Кіріспе
Шығыс католик шіркеуі
Мелкит грек-католик шіркеуі, немесе Мелкит византиялық-католик шіркеуі – бүкіл әлемдегі католик шіркеуінің бөлігі ретінде Киелі Тақпен толық қарым-қатынастағы Шығыс католик шіркеуі. Оның бас пасторы – патриарх Юсеф Абси, штаб-пәтері Дамаск қаласындағы Біздің Ханымның Успение соборында орналасқан. Византиялық обрядты католиктер Мелкиттер өз тарихын біздің заманымыздың I ғасырында Антиохияның ерте христиандарына, бұрын Сирияның бөлігі болған және қазір Түркияда орналасқан, христиандықты Әулие Петр енгізген кезеңге дейін жегізеді. Мелкит шіркеуі, көптеген басқа Шығыс католик шіркеулері сияқты, Византиялық обрядты Антиохияның грек православие шіркеуімен және басқа Шығыс православие шіркеулерімен бөліседі. Ол негізінен Сирия, Ливан, Иордания, Израиль және Палестинада шоғырланған. Дегенмен, христиандарды қудалау салдарынан Мелкит грек-католиктері көшіп-қонып бүкіл әлемге тараған. Таяу Шығыстан тыс жерлерде Мелкит шіркеуі түрлі этникалық мұраларға ие адамдармен аралас некелер арқылы және олардың дінге өтуі арқылы да өсті. Қазіргі таңда дүниежүзінде шамамен 1,6 миллион мүшесі бар. II ғасырда христиан діні Антиохияда және Сирияның барлық аймақтарында кеңінен тарады. Қуғын-сүргін кезеңдерінде шіркеудің өсуі тоқтаған жоқ, ал IV ғасырдың соңында христиан діні ресми мемлекеттік дінге айналды. Мелкит грек-католик шіркеуінің бастауы Левант және Египеттегі христиан қауымдастықтарына саяды. Мелкиттер термині бастапқыда Халкидон кеңесіне адал болған Египеттегі христиандарды білдірген, кейіннен Левант аймағындағыларға да қолданыла бастады. Шіркеу басшылығы ежелгі патриархаттардың үш апостолдық патриархатына жүктелді: Александрия, Антиохия және Иерусалим.
Төртінші экуменикалық кеңестің салдары
IV экуменикалық собордан кейін, б.з. 451 жылы өткен Халкидон соборынан соң, бесінші ғасырдағы Таяу Шығыс христиан қоғамы собор шешімдерін қабылдағандар мен қабылдамағандар арасында күрт бөлінді. Собордың қаулыларын қабылдаған халцедондықтар көбінесе грек тілінде сөйлейтін қала тұрғындары болды, ал оларды халцедонға қарсылар – негізінен армян немесе копт тілінде сөйлейтін провинция тұрғындары – мелкиттер (императорлар) деп атады.
Араб тілі мен мәдениетімен араласу
Ермук шайқасы (636 ж.) мелкиттердің отанының Византия бақылауынан шығуына және араб басқыншыларының билігіне өтуіне себеп болды. Грек тілі мен мәдениеті, әсіресе Иерусалим мелкиттері үшін маңыздылығын сақтап қалды, ал Антиохия мелкиттерінің дәстүрі араб тілі мен мәдениетімен үйлесті. Шындығында, исламнан бұрын-ақ араб тілінде христиан поэзиясы болған, бірақ Антиохияның араб мәдениетімен бірігуі Константинополь патриархынан белгілі бір қашықтыққа әкелді. Арабтардың басып кіруіне қарамастан, мелкиттер Әлемдік шіркеуде маңызды рөл атқара берді. Мелкиттер 9-ғасырдың басында қайта жанданаған иконоборшылық дауды айыптауда жетекшілік етті және батыста филиоке қосымшасының енгізілуіне ең бірінші жауап берген Шығыс шіркеулерінің қатарында болды.
Католик шіркеуінің мүшелері
1724 жылы Кирилл VI Танас Антиохияның жаңа патриархы болып сайланды. Кириллдің Батысқа жақындығы соншалықты болғандықтан, Константинополь патриархы Еремия III оның билігіне нұқсан келеді деп қорқыды. Сондықтан Еремия Кириллдің сайлануын жарамсыз деп жариялап, оны қауымнан шығарып, Антиохиялық Сильвестр деген грек иеродиаконын діни қызметкер және епископ етіп тағайындады, оның міндеті Еремияның орнын басу болды. Сильвестр шіркеуді қатаң басқару арқылы жарылысты күшейтті, себебі көптеген мелькиттер Кириллдің патриархтық таққа талап етуін мойындады. Еремия мен Сильвестр Османдық түрік әскерлерінің қолдауымен Кириллге және оны қолдаған мелкиттерге қарсы бес жылдық қуғын-сүргін науқанын бастады. Кирилл VI сайланғанынан кейін бес жыл өткен соң, 1729 жылы, Папа Бенедикт XIII оны Антиохия патриархы деп мойындады және оның ізбасарларын Католик шіркеуімен және Рим папасымен толық бірлікте екенін жариялады. Осы уақыттан бастап, Мелкиттік грек-католик шіркеуі Батыс Азиядағы Антиохияның грек-православ шіркеуінен бөлек және қатар өмір сүрді; соңғысы енді Мелкит деп аталатын болды. Мелкиттік грек-католик шіркеуі араб христиандығының басшылығында маңызды рөл атқарды. Оның басшылары әрқашан араб тілінде сөйлейтін христиандар болды, ал православиелік шіркеуде 1899 жылға дейін грек патриархтары болған. Шындығында, оның жеке өмір сүруінің басында, шамамен 1725 жылы, Алепполық теолог, дін қызметкері Абдалла Захер (1684–1748) араб әлемінде алғашқы баспахананы құрды. 1835 жылы Осман империясы Антиохияның Мелкиттік грек-католик патриархы Максим III Мазлумды империя ішіндегі ерекше діни қауымның басшысы ретінде мойындады. Рим папасы Григорий XVI Максим III Мазлумға Антиохия, Александрия және Иерусалимнің үш патриархатын сыйлады, бұл атақ әлі күнге дейін Мелкиттік грек-католик шіркеуінің басшысы сақтап келеді.
Кеңейту және Бірінші Ватикандық Кеңеске қатысу
1806 жылы Алеппо архиепископы Герман Адам 1786 жылғы Пистоя Синодының қаулыларын бейімдеп, растаған Каркафе Синодын шақырды. Мелкиттік шіркеу бұл қаулыларды ресми түрде қабылдады, бірақ 1835 жылы Папа Григорий XVI «Melchitarum Catholicorum Synodus» бұйрығымен оларды ресми түрде айыптады. 1847 жылы Папа Пий IX (1846–1878) 34 жастағы Джузеппе Валерганы (1813–1872) Иерусалимнің Латын Патриархатына тағайындады. Жергілікті иерархия оны Киелі жердегі Шығыс православие шіркеулеріне қарсы қатыгездігі үшін «Қырғыншы» деп атады. Ол 1847 жылы Иерусалимге келген кезде қалада 4200 Латын католигі болды, ал 1872 жылы қайтыс болған кезде бұл сан екі есеге артты. Рим куриясының Латын шіркеуінің дәстүрлерін қабылдауға қысым көрсетуімен Патриарх Климент Бахут 1857 жылы Латын және Маронит шіркеулері қолданатын Григориан күнтізбесін енгізді. Бұл Мелкиттік шіркеудегі қайшылықтарға әкелді, нәтижесінде қысқа мерзімді схизма туды. Мелкиттік шіркеудегі жанжалдар Клименттің патриархтық лауазымынан бас тартуына дейін ушықты. Клименттің ізбасары, Патриарх Григорий II Юсеф (1864–1897) қауымдастықтағы бейбітшілікті қалпына келтіруге тырысты және ұзаққа созылған алауыздықтың жолын жапты. Ол сондай-ақ шіркеу мекемелерін жақсартуға күш салды. Григорийдің билік ету кезеңінде 1865 жылы Бейрутте Патриархалық колледж, ал 1875 жылы Дамаскте Патриархалық колледж құрылды. Ол 1866 жылы Айн Траз Мелкиттік семинариясын қайта ашты. Сондай-ақ, 1882 жылы Ақ әкелердің Мелкиттік дін қызметкерлерін даярлау үшін Иерусалимдегі Сент-Анн семинариясын құруына қолдау көрсетті. 1856 жылы Сұлтан Абдулмеджид I-нің жарлығымен қабылданған Хатт-Хумаюннан кейін Таяу Шығыстағы христиандардың жағдайы жақсарды. Бұл Григорийге Мелкиттік мирянның шіркеу басқаруына және қоғамдық істерге қатысуын ұлғайтуға мүмкіндік берді. Григорий Америкаға көшіп келген Мелкиттердің саны артып келе жатқанын ескере отырып, оларға рухани көмек көрсетуге қызығушылық танытты. 1889 жылы ол Ливанның Сайда қаласындағы Базилиан Салваториан орденінің діни қызметкері Ибраһим Бешаватені Нью-Йоркке жіберді, ол ондағы өсіп келе жатқан сириялық қауымға қызмет етуі керек болды. Тарихшы Филипп Хиттеге сәйкес, Бешавате Мелкит, Маронит және Антиохия православие шіркеулерінен шыққан алғашқы тұрақты дін қызметкері болды. Григорий Бірінші Ватикан кеңесінде Шығыс экклезиологиясының көрнекті жақтасы болды. 1870 жылдың 19 мамырында және 14 маусымында Кеңесте сөйлеген екі сөзінде ол Флоренция кеңесінің шешімдеріне сәйкес келудің маңыздылығын, папаның қатесіздігі сияқты жаңалықтар жасаудың қажеті жоқтығын, бірақ Флоренция кеңесінде гректер мен латындықтардың ортақ келісімімен қабылданған нәрсені қабылдаудың маңыздылығын атап өтті, әсіресе папаның басымдығы мәселесінде. Ол папаның қатесіздігі туралы догматикалық анықтаманың Шығыс православие шіркеуімен қарым-қатынасқа тигізетін зиянды әсерін жақсы білді және Кеңесте догматтың көрнекті қарсыласы болды. Ол сондай-ақ бұрынғы экуменикалық кеңестердің қабылдаған канондарына сәйкес патриархтардың құқықтары мен артықшылықтарын қорғады. 1870 жылдың 19 мамырында Кеңесте сөйлеген сөзінде Патриарх Григорий былай деді: Шығыс шіркеуі папаға ең толық және ең жоғары билікті береді, бірақ толықтық пен басымдық патриархаттық орынның құқықтарымен үйлесімді түрде. Сондықтан, ежелгі дәстүрге негізделген құқық бойынша Рим папалары өте маңызды жағдайларды қоспағанда, бұл орынға қатысты бізден қазір ешқандай ерекшеліксіз анықтауымызды талап ететін қарапайым және тікелей юрисдикцияны қолданған жоқ. Бұл анықтама бүкіл грек шіркеуінің конституциясын толығымен жояды. Сондықтан менің пасторлық ар-ұжданым осы конституцияны қабылдамайды. Патриарх Григорий собордың папаның қатесіздігі туралы догматикалық декларациясына қол қоюдан бас тартты. Ол және қатысқан жеті Мелкиттік епископ жалпы жиналыста орынсыз дауыс берді және папаның қатесіздігі туралы догматикалық конституция Pastor Aeternus қабылданғанға дейін Римді қалдырды. Латын шіркеуінен де, басқа Шығыс католик шіркеулерінен де анти-инфалибилистік азшылықтың басқа мүшелері де қаладан кетіп қалды. Бірінші Ватикан кеңесі аяқталғаннан кейін Рим куриясының елшісі патриарх пен Мелкит делегациясының қолтаңбаларын алу үшін жіберілді. Патриарх Григорий мен Мелкиттік епископтар оған қол қойды, бірақ Флоренция кеңесінде қолданылған «Шығыс патриархтарының құқықтары мен артықшылықтарын қоспағанда» деген қосымша шартты қосты. Осының салдарынан ол Пий IX-тың ашуын қоздырды. Бір дерек бойынша, папаға келесі жолы барған кезде Григорийді папа сақшылары Пийдің аяғына жерге жығып, папа оның басына аяғын қойды. Алайда, соңғы зерттеулер бұл оқиғаның шындығына күмән келтірді. Джон Р. Куинн өзінің «Revered and Reviled: A Re-Examination of Vatican Council 1» кітабында Джозеф Хажжардың сөзін келтіреді: «Біз мұндай қарым-қатынастың тарихи растауын табуға құмар болдық». Православ тарихшысы А. Эдвард Сиецински бұл оқиғаның тарихилығы «қазір күдік тудырады» деп хабарлайды. Бұған қарамастан, Патриарх Григорий және Мелкиттік шіркеу Рим шіркеуімен бірлігіне берілді. Пий IX қайтыс болғаннан кейін және Лео XIII папа болып сайланғаннан кейін Ватиканмен қарым-қатынас жақсарды. Леоның «Orientalium dignitas» энциклопедиясы Шығыс католик шіркеулерінің латинизация және Римнің орталықтандыру тенденцияларына қатысты алаңдаушылықтарына жауап берді. Лео сондай-ақ Пий IX-тың 1867 жылғы «Reversurus» хатымен Армян католик патриархына қойылған шектеулер Мелкиттік шіркеуге қолданбайтынын растады. Бұдан әрі, Лео Патриарх Григорийдің Осман империясының барлық Мелкиттеріне қатысты юрисдикциясын кеңейтуін ресми түрде мойындады.
The Eastern Church attributes to the pope the most complete and highest power, however in a manner where the fullness and primacy are in harmony with the rights of the patriarchal sees. This is why, in virtue of an ancient right founded on customs, the Roman Pontiffs did not, except in very significant cases, exercise over these sees the ordinary and immediate jurisdiction that we are asked now to define without any exception. This definition would completely destroy the constitution of the entire Greek church. That is why my conscience as a pastor refuses to accept this constitution. Patriarch Gregory refused to sign the Council's dogmatic declaration on papal infallibility. He and the seven other Melkite bishops present voted non placet at the general congregation and left Rome prior to the adoption of the dogmatic constitution Pastor Aeternus on papal infallibility. Other members of the anti infallibilist minority, both from the Latin church and from other Eastern Catholic churches, also left the city. After the First Vatican Council concluded an emissary of the Roman Curia was dispatched to secure the signatures of the patriarch and the Melkite delegation. Patriarch Gregory and the Melkite bishops subscribed to it, but with the qualifying clause as used at the Council of Florence attached: "except the rights and privileges of Eastern patriarchs.". He earned the enmity of Pius IX for this. According to one account, during his next visit to the pontiff, Gregory was cast to the floor at Pius' feet by the papal guard while the pope placed his foot on the patriarch's head. This story, however, has been cast into doubt by more recent studies of the First Vatican Council. John R. Quinn cites Joseph Hajjar in his book Revered and Reviled: A Re Examination of Vatican Council 1,: "We have been unable to find any document to provide historical verification for such treatment by the Pope." Orthodox historian A. Edward Siecienski reports that the historicity of this story "is now deeply suspect." Despite this, Patriarch Gregory and the Melkite Church remained committed to their union with the Church of Rome. Relationships with the Vatican improved following the death of Pius IX and the subsequent election of Leo XIII as pontiff. Leo's encyclical Orientalium dignitas addressed some of the Eastern Catholic Churches' concerns on latinization and the centralizing tendencies of Rome. Leo also confirmed that the limitations placed on the Armenian Catholic patriarch by Pius IX's 1867 letter Reversurus would not apply to the Melkite Church; further, Leo formally recognized an expansion of Patriarch Gregory's jurisdiction to include all Melkites throughout the Ottoman Empire.
Ватикан II латын және мелки дәстүрлері туралы қақтығыстар
Патриарх Максим IV Саиг Екінші Ватикан соборына қатысты, онда ол христиандықтың шығыс дәстүрін қолдады және собордағы православие бақылаушыларынан зор құрметке ие болды, сондай-ақ Константинопольдің Экуменикалық Патриархы Афинагор I-нің мақұлдауын алды. Екінші Ватикан соборынан кейін мелькиттер дәстүрлі құлшылықты қайта жаңғыртуға кірісті. Бұл мелькит практикаларын қалпына келтіруді, мысалы, крещениеден кейін нәрестелерге Евхаристия беруді, сондай-ақ қасиетті рельстер мен сыныптағы бөлмелер сияқты латын элементтерін жоюды қамтыды. Соборға дейінгі кезеңде осы бағыттың жетекшілері "Каир тобының" мүшелері болды, ол Каирдегі Патриарх колледжінің маңындағы жас ділдарлардың тобы еді. Бұл топқа Джордж Селим Хаким, Джозеф Тавил, Элиас Зохби және бұрынғы иезуит Оресте Керам кірді; кейіннен олар епископтар болып, Екінші Ватикан соборына қатысты және олардың күш-жігері дұрыс екені дәлелденді. Бұл реформалар кейбір мелкит шіркеулерінің латындылудан тым көп арылғанына наразылық білдіруіне әкелді. Максим IV (Саиг) Патриархтығы кезінде АҚШ-тағы кейбір мелкиттер Құдай қызметін ана тілінде өткізуге қарсы болды, бұл қозғалысты болашақ Назарет архиепискобы, Алабама штатының Бирмингем қаласындағы Джозеф Рая бастады. Бұл мәселе ұлттық жаңалықтарда кеңінен жарияланды, өйткені епископ Фултон Шин 1958 жылы Бирмингемде өткен Мелкиттердің ұлттық съезінде ағылшын тілінде понтификалдық Құдай қызметін өткізді, оның бір бөлігі ұлттық жаңалықтарда теледидардан көрсетілді.
Қаулы
1960 жылы бұл мәселені Папа Иоанн XXIII Патриарх Максим IV-тің өтінішімен, құдайлық литургияны жергілікті тілдерде өткізуге рұқсат беру арқылы шешті. Папа Иоанн сондай-ақ, Византиялық дәстүрді пайдаланып және папалық тиараны тәж ретінде кигізіп, мелькиттік діни қызметкер, отец Габриэль Акациус Куссаны епископқа назаролады. Епископ Кусса дерлік бірден кардинал дәрежесіне көтерілді, бірақ екі жылдан кейін қайтыс болды. Оны қасиетті деп жариялау ісін оның діни ордені – Базилиан Алеппо ордені бастады. Максим V Хаким патриархаты кезінде (1967–2000) шіркеудің латындылуына қарсы наразылықтар қайта жаңғырды, онда латын дәстүрлерін қолдайтын шіркеу қызметкерлері үйленген еркектерді дін қызметкерлері ретінде қабылдауға қарсылық білдірді. Бүгінде шіркеу өзін католик шіркеуімен рухани байланыстағы нағыз православие шіркеуі деп есептейді. Осылайша, ол батыс шіркеуі ішінде Шығыстың дауысы, сондай-ақ сенімдер мен халықтар арасындағы байланыс көпірі ретінде танылады.
Мелкиттік диаспораны біріктіруге тырысу
Шығыс Жерорта теңізінен кең көші-қон болғаннан кейін, 1860 жылы Дамасктағы қырғын басталды, онда христиан қауымдарының көп бөлігі шабуылға ұшырады. Осының салдарынан Мелкиттік грек-католик шіркеуі бүгінде әлемнің түкпір-түкпірінде кездеседі және енді тек Шығыс Жерорта теңізінен шыққан жандардан ғана тұрмайды. Максим V Патриархаты «диаспора» деп аталатын Мелкиттік шіркеуінің әлемдік аренадағы кеңеюіне үлкен үлес қосты: Америка Құрама Штаттарында, Канадада, Бразилияда, Австралияда, Аргентинада және Мексикада Епархиялар (епархияның Шығыс нұсқасы) құрылды. Бұл, Шығыс Жерорта теңізінен туған христиан халқының азаюына байланысты болды. Кейбір тарихшылар 1952 жылы Египетте төңкеріс болғаннан кейін, көптеген Мелкиттер Насер режимінің жаңа ислами, ұлттық және социалистік саясатынан туындаған жағдайға байланысты Египетті тастап кеткенін айтады. 1950 жылы әлемдегі ең бай Мелкит қауымы Египетте болды. 1945 жылы ең ірі епархия Акко, Хайфа, Назарет және бүкіл Галилея епархиясы болды. 1967 жылы Сирияның Алеппо қаласынан шыққан египеттік Джордж Селим Хаким, Максим IV-тің ізбасары болып сайланды және Максим V есімін алды. Ол 92 жасқа толған мерейлі 2000 жылы зейнетке шықты. 2001 жылдың 29 маусымында Әулие Петр мен Пауыл мерекесінде дүниеден өтті. Оның орнын архиепископ Лютфи Лахам иеленді, ол Григорий III есімін алды. Мелкиттік грек-католик шіркеуі Сирия мен Израильдегі ең ірі католик қауымы, ал Ливандағы екінші ірі қауым болып табылады. 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, Мелкиттік грек-католик шіркеуі Израильдегі ең ірі христиан қауымы еді, Израиль христиандарының шамамен 60% осы шіркеуге жатты. Таяу Шығыстан христиандардың көшіп кетуіне байланысты, қазіргі таңда Сан-Паулу диаспорадағы ең ірі Мелкит қауымына айналды (шамамен 433 000 адам), одан кейін Аргентина (302 800 адам) тұрады. Сондай-ақ, Австралияда (52 000), Канадада (35 000), Венесуэлада (25 400), АҚШ-та (24 000) және басқа да елдерде ірі Мелкит қауымдарын кездестіруге болады. 2008 жылғы Ватиканның мәліметтері бойынша, Ливан қазір Таяу Шығыстағы ең ірі Мелкит қауымына ие (425 000 адам), одан кейін Сирия (234 000 адам) тұрады. Израиль мен Палестинада 80 000-нан астам грек-мелкит католиктері, ал Иорданияда 27 600 грек-мелкит католиктері бар. Таяу Шығыстағы Мелкит епархиялық дін қызметкерлерінің басым көпшілігі үйленген.
Патриархат
Қазіргі Патриарх – Юсеф Абси, ол 2017 жылғы 21 маусымда сайланды. Патриархат Сирия астанасы Дамаск қаласында орналасқан, бірақ ол Антиохияның ежелгі тақтың апостолдық мұрагерлігін талап ететін Шығыс Католик Патриархтарының бірі болып табылады және Александрия мен Иерусалимнің титулярлық Патриархы атағын тұрақты түрде алған. Патриархатты тұрақты синод басқарады, оған Патриарх және төрт епископ, Патриархтың құқықтық мәселелер жөніндегі тұрақты трибуналы, қаржылық әкімшілікпен айналысатын патриархтық эконом және кеңсе кіреді.