Кіріспе

Шығыс Католик Шіркеуі

Армения Католик Шіркеуі – Католик Шіркеуінің Шығыс Католик дербес шіркеулерінің бірі. Ол Рим Папасының басшылығын қабылдайды және осылайша Латын Шіркеуі мен басқа 22 Шығыс Католик Шіркеулерін қоса алғанда, жалпы Католик Шіркеуімен толық рухани байланыста болады. Армения Католик Шіркеуі Шығыс Канондық Заңымен реттеледі, ол Шығыс Шіркеулерінің Канон Кодексінде жинақталған. Дербес Армения Католик Шіркеуінің басшысы – Киликияның Армения Католик Патриархы, оның бас соборы және де-факто архиепископтық орын – Ливанның Бейрут қаласындағы Әйіз Илья мен Әйіз Григорий Нұрландырушы соборы.

Тарих

Армян шіркеуі 451 жылғы Халкидон кеңесіне наразылық білдіріп, 610 жылы Двиннің үшінші Синодында Халкидон шіркеулерімен рухани байланысын ресми түрде үзді. 681 жылғы VI Экуменикалық кеңестен кейін кейбір армян епископтары мен қауымдары Халкидон шіркеулерімен қайтадан рухани байланыс орнатуға тырысты. Крест жорықтары кезінде Киликия Армян патшалығының шіркеуі Католик шіркеуімен бірікті, бірақ бұл одақ ұзаққа соқпады. Бұл одақ кейіннен 1439 жылы Флоренция кеңесінде қайта жаңартылды, бірақ ғасырлар бойы ешқандай нақты нәтиже бермеді. Кейбір армяндар католик дініне көшті, ал Армян Католик шіркеуінің болмауы салдарынан, олар латын дінін ұстанды. Орта ғасырлық Қытайда жергілікті армяндарды Пекиндегі Иоанн Монтекорвино католик дініне өткізді, сондай-ақ Куанчжоуда Армян Францискан Католик қауымы құрылды. 1740 жылы бұрын католик болған Абрахам Пьер I Ардзивиан Сис патриархы болып сайланды. Екі жылдан кейін Рим Папасы Бенедикт XIV Армян Католик шіркеуін ресми түрде құрды. 1749 жылы Армян Католик шіркеуі Ливанның Бзуммар қаласында монастырь салды. 1915-1918 жылдардағы Армян геноциді кезінде шіркеу көрші елдерге, негізінен Ливан мен Сирияға тарап кетті. Бұрын 1630 жылдары Польшада тұратын армяндардың қауымы да құрылған болатын. Леополистің Армян епискобы (Львовтың Армян Католик архиепархиясын қараңыз), Николай (полякша: Mikołaj) Торосович Католик шіркеуімен бірікті. Тарихи тұрғыдан Галицияда және 1939 жылға дейінгі Польшаның шығыс шекаралық аймақтарында орналасқан бұл қауым, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қазіргі Польшаға көшірілді және қазір үш приходқа ие: Гданьск, Гливице және Варшава қалаларында. Трансильванияда армяндардың дін аудару тарихы да бар, бұл олардың венгр ықпалы мен саясатына байланысты болды (Gherla және Dumbrăveni қалаларын қараңыз). Олардың ұрпақтары қазіргі Румынияның Армян қауымының бір бөлігі болып табылады және Румынияның Армян католиктерінің ординарияты оларға қамқорлық көрсетеді.

Литургия және дәстүрлер

Армяндық ырым-жоралар литургиясы, армян тілінде орындалғандай, Халкидоннан кейінгі қауымның үзілуінен бұрын дамыды, демек ол барлық армян христиандарына тарихи ортақ. Ол Армян шіркеуінің негізін қалаушы және қасиетті қамқоршысы – Әйгілі Григорийдің нұсқауларымен жасалған. Армян Апостолдық шіркеуі, Армян Католик шіркеуі және Грузия Республикасындағы көптеген Шығыс Католик христиандары оны қолданады. Византия шіркеуінен өзгеше, армяндық ырым-жораларды ұстанатын шіркеулерде көбінесе аз ғана иконалар болады, бірақ кейбір басқа Шығыс шіркеулеріндегідей, литургияның белгілі бір бөліктерінде дін қызметкері мен алтарьды елден жасыратын тосқауыл болады. Епископтың митрасын киюі, бұрынғы батыс миссионерлерінің миафизит православие армян және Армяндық ритуалды католиктерге тигізген әсерін еске түсіреді.

Армяндық католик қауымдары

Армения, Грузия және Ресейден басқа, Армян католик шіркеуі армян диаспорасының көптеген елдерінде кездеседі, әсіресе Ливанда (Армян католик шіркеуінің бас кеңсесі орналасқан), Сирияда, Египетте, Түркияда, Иранда, Францияда, АҚШ-та, Канадада, Аргентинада, Уругвайда және Австралияда.

Армения, Грузия және Шығыс Еуропа

Армян католиктері қазіргі Армения, Грузия және Шығыс Еуропа аумағында пайда болған. 1920 жылдардың соңынан бастап, қуғын-сүргін көптеген армян католиктерін эмиграцияға мәжбүр етті. 1991 жылы Кеңес Одағы құлағаннан кейін Рим епископы Иоанн Павел II Грузия мен Ресейдегі қауымдастарды Армениядағы қауымдастармен біріктірді, нәтижесінде Гюмриде орналасқан Шығыс Еуропадағы Армян обрядының католиктеріне арналған жаңа ординариат құрылды. Қаланың таңдалуы бекер болған жоқ: Арменияның солтүстік бөліктерінде көптеген католик армяндары тұрады. Бұл, шекараның арғы жағындағы дінбауырларымен қарым-қатынасты жақсартуға жасалған бір қадам болды. Бүгінде Самцке-Жавахетидің католик армяндары Ахалцихеде және оған жақын ауылдарда, сондай-ақ Ахалкалаки және Ниноцминда аймақтарында бірге тұрады. Соңғы екі аймақтағы қауымдастар, көбінесе ауылдық жерлерде, шалқары орналасқан, бірақ ең маңызды байланыс – католицизмнің тарихи жады. 1994 жылы Арменияның Гюмри қаласында шағын семинария ашылды; онда дін қызметкері болуға үміткерлер Римдегі Арменияның Понтификалық колледжіне (1885 жылы құрылған) өткенге дейін негізгі білім алады, онда олар философия мен теологияны оқиды. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Армениядан Ресейге кең көлемде көші-қон болғандықтан, Ресейде де ондаған мың армян католиктері тұрады.

АҚШ және Канада

Қазіргі уақытта Солтүстік Америкада шамамен 1,5 миллион армян тұрады, оның ішінде 35 000-ы Армян Католик Шіркеуіне жатады. 19 ғасырда Батыс Армениядан, негізінен Карин (Эрзурум) қалаларынан, сондай-ақ Константинополь мен Мардиннен католик армяндар жұмыс іздеу үшін АҚШ-қа сапар шекті. Сол ғасырдың соңында Хамидиан Қырғынынан аман қалғандардың көпшілігі АҚШ-тың бірнеше қалаларында, әсіресе Нью-Йоркте шоғырланды. Католик армян қауымдары Нью-Джерсиде, Бостон мен Детройтте, Лос-Анджелесте және Калифорнияның басқа қалаларында құрылды. Көптеген қалаларда католик армян білім беру ұйымдары ашылды. Филадельфия мен Бостон қалаларында армян қарындастары жүздеген балаларды оқытатын колледждер құрды. Кейін Лос-Анджелесте де ұқсас колледж ашылды. Мехитаристер, әсіресе армян ұлттық ерекшелігін сақтау мәселесімен айналысты. Венеция мен Вена мехитаристерінің қолдауымен Лос-Анджелесте Мехитариан колледжі құрылды. 1970 жылдары және одан кейінгі жылдары көптеген армяндар Ливан және Сирия сияқты Таяу Шығыс елдерінен АҚШ пен Канадаға келді. Сонымен қатар, Аргентинадағы экономикалық дағдарыс салдарынан көптеген армяндар көшіп келді. Осымен қатар, көптеген католик армяндар АҚШ-та Сан-Франциско, Сан-Диего, Чикаго, Вашингтон, Атланта, Майами және Индианаполис қалаларына қоныс аударды. 2005 жылы Папа Бенедикт XVI-ның шешімімен АҚШ және Канада Католик Экзархаты епархия мәртебесіне көтерілді. Ол АҚШ-тағы 35 000 католик армяндарына және Канададағы шамамен 10 000-ға қызмет көрсетті. Армян Католик Шіркеуінің мүшелері болып табылатын Канада және АҚШ католиктеріне бағынышты епархияның епископы Мануэль Батакиан болды. АҚШ Католик Епископтарының Конференциясы 23 мамыр 2011 жылы жариялаған баспасөз хабарламасына сәйкес, Папа Бенедикт XVI Ливанның Бзоммар қаласындағы Нотр-Дам монастырының басшысы, архиерей Микаэль Антуан Моурадианды Нью-Йорктегі Армян католиктері үшін Нарег Анасының Епархиясының жаңа епископы етіп тағайындады. Ливанда туған епископ Морадианның тағайындалуы 21 мамырда Вашингтонда АҚШ-тағы Апостольдық Нунций архиепископ Пьетро Самби жариялады.

Франция

Солтүстік Америкадан кейін Франция Таяу Шығыс және Шығыс Еуропаның за пределаминдағы ең көп саны армян католиктерін қамтиды. Париждің Сент-Круа епархиясы 1960 жылы епископ Гарабед Армадуни экзарх ретінде құрылды. 1977 жылдан бері епархияны епископ Крикор Габроян басқарып келеді. Епархияда шамамен 30 000 армян католигі бар, оның бас кеңсесі Парижде орналасқан. Париждегі Қасиетті Крест соборынан басқа, епархияда алты шіркеу бар: Арновиль-ле-Гоннесс, Лион, Марсель, Сен-Шамон, Севр және Валенс қалаларында. Мехитарист әкелерінің қауымы Севрде орналасқан, ал Армян таза ұғымды әйелдерінің монастыры Марсельде мектеп ашады.

Бразилия

Сан-Паулудағы католиктік армян қауымы 1935 жылы Католиктік армян миссиясының капелландық ретінде құрылды. Бұл 1923 жылдан бері Бразилияға қоныс аударған армян иммигранттарының сұранысына жауап ретінде жасалды, олардың көп бөлігі Мараштан келген, шындығында Түркия қаласы. Шіркеу Армения және Тирадентес метро станцияларының арасында, Тирадентес даңғылы, 718 нөмірде орналасқан.

Демография

XIX ғасырдағы бағалаулар бойынша әлем бойынша 40 000-нан 150 000-ға дейін армян католиктері болған, ал 1911 жылы – 136 400.

Тәуелсіз дереккөздердің мәліметінше, XXI ғасырдың басында армян католиктерінің саны 150 000-ға жуық, олардың ірі қауымдастықтары Ливан, Ирак, Иран, Түркия, Иерусалим, Франция және АҚШ-та орналасқан.

Құрылымы

Армян католик шіркеуі архиепископтықтарға, епархияларға, апостолдық экзархаттарға, Шығыс обрядының жатқандар үшін ординариаттарға және патриархалдық экзархаттарға бөлінеді, олардың әрқайсысының функциялары дін аймағына (диоцез) ұқсас.

Басқа көздер

Арестакес Симаворян. Ресейдегі Армения католик қауымы. 2010. https://papers. ssrn. com/sol3/papers. cfm?abstract_id=3883927
Арестакес Симаворян. Польшадағы Армения католик қауымы. 2011. https://papers. ssrn. com/sol3/papers. cfm?abstract_id=3897582
Арестакес Симаворян. Вахрам Ховян. Түркиядағы Армения католик және евангелистік қауымдастықтары: Қазіргі заманғы үрдістер (армян тілінде). 2011. http://noravank. am/eng/books/detail. php?ELEMENT_ID=6812