Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Төрт аяқты жануарлардың бірнеше тобы екіншілік суға бейімделуге ұшырады, яғни құрлықта ғана өмір сүруден суда кем дегенде уақыттың бір бөлігін өткізуге эволюциялық өзгеруге. Бұл жануарлар "екіншілік су жануарлары" деп аталады, себебі олардың ата-бабалары жүздеген миллион жылдар бойы құрлықта өмір сүргенмен, барлығы бастапқыда су жануарларынан тараған (төрт аяқты жануарлардың эволюциясын қараңыз). Бұл ата-бабалары судан ешқашан шықпаған, сондықтан қазіргі балықтар сияқты негізгі су жануарлары болған. Екіншілік суға бейімделулер көбінесе түр пайда болудың бастапқы кезеңінде, жануар қолжетімді азық табу үшін суға кіргенде дамиды. Келесі буын жануарлары суда көбірек уақыт өткізгенде, табиғи іріктеу олардың одан да көп бейімделулерін қалыптастырады. Кейінгі буын жануарлары өмірінің көп бөлігін суда өткізіп, жұптасу үшін ғана құрлыққа шығады. Соңында, толық бейімделген жануарлар суда немесе мұзда жұптасып, бала туа алады.
Several groups of tetrapods have undergone secondary aquatic adaptation, an evolutionary transition from being purely terrestrial to living at least part of the time in water. These animals are called "secondarily aquatic" because although their ancestors lived on land for hundreds of millions of years, they all originally descended from aquatic animals (see Evolution of tetrapods). These ancestral tetrapods had never left the water, and were thus primarily aquatic, like modern fishes. Secondary aquatic adaptations tend to develop in early speciation as the animal ventures into water in order to find available food. As successive generations spend more time in the water, natural selection causes the acquisition of more adaptations. Animals of later generations may spend most their life in the water, coming ashore for mating. Finally, fully adapted animals may take to mating and birthing in water or ice.
Мезозаврлар
Мезозаврлар – шамамен 299-270 миллион жыл бұрын ерте перм кезеңінде (цизуралиан) өмір сүрген кішкентай су жорғалаушылар тобы. Мезозаврлар – су ортасында тіршілік еткен алғашқы жорғалаушылар, олар құрлықта тіршілік ететін ата-бабаларынан суға қайта оралған. Көптеген авторлар мезозаврларды толыққанды су жорғалаушылары деп есептейді, бірақ ересек жануарлар жартылай сулы болуы мүмкін.
Mesosaurs were a group of small aquatic reptiles that lived during the early Permian period (Cisuralian), roughly 299 to 270 million years ago. Mesosaurs were the first known aquatic reptiles, having returned to an aquatic lifestyle from more terrestrial ancestors. Most authors consider mesosaurs to have been fully aquatic, although adult animals may have been only semiaquatic.
Қайыңдар
Архелон - қазір жойылып кеткен, бор дәуіріне жататын алып теңіз тасбақасының бір түрі. Оның кіші туыстары бүгінгі теңіз тасбақалары ретінде сақталып қалған.
Archelon is a type of giant sea turtle dating from the Cretaceous Period, now long extinct. Its smaller cousins survive as the sea turtles of today.
Скваматтар
Сквамата - бауырымен жорғалаушылардың ең ірі тобы, оған кесірткелер, жыландар және амфисбаниандар (құрттәрізді кесірткелер) кіреді. Көптеген сулы сквамата түрлері белгілі, олар тірі және жойылған; суға қайта бейімделу бірнеше рет пайда болған. Динозаврлармен бірге өмір сүрген, бірақ олармен тығыз байланысы жоқ мозазаврлар сырттан крокодилдерге ұқсаған, бірақ теңіз өміріне күштірек бейімделген. Ғалымдар мозазаврлардың ең жақын туыстары кесірткелер ме, әлде жыландар ма, деген мәселені әлі де талқылауда. Мозазаврлар 66 миллион жыл бұрын, динозаврлармен бірге жойылды. Қазіргі кезде теңізде көп уақыт өткізуге бейімделген скваматалардың ішінде теңіз игуаналары мен теңіз жыландары бар. Теңіз жыландары теңіз ортасына кеңінен бейімделген, тірі туады және құрлықта қозғалуға шамасы келмейді. Олардың бейімделу эволюциясы примитивті Laticauda туысына қарағанда көрінеді, олар жұмыртқа салу үшін құрлыққа оралуға мәжбүр.
Squamata is the largest order of reptiles, comprising lizards, snakes, and amphisbaenians (worm lizards). There are many examples of aquatic squamates, both living and extinct; a secondarily aquatic lifestyle has evolved multiple times. Living at the same time as, but not closely related to, dinosaurs, the mosasaurs resembled crocodiles but were more strongly adapted to marine life. Scientists continue to debate on whether monitor lizards or snakes are the closest living relatives of mosasaurs. Mosasaurs became extinct 66 million years ago, at the same time as the dinosaurs. Modern squamates which have made their own adaptions to allow them to spend significant time in the ocean include marine iguanas and sea snakes. Sea snakes are extensively adapted to the marine environment, giving birth to live offspring and are largely incapable of terrestrial activity. The arc of their adaptation is evident by observing the primitive Laticauda genus, which must return to land to lay eggs.
Иктиозаврлар
Бұл теңіз бауырымен жорғалаушылардың ата-бабалары қайтадан мұхитқа оралған. Иктиозаврлар дельфиндерге сырттай ұқсағандықтан, олар сияқты толыққанды бейімделді, тіпті жұмыртқа тумай, тірі туған балалар өмірге келтірді.
These marine reptiles had ancestors who moved back into the oceans. Ichthyosaurs adapted as fully as the dolphins they superficially resemble, even giving birth to live offspring instead of laying eggs.
Крокодиломорфтар
Крокодиломорфтар - крокодилдер мен олардың жойылған туыстарын қамтитын рептилиялар тобы. Көптеген, бірақ барлық крокодиломорфтардың емес, су ортасында немесе жартылай су ортасында өмір сүру салты болған. Metriorhynchidae тобы ашық мұхитта өмір сүруге қарай ерекше бейімделген, оның ішінде аяқ-қолдардың жүзбеге айналуы, құйрық қанатының дамуы, тегіс, қабықсыз тері және тіпті тірі туу мүмкіндігі болған.
Crocodilomorphs are a group of reptiles that include crocodilians and their extinct relatives. Many though not all crocodilomorphs had an aquatic or semiaquatic lifestyle. One group, the Metriorhynchidae displayed extreme adaptions for life in the open ocean, including the transformation of limbs into flippers, the development of a tail fluke, smooth, scaleless skin, and probably even live birth.
Сароптиригиялық
Савроптеригиялар Пермь жойылуынан кейін көп ұзамай жердегі ата-бабаларынан пайда болды және триас кезеңінде өркендеді, бірақ осы кезеңнің соңында Плезиозавриялардан басқаларының барлығы жойылып кетті. Плезиозаврлар креда-палеоген жойылу оқиғасында жойылды, осы оқиға құс емес динозаврларды да өлтірді. Савроптеригияларға плакодонттар, нотозаврлар, плезиозаврлар және плиозаврлар кіреді.
Sauropterygians developed from terrestrial ancestors soon after the end Permian extinction and flourished during the Triassic before all except for the Plesiosauria became extinct at the end of that period. The plesiosaurs went extinct at the Cretaceous–Paleogene extinction event, the same event which killed the non avian dinosaurs. Sauropterygians include placodonts, nothosaurs, plesiosaurs, and pliosaurs.
Балық тұқымдасы
Палеоцен дәуірінде (шамамен 66–55 миллион жыл бұрын) ежелгі кит Пакицет өзендерде немесе жақсы тереңдігі аз теңіздерде жартылай сулы өмір салтын бастады. Ол қазіргі киттердің, дельфиндердің және порпоизалардың атасы болды. Киттер теңіз өміріне кеңінен бейімделген және құрлықта тіршілік ете алмайды. Олардың бейімделуін арқалық үскіргіш, балиндар тістері және су эхолокациясы үшін қолданылатын бас сүйегінің "мелон" мүшесі сияқты көптеген ерекше физиогномикалық ерекшеліктерінен көруге болады. Киттің ең жақын қазіргі құрлықтағы туысы – гиппопотам, ол уақытының көп бөлігін суда өткізеді және оның атының мағынасы тікелей «өзеннің аты» дегенді білдіреді.
During the Paleocene Epoch (about 66 55 million years ago), the ancient whale Pakicetus began pursuing an amphibious lifestyle in rivers or shallow seas. It was the ancestor of modern whales, dolphins, and porpoises. The cetacea are extensively adapted to marine life and cannot survive on land at all. Their adaptation can be seen in many unique physiognomic characteristics such as the dorsal blowhole, baleen teeth, and the cranial 'melon' organ used for aquatic echolocation. The closest extant terrestrial relative to the whale is the hippopotamus, which spends much of its time in the water and whose name literally means "horse of the river".
Сиреньдіктер
Дигунг пен мантидің ата-бабалары шамамен 45-50 миллион жыл бұрын мұхитта пайда болды.
The ancestors of the dugong and manatees first appeared in the fossil record about 45 to 50 million years ago in the ocean.
Қиырқабықтылар
Қазба мүшелерінің деректері фоцидтердің 12-15 миллион жыл бұрын, ал одобенидтердің шамамен 14 миллион жыл бұрын болғанын көрсетеді. Олардың ортақ атасы одан да ертерек болған болуы керек.
The fossil records show that phocids existed 12 to 15 million years ago, and odobenids about 14 million years ago. Their common ancestor must have existed even earlier than that.
Мұзды аюлар
Мұзды аюлар көбінесе суда емес, мұзда өткізеді, бірақ олардың дене құрылысы су ортасына бейімделудің бастапқы белгілерін көрсетеді (жоғары майлы қабаттары және мұрын тесіктерінің жабылу қабілеті), суға сүңгу және дене температурасын реттеуге дайындығын көрсетеді. Мұзды аюдың қазба қалдықтары шамамен 100 000 жыл бұрын да келген. Мұзды аюдың денесі қалың жүнді және майлы қабаттармен қапталған, бұл оны суықтан қорғайды.
Although polar bears spend most of their time on the ice rather than in the water, polar bears show the beginnings of aquatic adaptation to swimming (high levels of body fat and nostrils that are able to close), diving, and thermoregulation. Distinctly polar bear fossils can be dated to about 100,000 years ago. The polar bear has thick fur and layers of fat on its body to protect it from the cold.
Адамдар
Сулы маймыл гипотезасын қолдаушылар адам эволюциясының бір бөлігінде су ортасына бейімделу болғанын жақтайды. Бұл бейімделу адамның түксіз болуын, екі аяқпен жүруін, тері астындағы май қабатының қалыңдауын, дауыс қорының төмен түсуін, тері жабыны (верникс казеоза), қаптал мұрынды және басқа да түрлі физиологиялық және анатомиялық өзгерістерді түсіндіруге болады деп есептеледі. Адам эволюциясын зерттейтін көптеген ғалымдар бұл теорияны қабылдамайды.
Proponents of the aquatic ape hypothesis believe that part of human evolution includes some aquatic adaptation, which has been said to explain human hairlessness, bipedalism, increased subcutaneous fat, descended larynx, vernix caseosa, a hooded nose and various other physiological and anatomical changes. The idea is not accepted by most scholars who study human evolution.