Кіріспе

Германияның Италиядағы қорғаныс желісі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Готика желісінде және одан тыс аймақтарда 1944 жылдың тамызынан 1945 жылдың наурызына дейін болған шайқастар, оның ішінде «Зәйтүн» операциясы немесе Римини шайқасы.

Готика желісі (Gotenstellung;) – Екінші дүниежүзілік соғыстың Италия кампаниясындағы неміс және итальяндық қорғаныс желісі. Бұл желі генерал-лейтенант сэр Харольд Александр басқаратын одақтас әскерлеріне қарсы Италиядағы неміс әскерлерінің шегінуі кезінде Апеннин тауларының солтүстік бөлігіндегі биіктер бойымен фельдмаршал Альберт Кессельрингтің соңғы маңызды қорғаныс шебі болды. Адольф Гитлер Готика желісінің дайындық деңгейіне қатысты алаңдады: ол одақтастардың амфибиялық шабуылдар арқылы оның қорғанысын айналып өтуі мүмкін деп қорқады. Дос және жау алдында оның маңыздылығын төмендету үшін, ол тарихи мағынасы бар атауын өзгертуге бұйрық берді, себебі одақтастар бұзып өтсе, олар жеңісін үлкейту үшін одан да әсерлі атауды пайдалана алмайды. Осы бұйрыққа жауап ретінде Кессельринг 1944 жылдың маусымында оны «Жасыл желі» (Grüne Linie) деп атады. 15 000-нан астам құл еңбекшілерді пайдаланып, немістер 2 000-нан астам нығайтылған пулемет ұяларын, казематтарды, бункерлерді, бақылау пункттерін және артиллериялық позицияларды жасады, олар кез келген шабуылды тойтаруға арналған болды. Алғашқыда бұл желі «Зәйтүн» операциясы кезінде (кейде Римини шайқасы деп те аталады) бұзылды, бірақ Кессельрингтің әскерлері үнемі жақсы тәртіппен қайта шегіне алды. Бұл 1945 жылдың наурызына дейін жалғасты, Готика желісі бұзылды, бірақ шешуші үзіліс болған жоқ; ол 1945 жылдың сәуірінде Италия кампаниясының соңғы одақтас шабуылы кезінде ғана орын алды. «Зәйтүн» операциясы Италиядағы ең ірі материалдық шайқас ретінде сипатталды. Шабуылға 1 200 000-нан астам адам қатысты. Шайқас британдық 8-ші армия мен АҚШ-тың 5-ші армиясының 10-шы неміс армиясына (10. Armee) және 14-ші неміс армиясына (14. Armee) қарсы жасаған қысқышпен салынған маневр түрінде өтті. Бұрынғы әуе шабуылдарынан зардап шеккен Римини қаласына одақтас құрлық әскерлері 1 470 000 оқ атты. Британдық 8-ші армияның қолбасшысы генерал-лейтенант Оливер Лиздің айтуынша: «Римини шайқасы 8-ші армияның ең қиын шайқастарының бірі болды. Ондағы күрес Эль-Аламейн, Марет және Густав желісіндегі (Монте-Кассино) шайқастармен салыстыруға болады».

Өмірбаян

1944 жылдың көктемінде Кассино мен Анциодағы шамамен бір уақыттағы табыстардан кейін, Италиядағы одақтас елдерді білдіретін 11 мемлекет, соңғы рет немістерді қоршауға алып, британ премьер-министрі Уинстон Черчилльдің Остің "төменгі жағына" қарсы ұзақ және қымбат науқаны үшін стратегиялық мақсаттарының бірін іске асыру мүмкіндігіне ие болды. Бұл үшін генерал-лейтенант Марк У. Кларк басқаратын АҚШ-тың 5-ші армиясы, Цистернадан шығысқа қарай күштерін жұмылдырып, Анциоға түсуді жоспарлау кезінде көзделгендей, неміс 10-шы армиясын қанаттан қоршап, Кассинодан солтүстікке қарай шегіну жолын кесуі керек еді. Бірақ, генерал-лейтенант сэр Оливер Лиз басқаратын британдық 8-ші армия Италияның астанасы Римге жетіп, одан бұрын осы қалаға кірмек болғандықтан, Кларк Анцио күштерінің көп бөлігін сол бағытқа бұрып, 5-ші армиямен бірге қаланы азат ету құрметіне ие болуға тырысты. Нәтижесінде, генерал-фельдмаршал Альберт Кесселрингтің күштерінің көп бөлігі қоршаудан шығып, маусымның соңында Тразимен желісінде (Анконаның оңтүстігінен басталып, Перуджа маңындағы Тразимен көлінің оңтүстік жағалауынан және Гроссетоның оңтүстігіндегі батыс жағалауына дейін созылған) және шілдеде Арно желісінде (Арно өзенінің батыс жағалауынан Ареццоның солтүстігіндегі Апеннин тауларына дейін) кешіктіру шайқастарын жүргізіп, солтүстікке шегінді. Бұл Готика желісін нығайтуға уақыт берді. Бұл желі 16 шақырымға (10 миль) созылған, Ла Специядан оңтүстікке қарай (батыс жағалауда) Фолья аңғарына дейін, Апеннин тауларының табиғи қорғаныс қабырғасы арқылы (жағалаудан жағалауға дейін 80 шақырым (50 миль) тереңдікте, биіктігі 2134 метрге (7000 фут) жететін жоталарымен) және шығыс жағалаудағы Пезаро мен Равенна арасындағы Адриатика теңізіне дейін созылды. Нығайтуларға бетонмен күшейтілген көптеген оқ ордалары мен траншеялар, бірін-бірі толықтыратын 2376 пулемет ұясы, 479 танкіге қарсы, миномет және шабуылдық зеңбірек позициялары, тікенді сым және көптеген шақырымдық танкіге қарсы орлар кірді. Бұл соңғы бекініс немістердің соғысты жалғастыруға деген қатыгез ниеттерін көрсетті. Дегенмен, одақтастар үшін соғыстың осы кезеңінде итальяндық партизандық күштердің таулы аймақтарда немістердің дайындықтарын бұзудағы тиімділігі зор болды. 1944 жылдың 2 сәуірінде 8-ші Гарибальди бригадасына қарасты партизандар Сант-Агата Фельтрияны басып алды. Партизандарды ұстауға жіберілген неміс отрядына жасалған шабуыл 7 сәуірде Фрагето трагедиясына әкелді. 1944 жылдың қыркүйегіне қарай неміс генералдары партизандық қызметтің салдарынан негізгі желілерінің артында еркін жүріп-тұра алмады. XIV танк корпусының (XIV Panzerkorps) командирі генерал-лейтенант Фридо фон Зенгер унд Эттерлин кейіннен ол кішкентай Volkswagen көлігімен саяхаттайтынын, генералдың шендік белгілерін (биік шляпа, алтын немесе қызыл тулар) тақпайтынын жазды. Бұл ескертуді елемеген әріптесі – Вильгельм Кризолли (Люфтваффе 20-шы далалық дивизиясының командирі) корпустың штаб-пәтерінде өткен кеңестен оралғанда партизандар тарапынан ұсталып, қаза болды. Қорғаныс құрылысына жергілікті итальяндық фабрикалар ұсынған нашар сапалы бетон да кедергі келтірді, ал құрылыс бригадаларына мәжбүрлеп алынған партизандар еңбекке деген жалқаулықты зиянды саботажбен толықтырды. Дегенмен, одақтастардың шабуылына дейін Кесселринг жұмыстың өте жақсы атқарылғанына қанағаттанды, әсіресе Адриатика жағында ол "сол жақ қанатқа шабуыл жасауға сенімді" болды.

Достасқандардың стратегиясы

Италия майданы одақтастар үшін Франция арқылы жүргізілетін шабуылдарға қарағанда екінші дәрежелі маңызға ие болды, және бұл 1944 жылдың жазында АҚШ-тың 5-ші армиясынан жеті дивизияның Францияның оңтүстігіне түсу операциясы – «Драгун» операциясына қатысу үшін алынып қою арқылы нақтыланды. 5 тамызға дейін 5-ші армияның әскер саны 249 000-нан 153 000-ға дейін азайды, ал олар неміс 10-шы және 14-ші армияларының 14 дивизиясымен және 4-7 резервтік дивизиясымен күшін салыстыруға 18 дивизияға ие болды. Дегенмен, Уинстон Черчилль және британдық штаб басшылары «Любляна ойығы» арқылы солтүстік-шығысқа, Австрия мен Венгрияға қарай жол ашу үшін неміс қорғанысын бұзуға мүдделі болды. Бұл Германияға тылдан қауіп төндірсе де, Черчилльдің басты мақсаты – орыстардың Орталық Еуропаға ілгерілеуін тоқтату болды. АҚШ штаб басшылары бұл стратегияға күшті қарсылық көрсетіп, оның Франциядағы одақтастардың күшін әлсірететінін айтты. Алайда, жаз бойы Францияда одақтастардың жетістіктерінен кейін АҚШ штаб басшылары өз ұстанымынан бас тарды, және 12 қыркүйекте өткен Екінші Квебек конференциясында Біріккен штаб басшылары арасында толық келісім орнатылды.

Достасқандардың шабуыл жоспары

Италиядағы одақтас әскерлердің бас қолбасшысы (ААИ) генерал сэр Гарольд Александрдың бастапқы жоспары – оның штаб бастығы генерал-лейтенант сэр Джон Хардинг жасаған – күштерінің көпшілігі шоғырланған орталықтағы Готика сызығына шабуыл жасау еді. Бұл оның Ломбардия жазығына жетудің ең қысқа жолы болды, сондықтан оны жылдам іске асыруға болар еді. Немістерді басты соққы Адриатика майданында болатынына сендіру үшін ол алдау операциясын ұйымдастырды. 4 тамызда Александр британдық Сегізінші армияның қолбасшысы генерал-лейтенант Лиземен кездесті, бірақ Лизе бұл жоспарды қолдамады. Ол одақтастар француздық таулы әскерлерін «Драгун» операциясына жоғалтқанын және Сегізінші армияның күші жаяу әскер, бронетехника және артиллерияны үйлестіретін тактикада екенін, оны орталық Апенниннің биік тауларында қолдану мүмкін емес екенін айтты. Сондай-ақ, Лиздің мамыр айының соңы мен маусымның басында Римге жасалған Бесінші армияның әрекетінен кейін Кларкпен бірлесіп жұмыс істегенді ұнатпайтыны және Сегізінші армия шайқасты өз күшімен жеңгісі келетіні де айтылды. Ол Адриатика жағалауында күтпеген шабуыл жасауды ұсынды. Хардинг Лиздің пікірімен келіспесе де, Сегізінші армияның жоспарлау бөлімі Адриатикадағы шабуыл идеясын қабылдамады (өйткені қажетті күштерді шоғырландыру қиын болар еді), бірақ генерал Александр Лизді өзінің бейімділігі мен бағамына қарсы келетін жоспарды қабылдауға мәжбүрлемеді және Хардинг өз ойын өзгертуге көндірілді. Жаңа шабуыл операциясы «Олив» деп аталды. Ол Лиздің Сегізінші армиясын Адриатика жағалауына Пезаро және Риминиге қарай шабуыл жасауға, елдің ортасынан неміс резервтерін тартып алуға шақырды. Кларктың Бесінші армиясы Флоренциядан солтүстікке қарай Болоньяға қарай әлсіреген орталық Апеннинде шабуылдайтын, ал британдық XIII корпусы шабуылдың оң жақ қанатында жағалауға қарай жылдамдап, Сегізінші армияның алға жылжуымен қысқарып, қысқышқа түсіретін еді. Бұл Сегізінші армияның басым бөлігін Италияның орталығынан Адриатика жағалауына көшіру қажеттігін білдірді, бұл екі бағалы аптаға соқты, сонымен қатар жаңа барлау жоспары (Операция «Ольстер») Кёссельрингті басты шабуыл орталықта болатынына сендіру үшін басталды.

Сегізінші армияның "Зәйтүн" операциясы үшін дайындығы

Жағалауда Лиздің поляк ІІ корпусы, алдыңғы шебінде 5-Кресова дивизиясы, резервте 3-Карпат дивизиясы орналасқан. Поляктардың сол жағында Канаданың I корпусы болды, оның алдыңғы шебінде Канаданың 1-жаяу әскер дивизиясы (британдық 21-ші танк бригадасы қолдауында) және резервте Канаданың 5-бронетанкті дивизиясы тұрды. Шабуылдың бастапқы кезеңінде корпустың артиллериясы британдық 4-жаяу әскер дивизиясының артиллериясымен күшейтілді. Канадалықтардың батысында британдық V корпусы болды, оның корпустың алдыңғы шебінің оң жағын 46-жаяу әскер дивизиясы, сол жағын 4-үнді жаяу әскер дивизиясы қорғады. Резервте британдық 56-жаяу әскер және 1-бронетанкті дивизиялары, британдық 7-бронетанкті және 25-ші танк бригадалары болды. Артқы жақта британдық 4-дивизия корпустың құрамына қосылу үшін шақырылуын күтіп тұрды. Сегізінші армияның сол жақ флангын 10-үнді жаяу әскер дивизиясы және 12-ші және 27-ші лансерлердің екі бронеавтомобиль полкі күзеткен британдық X корпусы қорғады. Шабуылға дейін I Канада корпусының алдыңғы шебін поляк атқыштары, ал V корпусының алдыңғы шебін итальяндық бостандық корпусының қарауыл тобы қамтыды. Армия резервінде, сондай-ақ шақырылуын күтіп отырған, Жаңа Зеландияның 2-дивизиясы болды.

Неміс 10-армиясының орналасуы

Сегізінші армияға қарсы Германияның 10-шы армиясының LXXVI танк корпусы (LXXVI Panzerkorps) тұрды. Бастапқыда бұл корпуста тек үш дивизия болды: поляктарға қарсы тұрған 1-ші парашют дивизиясы, парашют дивизиясының оң жағындағы 71-ші жаяу әскер дивизиясы (71. Infanterie Division) және корпустың оң жақ қанатындағы төбелерде орналасқан 278-ші дивизия (278. Infanterie Division), ол 5-ші тау дивизиясын алмастыру процесінде болды. 10-шы армияның тағы бес дивизиясы 51-ші тау корпусында LXVI танк корпусының оң жағында 80 миль (129 км) майдан шебін қамтиды. Ал тағы екі дивизия – 162-ші жаяу әскер дивизиясы (162. (Turkoman) Infanterie Division) және 98-ші жаяу әскер дивизиясы (98. Infanterie Division) (25 тамыздан бастап 29-шы танк-гренадерлік дивизиясымен (29. Panzergrenadierdivision) алмастырылды) LXVI корпустың артында Адриатика теңізінің жағалауын қорғады. Бұған қоса, Кессерингтің армиялық тобының резервінде 90-шы танк-гренадерлік дивизиясы (90. Panzergrenadierdivision) және 26-шы танк дивизиясы (26. Panzerdivision) болды.

Сегізінші армияның шабуылы

Британдық сегізінші армиясы 25 тамызда Метауро өзенін кесіп өтіп, Готикалық желісінің аванпостарында шабуылға көшті. Польшаның II корпусы жағалау бойымен, ал I Канада корпусы поляктардың сол жағындағы жағалау жазығында Пезароға қарай жылжыды. Жағалау жазығы тарылып, жоғалтулар мен қосымша күштердің жетіспеуіне байланысты әлсіреген Польша корпусы армия резервіне жіберілуі, ал жағалау жазығындағы фронтты толығымен Канада корпусының мойнына жүктелуі жоспарланды. Немістер бұл шабуылға дайын болмады, тіпті фон Виетинггоф пен парашют дивизиясының командирі, генерал-майор Рихард Хайдрих та демалыста болды. Олар өз алдыңғы күштерін Готикалық желісінің Green I бекіністеріне қайтарып алып жатқанда, Кессеринг бұл үлкен шабуылдың басталуы ма, әлде британдық сегізінші армия бос қалған жерді басып алу үшін ғана алға жылжып жатыр ма, және негізгі одақтас шабуыл Болоньяға қарай АҚШ-тың V армиясының фронтында күтілуде ме, деп күмәнданды. 27 тамызда ол әлі де бұл шабуылдың алдау екенін айтты және резервтік күштерді фронтқа жібермеді. Болоньядан Адриатика фронтына үш дивизиялық күштер жіберілді, бірақ олардың орналасуына кем дегенде екі күн қажет болды. 30 тамызға қарай канадалық және британдық корпус Фолья өзенінің арғы бетіндегі қыраттар бойымен орналасқан Green I негізгі қорғаныс позициясына жетті. Немістердің адам күшінің жетіспеуін пайдаланып, канадалықтар 3 қыркүйекке дейін Риччионе маңындағы жағалаудан басталатын Green II қорғаныс желісіне дейін 24 шақырым (15 миль) алға жылжыды. Одақтастар Римини мен Романья жазығына жақын болды. Алайда, неміс 10-армиясының сол қанатындағы LXXVI танк корпусы Конка өзенінің артына тәртіпті түрде шегінді. Корпустың 1-ші парашют дивизиясының қарсыласуы (Хайдрих басшылығымен, канадалықтардың сол жағындағы Кориано қыратынан қарқынды артиллериялық отпен қолдау көрсетілді) олардың ілгерілеуін тоқтатты. Темірқасып, британдық V корпусы қиын таулы жерлерде, нашар жолдарда алға жылжуда қиындықтарға тап болды. 3-4 қыркүйекте канадалықтар жағалау жазығы бойымен тағы бір шабуыл жасағанда, V корпус Кориано қыратының қорғанысын бұзу және Марано өзеніне жету үшін броньды шабуыл жасады. Бұл, британдық 1-ші бронедивизиясының танкілері тез пайдалана алатын жазыққа қақпа ашуға тиіс болды. Алайда, екі күндік қасіретті шайқастан кейін, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады, одақтастар шабуылды тоқтатып, стратегияларын қайта қарауға мәжбүр болды. Лиз Кориано қыратын айналып өту үшін батысқа қарай Кроче және Гемманоға қарай жылжуды және Кориано позициясынан солтүстікке қарай 3 шақырымға дейін иіліп жатқан Марано аңғарына жетуді шешті.

Геммано мен Кроке үшін шайқастар

Геммано шайқасын кейбір тарихшылар "Адриатика теңізінің Кассиносы" деп атап кеткен. 4 және 13 қыркүйек аралығында болған 11 шабуылдан соң (алғаш британдық 56-шы дивизия, одан кейін британдық 46-шы дивизия), 15 қыркүйекте сағат 03:00-де қатты артиллериялық оққа түсіргеннен кейін Үндістанның 4-ші дивизиясы 12-ші шабуылға шығып, ақырында неміс қорғаныс бекіністерін басып алып, нығайтты. Осы уақытта солтүстікке қарай, Конка аңғарының екінші жағында, Крочеде де осыған ұқсас қанды шайқас жүріп жатты. Неміс 98-шы дивизиясы өз позицияларын қатты жігермен ұстады, және британдық 56-шы дивизиясы Крочени басып алу үшін бес күн бойы үздіксіз шайқасты, көбінесе үйден-үйге және қолға-қол ұрыс жүргізді.

Корианоны басып алу және Римини мен Сан-Мариноға қарай ілгерілеу

Гемманодағы прогресс баяу болғандықтан, Лиз Корианоға шабуылды жаңаруға шешім қабылдады. 700 артиллериялық қару мен бомбалаушы ұшақтардың жанға сыймас бомбалауынан кейін, 12 қыркүйек күні түнде канадтық 5-ші бронетанкті дивизия және британдық 1-ші бронетанкті дивизия шабуылға шықты. Корианодағы бекіністер 14 қыркүйекте басып алынды. Римге жол қайта ашылды. Кессерингтің әскерлері ауыр шығынға ұшырады, ал Адриатика майданына жіберілген үш дивизияның күштері кем дегенде бір күнге қолжетімді болмайтын еді. Содан кейін ауа райы өзгерді: құйындар жаңбыр өзендерді ағынға айналдырып, әуеден қолдау көрсетуді тоқтатты. Тағы да қозғалыс тоқтап, неміс қорғаушылары Марано өзеніндегі бекіністерін қайта ұйымдастырып, нығайтуға мүмкіндік алды, ал Ломбардия жазығына апаратын шығыңқы жер жабылды. Сегізінші армия тағы да Римини желісі деп аталатын ұйымдастырылған қорғаныс шебімен бетпе-бет келді. Темірқасық пен одан әрі Монтескудоны басып алғаннан кейін, Сегізінші армияның сол қанаты Марано өзеніне және Сан-Марино шекарасына қарай жылжыды. Немістер бейтарап Сан-Мариноны қала-мемлекет орналасқан биіктіктерді пайдалану үшін бір апта бұрын басып алған еді. 19 қыркүйекте қала оқшауланды және одақтастарға салыстырмалы түрде аз шығынмен түсті. Сан-Маринодан 5 км қашықтықта Сегізінші армияның жылжу бағытымен өтетін және Риминиде теңізге құятын Мареккья аңғары жатыр. 19/20 қыркүйек күні түнде 2-ші бронетанкті бригадаға қолбасшылық ететін бригадир Ричард У. Гудбоди (көп күмәндікпен) 2-ші драгун гвардиясына (Квинс-Бэйс) сағат 10.50-де 153-ші биіктікке шабуыл жасауға бұйрық берді. Неміс танкіге қарсы артиллериялық әскері әйгілі 88 мм-лік зеңбіректерді пайдаланып, керемет мүмкіндік алды. Шабуылға қатысқан екі эскадрильяның барлық Шерман танктерінің үш таңкісінен басқасы жойылды. Бейлер 24 танк пен, одан да маңыздысы, 64 жоғары білікті танк экипажынан айырылды. 9-шы Корольдік Корольдік Лансерлері Бей арқылы өтуге бұйрық алғандықтан, жоғары штабқа берік ұсыныстар жасалғаннан кейін олардың шабуылы кейінге қалдырылды. Оң жақта I канадтық корпусы 20 қыркүйекте Ауза өзеніндегі неміс бекіністерін бұзып, Ломбардия жазығына енді, ал 3-ші грек тау бригадасы 21 қыркүйек күні таңертең Риминиге кірді, өйткені немістер Аузаның артындағы Римини желісіндегі бекіністерінен Мареккьядағы жаңа бекіністерге шегінді. Алайда Кессерингтің қорғанысы оған күзгі жаңбырдың басталуына дейін уақыт берді. Сегізінші армияның жылжуы өте баяу болды, құйындар жаңбырдан пайда болған саз көшкіндері жолдарды ашық ұстауды қиындатты, бұл логистикалық қиындықтарды тудырды. Олар төбелерден тысқа шыққанмен, жазықтар суға толы болды және Сегізінші армия өзінің алдыңғы күздегідей, жылжу бағытымен өтетін сулы өзендермен бетпе-бет келді. Тағы да жағдай Сегізінші армияның бронетехникасын ілгерілеуді пайдалануға кедергі келтірді, ал британдық V корпусының және I канадтық корпусының жаяу әскері (2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы қосылды) алға жылжуға мәжбүр болды, ал фон Витингофф өзінің күштерін Мареккьядан, Усодан, Риминиден бірнеше шақырым қашықтықтағы келесі өзеннің артына – Фиумичиноға шегерді. Усодағы бекіністер 26 қыркүйекте күшпен басып алынды, ал Сегізінші армия 29 қыркүйекте келесі өзенге, Фиумичиноға жетті. Төрт күн бойы төгілген жаңбырлар тоқтатуға мәжбүр етті, ал осы уақытқа дейін V корпусы соғысып, үлкен қайта ұйымдастыруды қажет етті. "Олив" операциясы басталғаннан бері Сегізінші армия 14 000 адамнан зардап шекті. Нәтижесінде, британдық батальондар адам күші жетіспеушілігіне байланысты төрт атқыштар ротасынан үшке дейін қысқартылуы керек болды. Сегізінші армияға қарсы тұрған LXXVI танк корпусы 16 000 адамнан зардап шекті. Сегізінші армия қыркүйек айының соңында қайта ұйымдастыру үшін тоқтаған кезде Лиз Оңтүстік-Шығыс Азиядағы одақтас құрлық әскерлеріне басшылық етуге тағайындалды және генерал-лейтенант Ричард Л. Маккрири британдық X корпусына басшылық етуден армияның командасын алуға көшті.

АҚШ-тың Бесінші армиясы

Кларктың АҚШ-тың Бесінші армиясы үш корпустан құралды: генерал-майор Уиллис Д. Криттенбергер басқаратын АҚШ-тың IV корпусы, сол жағында АҚШ-тың 1-ші бронетанкті дивизиясы, 6-шы Оңтүстік Африка бронетанкті дивизиясы және екі полктік ұрыс тобы (РКТ), олардың бірі АҚШ-тың 92-ші жаяу әскер дивизиясы, екіншісі Бразилияның 6-шы РКТ (Бразилия экспедициялық күшінің құрлықтағы алғашқы әскерлік контингенті); орталықта генерал-майор Джеффри Кейес басқаратын АҚШ-тың II корпусы (үш танк батальонының қолдауымен АҚШ-тың 34-ші, 85-ші, 88-ші және 91-ші жаяу әскер дивизиялары); ал оң жағында генерал-лейтенант Сидни Киркман басқаратын британдық XIII корпусы (британдық 1-ші жаяу әскер және 6-шы бронетанкті дивизиялар, 8-ші үнді жаяу әскер дивизиясы және 1-ші канадтық бронетанктік бригадасынан тұрды). Сегізінші армия сияқты, Бесінші армия да шабуылдап жатқан жердің ерекшеліктерін ескеретін болсақ, бронетехника жағынан күшті, ал жаяу әскері жетіспейтін деп саналды.

Орталық Апенниндердегі неміс құрамасы

Кларктың күштерімен бетпе-бет келетін алдыңғы қатарда Иоахим Лемельсеннің неміс 14-ші армиясының бес дивизиясы (20-шы Люфтваффе далалық дивизиясы, 16-шы СС танк-гренадерлік дивизиясы (16. Panzergrenadierdivision), 65-ші және 362-ші жаяу әскер дивизиялары және 4-ші парашют дивизиясы) және фон Витингофтың неміс 10-армиясының батыс жағындағы екі дивизиясы (356-шы және 715-ші жаяу әскер дивизиялары) орналасқан. Қыркүйектің бірінші аптасының соңына қарай Люфтваффе далалық дивизиясы мен 356-шы жаяу әскер дивизиясы Адриатика майданына, сондай-ақ (армия резервінен) 29-шы танк-гренадерлік дивизиясы мен 26-шы танк дивизиясының бронетанк резервімен бірге ауыстырылды. 14-ші армия 10-шы армиядай сапалы болмады: ол Анциодан шегіну кезінде ауыр зақымдар алған, ал оның кейбір жаңа сарбаздары асығыс және жеткіліксіз дайындықтан өткен.

Достасқандардың жоспары

Кларктың жоспары бойынша II корпус Флоренциядан Фьерензуола мен Имолаға дейінгі жол арқылы Иль-Джиого асуынан өтіп, Фута асуының (Флоренция-Болон тас жолындағы) мықты қорғанысын айналып өтуге тиіс болды. Сол жағында британдық XIII корпусы Готика желісі арқылы өтіп, 9-шы бағытты (соның салдарынан Кессельрингтің бүйір байланыстарын) Фаенцада кесіп тастауға бағытталды. 356-шы жаяу әскер дивизиясының Адриатикаға ауыстырылуы 10-шы және 14-ші армиялардың шекарасында орналасқан Иль-Джиого асуы маңындағы қорғанысты, бұл жер бұрыннан әлсіз болып саналғандықтан, одан әрі әлсіретті.

Шайқас

Тамыз айының соңғы аптасында АҚШ-тың II корпусы мен британдық XIII корпусы Готика желісінің негізгі қорғанысына басты шабуыл жасау үшін позициялар алу мақсатында тауларға жылжуды бастады. Алдынғы қадамдарда қарсылық күшті болды, бірақ қыркүйектің бірінші аптасының соңында, үш дивизияның Адриатика майданындағы қиын жағдайды жеңілдету үшін кері қайтарылғаннан кейін қайта ұйымдастырылып, немістер Готика желісінің негізгі қорғанысына шегінді. Артиллериялық оқшашудан кейін, 5-ші армияның басты шабуылы 12 қыркүйекте қараңғыда басталды. Кейс II Giogo асуын айналып өтуге тырысты, 91-ші жаяу әскер дивизиясын Монтичелло және Монте Альтуццо шыңдарына шабуылдау үшін пайдаланды, немістерді позицияларынан ығыстыруға батыл әрекет жасады, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. II Giogo асуындағы ілгерілеу баяу болды, бірақ II корпустың оң жағында британдық XIII корпусы жақсы нәтижелер көрсетті. Кларк бұл мүмкіндікті пайдаланып, II корпустың резервінің бір бөлігін (85-ші жаяу әскер дивизиясының 337-ші жаяу әскер полкі) XIII корпустың табысын пайдалану үшін жіберді. 17 қыркүйекте шабуылға шыққан, американдық және британдық артиллериясының қолдауымен жаяу әскер Монте Пратонеге, Il Giogo асуынан шығысқа қарай және Готика желісіндегі маңызды позицияға жетті. Сонымен қатар, АҚШ-тың II корпусы Монте Альтуццоға шабуылын жаңартты, Il Giogo асуының шығыс жағын бақылады. Альтуццо позициялары бес күнге созылған шайқастан кейін 17 қыркүйекте таңертең құлдырады. Альтуццо және Пратоне, сондай-ақ арасындағы Монте Верруканың алынуы Фута асуының қорғанысын айналып өтуге мүмкіндік берді, және Лемельсен кері шегінуге мәжбүр болды, 22 қыркүйекте асуды жеңіл шайқассыз басып алды. Сол жақта IV корпус Готика желісіне жеткен: атап айтқанда, 370-ші жаяу әскер полкі, ол өзінің секторындағы жауынгерлерді солтүстікке қарай 12-ші тас жолдан ары, Gallicano қаласына қарай ығыстырды; және Бразилияның 6-шы RCT, ол Massarosa, Camaiore және басқа да шағын қалаларды солтүстікке қарай өз жолында басып алды. Айдың соңында бразилиялық бөлімше Монте Праноны басып алды және Серкио аңғары аймағын айтарлықтай шығынсыз бақылады. Қазан айында ол сондай-ақ Форначиді және оның оқ-дәрі зауытын, сондай-ақ Барғаны басып алды; ал 370-ші полк басқа бөлімшелерден (365-ші және 371-ші) күшейтулер алды, бұл Лигурия теңізіндегі 5-ші армияның сол қанатын қамтамасыз ету үшін қажет болды. 5-ші армияның оң қанатында, британдық XIII корпустың оң жағында, 8-ші үнділік жаяу әскер дивизиясы қиын өткелдерде шайқасып, Femina Morta биіктіктерін басып алды, ал британдық 6-шы бронетанкі дивизиясы 18 қыркүйекте 67-ші тас жолындағы Сан Годенцо асуын Forlì қаласына қарай басып алды. Осы кезеңде Адриатика майданындағы баяу ілгерілеуге байланысты Кларк Болоньяның 9-шы тас жолындағы батысқа қарай неміс 10-шы армиясын қоршауға тым алыс екенін шешті. Сондықтан ол II корпустың басты күшін Imola қаласына қарай шығысқа қарай жылжытуға шешім қабылдады, ал XIII корпус оң жақта Faenza қаласына қарай жылжуын жалғастыра береді. Олар Готика желісінен өткенімен, 5-ші армия – 8-ші армия сияқты – одан да қиын жерді және оның қорғаушыларын тапты. 21 қыркүйек пен 3 қазан аралығында АҚШ-тың 88-ші дивизиясы Imola қаласына бара жатқан жолда тоқтап, 2105 адам қаза тауып, жарақат алды – бұл Готика желісін бұзу кезіндегі II корпустың қалған бөлігіне шамалас. Imola қаласына қарсы шайқастар неміс әскерлерін Болоньяны қорғаудан алып тастады, сондықтан Кларк өзінің басты күшін Болонья бағытына қайта бағыттауға шешім қабылдады. II корпус Raticosa асуы арқылы үнемі ілгеріледі және 2 қазанға қарай Болоньядан 32 км қашықтықтағы Monghidoro қаласына жетті. Алайда, Адриатика жағалауында болғандай, ауа райы нашарлап, жаңбыр мен төменгі бұлттар әуе көмегін болдырмады, ал Флоренция маңындағы жабдықтау қоймаларына баратын жолдар батпаққа айналды. 5 қазанда АҚШ-тың II корпусы 14 миль (23 км) бойына созылған 65-ші тас жолымен Болоньяға қарай шабуылды жаңартты. Оларды оң жағынан британдық XIII корпусы, соның ішінде Мысырда үш айлық жаңарудан кейін Италияға оралған британдық 78-ші жаяу әскер дивизиясы қолдады. Германияның 14-ші армиясы әскерлерін АҚШ-тың IV корпусына қарсы тыныш сектордан көшірген кезде қарсылық күшейе түсуіне қарсы біртіндеп ілгерілеу жасалды. 9 қазанда олар Livergnano қаласының артында орналасқан 457 метр биіктіктегі тік жарды шабуылдады, ол жеңіліссіз екендей көрінді. Алайда, 10 қазан күні таңертең ауа райы ашылып, артиллерия мен әуе көмегін пайдалануға мүмкіндік берді. Дегенмен, жарды басып алуға 15 қазанның соңына дейін уақыт кетті. АҚШ-тың II корпусының оң жағында британдық XIII корпусы да осы қиын жерде соншалықты белсенді шайқас жүргізіп жатты.

Қатысушы мемлекеттердің шабуылға шығуға уақыты аз қалды .

Қазанның екінші жартысында Александрға Романьяның су баскан жазығында және орталық Апеннин тауларындағы қатал шайқастарға қарамастан, күздің алға жылжуымен, шаршау мен жауынгерлік шығындар күштерінің қабілетіне әсер ете бастағандықтан, қыс қайтып келгенге дейін ешқандай үзіліс болмайтыны анық болды. Адриатика майданында британдық Сегізінші армия сол қанатымен Апеннин етегінде 9-шы жолмен Форлиге қарай жылжуын жалғастырды. 5 қазанда 10-шы Үндістандық жаяу әскер дивизиясы британдық X корпустан британдық V корпусына ауыстырылды. Олар Fiumicino өзенін тауларда кесіп өтіп, өзендегі неміс қорғаныс шебін бұзды, соның салдарынан неміс 10-армиясының бөлімдерін Болоньяға қарай шегінуге мәжбүр етті. Парадоксалды жағдай, бұл Кессерингке көмектесті, өйткені ол қорғауы керек майданды қысқартты және екі армиясы арасындағы қашықтықты ұқсатып, екі майдан арасында бөлімдерді ауыстыруға көбірек мүмкіндік берді. 9-шы жолмен жылжуды жалғастыра отырып, 21 қазанда британдық V корпусы Савио өзенін кесіп өтті, ол Чезена арқылы солтүстік-шығысқа қарай Адриатикаға дейін ағып жатыр. 25 қазанда олар Савиодан 16 км (10 миль) қашықтықтағы Ронко өзеніне жақындады, немістер сол жерге шегінді. Айдың соңында олар Рим мен Болоньяның арасында орналасқан Форлиге жетті. Неміс армиясының бүйірлік байланыстарын үзу маңызды мақсат болып қала берді. Шындығында, кейін Кессеринг Болоньяның оңтүстігіндегі майданды ұстап тұра алмаса, Болоньяның шығысындағы неміс позицияларының барлығы "автоматты түрде жойылатынын" айтты. Александр мен Кларк қыс басталмас бұрын Болоньяға соңғы шабуыл жасауға шешім қабылдады. 16 қазанда АҚШ-тың Бесінші армиясы Болоньяны алуға соңғы күшін салу үшін жиналды. Германияны толық жеңуді күтіп, одақтастардың оқ-дәрі өндірісі жалпы азайғандықтан, одақтастар артиллериялық оқ-дәрісіне тапшылық көріп отырды. Бесінші армияның батареялары соншалықты шектелді, қазанның соңғы аптасында атылған оқтардың жалпы саны 2 қазандағы сегіз сағат ішінде атылған оқтардан азырақ болды. Дегенмен, АҚШ-тың II корпусы мен британдық XIII корпусы келесі 11 күн бойы шабуылдады. Болоньяға апаратын басты жол бойындағы орталықта аз ғана үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Оң жақта жағдай жақсырақ болды, 20 қазанда АҚШ-тың 88-ші дивизиясы 9-шы жолдан 6 км (4 миль) қашықтықтағы Монте-Грандеді басып алды, ал үш күннен кейін британдық 78-ші дивизия Монте-Спадуроға шабуыл жасады. Алайда, қалған 6 км (4 миль) қиын жерлерден өтті және Италиядағы ең жақсы үш неміс дивизиясымен нығайтылды: 29-шы танк-гренадерлік дивизиясы, 90-шы танк-гренадерлік дивизиясы және 1-ші парашют дивизиясы, оларды Кессеринг майданды қысқартқандықтан Романьядан шығара алды. Қазан айының соңында Бразилияның 6-шы РКТ-і ось күштерін Лукка провинциясы арқылы Баргаға қарай итерді, онда олардың жылжуы тоқтатылды.

Кейінгі операциялар

Қарашаның басында 1-ші бразилиялық дивизияның толық күшін жинақтау және АҚШ 92-ші дивизиясының күшеюі АҚШ 5-ші армиясы Францияға жіберілген бөлімдерінің орнын толтырмады. Британдық 8-ші армиядағы жағдай одан да нашар болды: резервтік кадрлар Солтүстік Еуропаға бағытталды, ал I канадтық корпусына келесі жылдың ақпан айында Нидерландыға аттандыруға дайындық тапсырылды. Сонымен қатар, әскерлер тауларда тұрғанда, олардың жаяу әскерге қарағанда танктері көп болды. Қараша және желтоқсан айларында 5-ші армия немістерді Болонья және По аңғарына қарай одақтастардың ілгерілеуіне кедеріс келтірген, тиімді орналасқан артиллериялық позицияларынан ығыстыруға күш салды. Бразилиялық және американдық шағын және орта күштерді пайдалана отырып, АҚШ 5-ші армиясы осы нысандарға бірінен соң бірі шабуыл жасады, бірақ ешқандай оң нәтижеге қол жеткізе алмады. Жыл соңына қарай немістер Монте Кастелло, (Лизанодағы) Белведер, Делла Торачча, Кастельнуово (ди Вергато), Торре ди Нероне, Ла Серра, Сопрассасо және Кастель Д'Аяно төңірегінде құрған қорғаныс жүйесінің өте берік екені дәлелденді. Темірқазыққа тіреліп, 9-шы бағытта Форлиде тұрған британдық 8-ші армия Адриатика жағалауымен қосалқы шабуылдарын жалғастырып, 5 қарашада Равеннаны басып алды. Қараша айының басында 9-шы бағыт бойынша жылжу қайта басталды, ал 9 қарашада Форлиден кейін Монтоне өзенінен өтілді. Дегенмен, жағдай қиын болып қала берді, 9-шы бағыттан 5 шақырымдай қашықтықтағы Козина өзенінен тек 23 қарашада ғана өтілді. 17 желтоқсанда Ламоне өзеніне шабуыл жасалып, Фаенца тазартылды. Неміс 10-шы армиясы Сегізінші армияның Фаенцадан Равеннаның солтүстігіне қарай Адриатикаға дейін созылған Сенио өзенінің биік жағалауында (айналасындағы жазықтан кем дегенде 6 метр биіктікте) бекінді. Қар жауып, қыс нығая бастағанда, Сенио өзенінен өтуге тырысу мүмкін емес еді, ал 8-ші армияның 1944 жылғы науқаны аяқталды. Желтоқсанның соңында, жылдың соңғы шайқасында немістер итальяндық Монтероза дивизиясының бөлімдерінен құралған, негізінен итальяндық күшті пайдаланып, Лукканың алдындағы Серкио аңғарында АҚШ 5-ші армиясының сол қанатына шабуыл жасады, одақтас бөлімдерін орталық майданға ауыстыруға болмайтын жағдай жасады. АҚШ 92-ші жаяу әскер дивизиясын нығайту үшін 8-ші үнді жаяу әскер дивизиясының екі бригадасы Апеннин таулары арқылы жылдам түрде ауыстырылды. Көмек келген кезде, ось күштері Барганы басып алды, бірақ 8-ші үнді дивизиясының генерал-майоры Дадли Расселдің шешулі әрекеті одан әрі ілгерілеуді тоқтатты, жағдай тұрақталды және Жаңа жылға дейін Барга қайтадан басып алынды. Желтоқсанның ортасында Александр Жерорта теңізіндегі одақтас күштердің бас қолбасшысы болды. Кларк оның орнына Италиядағы одақтас әскерлердің командирі (қайта тағайындалған 15-ші армия тобы) болып тағайындалды, ал АҚШ 5-ші армиясының басшылығы Люциан К. Трускоттқа берілді. Ақпанның ортасында, қысқы ауа райы жақсарған кезде, 5-ші армия неміс артиллериялық позицияларына шабуылдарын қайта бастады ("Энкор" операциясы). Бұл жолы IV корпус миссияны орындау үшін екі толық жаяу әскер дивизиясын қолданды: Монте Кастелло, Сопрассасо және Кастельнуово ди Вергатоны басып алуға міндеттелген бразилиялық дивизия және жаңадан келген АҚШ 10-шы тау дивизиясы, Белведер, Делла Торрачча және Кастель Д'Аяноны басып алуға міндеттелді. "Энкор" операциясы 18 ақпанда басталды және Италиядағы соңғы шабуылға дайындық ретінде 5 наурызда аяқталды.