Француздық математика және теориялық физика институты

Кіріспе

Француз математика және теориялық физика институты. Institut des hautes études scientifiques (IHÉS; ағылшын тілінде: Institute of Advanced Scientific Studies) – математика және теориялық физика саласындағы жоғары деңгейдегі зерттеулерді қолдайтын француз ғылыми-зерттеу институты. Ол Париждің оңтүстігіндегі Бюре-сюр-Иветте қаласында орналасқан. Институт тәуелсіз басқарылатын ғылыми-зерттеу ұйымы және Париж-Сакле университетінің негізін қалаушы мүшесі.

Тарих

IHÉS 1958 жылы бизнесмен және математикалық физик Леон Мотшан, Роберт Оппенгеймер мен Жан Диодонннің көмегімен Францияда ғылыми-зерттеу орталығы ретінде құрылды. IHÉS АҚШ-тың Принстон қаласындағы Жоғары оқу институтының (IAS) үлгісімен шабыттанды. IHÉS осы институттың негізгі ерекшеліктерін – интеллектуалды сипаттамаларын – негізгі зерттеулерге арналған жоғары деңгейдегі институт ретінде қабылдады, сондай-ақ кейбір практикалық дәстүрлерді де – мысалы, күнделікті шай ішу салтын, ол пікір алмасуға қолайлы жағдай жасады. Оппенгеймер мен IHÉS-тің негізін қалаушы және алғашқы директоры Леон Мотчан (1900–1990) арасындағы қарым-қатынас та маңызды болды. Оппенгеймер ғылыми комитеттің өмірлік мүшесі, директордың кеңесшісі, жиі келуші және тұрақты хабарласушы ретінде IHÉS-тің алғашқы жылдарында маңызды рөл атқарды. Оппенгеймер мен Мотчан IHÉS-тегі өмірдің барлық аспектілері туралы ұзақ хаттар мен қысқа телеграммалар алмастырды. Леон Мотчан Оппенгеймердің сапарларын шеберлікпен ұйымдастырып, баспасөзде жариялады. Оппенгеймердің келуі өзіндік оқиға болды және оның IHÉS-ке келуі Институтқа маңызды ресми мойындау әкелді. Оппенгеймер IHÉS-ке үш рет келді: 1959 жылдың 16-19 қыркүйегінде, 1961 жылдың 17 және 18 қазанында (Бурседе, бірақ институт әлі сол жерге көшіп үлкермеген), және 1963 жылдың 14-17 мамырында. Оның соңғы сапары, 1965 жылы жоспарланған, денсаулығына байланысты тоқтатылды. Александр Гротендиктің күшті тұлғасы және оның революциялық теорияларының кең ауқымы IHÉS-тің алғашқы он жылында басымдық құрды. Рене Том 1963 жылы IHÉS-тен шақыру алды және тағайындалғаннан кейін 2002 жылы қайтыс болғанға дейін сол жерде қалды. Денис Салливан қонақтар арасында жемісті пікір алмасуды ынталандыра білген және олардың идеяларына жаңа, терең түсініктер ұсына білген ерекше талант иесі ретінде есте қалады. IHÉS жоғары бағаланған математикалық журнал – «Publications Mathématiques de l'IHÉS»-ті шығарады. IHÉS 1998 жылы 40 жылдығын, ал 2008 жылы 50 жылдығын тойлады.

The IHÉS was founded in 1958 by businessman and mathematical physicist Léon Motchane with the help of Robert Oppenheimer and Jean Dieudonné as a research centre in France, modeled on the renowned Institute for Advanced Study in Princeton, United States. IHÉS explicitly draws inspiration from the model of the Institute for Advanced Study in Princeton (IAS). IHÉS adopted its basic characteristics – the intellectual ones – as a high level institute dedicated to basic research – and certain practical ones – such as the tradition of tea being served daily, conducive to exchanges of views. Of equal importance was the relationship between Oppenheimer and Léon Motchane (1900–1990), the founder and first director of IHÉS. As life member of the scientific committee, advisor to the director, frequent visitor and regular correspondent, Oppenheimer played a major role in the crucial early years at IHÉS. Oppenheimer and Motchane exchanged long letters and short telegrams on all aspects of life at IHÉS. Visits by Oppenheimer were cleverly orchestrated by Léon Motchane and reported in the press. Oppenheimer's presence was an event in itself and his coming to lHÉS gave the Institute important official recognition. Oppenheimer was to come to IHÉS three times: from 16 to 19 September 1959, on 17 and 18 October 1961 (in Bures, although the Institute had not moved there yet), and from 14 to 17 May 1963. His last visit, planned for 1965, was cancelled for health reasons. The strong personality of Alexander Grothendieck and the broad sweep of his revolutionizing theories were a dominating feature of the first ten years at the IHÉS. René Thom received an invitation from IHÉS in 1963 and after his appointment remained there until his death in 2002. Dennis Sullivan is remembered as one who had a special talent for encouraging fruitful exchanges among visitors and provoking a new and deeper insight into their ideas. The IHÉS runs a highly regarded mathematical journal, Publications Mathématiques de l'IHÉS. IHÉS celebrated its 40th anniversary in 1998 and its 50th in 2008.

IHES-ке қатысқан ғалымдар

Ален Коннес (1982 жылы Филдс медалімен марапатталған), 1979 жылдан бері Леон Мотшан атындағы кафедраны иеленуде. CNRS-тің бірнеше ғылым қызметкерлері де IHES-те жұмыс істейді: Ахмед Аббес, Седрик Деффайет, Офер Габбер, Фанни Кассель және Кристоф Соле.