Кіріспе
Өсімдік түрі. Томатилло (Physalis philadelphica және Physalis ixocarpa), сондай-ақ мексикалық қабық томаты деп те аталады, түнгі көк шөптер тұқымдасына жататын және осы атпен белгілі шағын, шар тәрізді, жасыл немесе жасыл-көк түсті жеміс беретін өсімдік. Томатилло Мексикада пайда болған және Колумбтан бұрынғы дәуірде өсірілген. Мексика асүйінде маңызды ингредиент саналатын томатилло шикі күйінде де, түрлі тағамдарда, әсіресе сальса вердеде де қолданылады. Томатилло көп жылдық өсімдік, бірақ көбінесе ауыл шаруашылығында жыл сайын бір жылдық өсімдік ретінде өсіріледі.
The tomatillo (Physalis philadelphica and Physalis ixocarpa), also known as the Mexican husk tomato, is a plant of the nightshade family bearing small, spherical, and green or green purple fruit of the same name. Tomatillos originated in Mexico and were cultivated in the pre Columbian era. A staple of Mexican cuisine, they are eaten raw and cooked in a variety of dishes, particularly salsa verde. The tomatillo is a perennial plant, but is generally grown for agriculture each year as if it were an annual.
Аттар
Томатилло (науатль тілінен, tomatl) мексикалық қызылжеміс томаты, ірі гүлді томатилло немесе мексикалық қабықты томат.
Тарату
Томатилло Орталық Америка мен Мексикаға тән, оның табиғи өсу аймағы Мексикадан Коста-Рикаға дейін созылады. Бұл өсімдік көбінесе Мексиканың Идальго және Морелос штаттарында, сондай-ақ Гватемаланың жоталы жерлерінде өсіріледі.
Тарих
Томатиллдар еуропалықтар келгенге дейін Мексикада қолдануға түсірілген, және майя және ацтектер мәдениетінде томаттан да маңызды рөл атқарған. "Филадельфика" деген атау 18 ғасырда берілген. Томатиллдар бүкіл әлемде таралып, үй бақшаларында өсірілсе де, олар негізінен Мексика мен Гватемалада кең аумақта ашық далада өсіріледі. АҚШ-тың көптеген аймақтарында шағын көлемде егіледі. Мексикада томатиллдар теңіз деңгейінен әртүрлі биіктікте өсіріледі. Томатилл өсімдіктері суыққа төзімсіз. Олар 16 °C (61 °F) төмен температурада жақсы өседі, ал одан жоғары температурада өсуі нашарлайды.
Тұқымдықтар мен егіс
Томатты отырғызудың ең көп таралған тәсілі – көшіру. Томаттың өнуі одан кейін жүреді. Томатты қайнатпа, сорпа, салат, карри, қуырылған тағамдар, нан пісіру, етпен бірге дайындау, мармелад және десерттерде қолдануға болады. Оларды тұтас немесе тілімдеп тоңдатуға да болады. Томатты құрғатылған жусандай тәттілендіруге болады, бұл томаттың дәмімен бірге өте жақсы нәтиже береді. Томаттың дәмі латын американдық тағамдардың дәмімен еуропалық және солтүстік американдық тағамдардың дәмін үйлестіру үшін фьюжн асүйінде қолданылады.
Сипаттама
P. ixocarpa көбінесе P. philadelphica-мен морфологиялық ұқсастықтары және екі түрдің де нақты типтік белгісінің болмауы себепті шатастырылады. Physalis ixocarpa және Physalis philadelphica-ның ашылғаннан кейін бұрылатын көк түсті тозаңдықтары, бес көкшіл дақ немесе иісі бар сары гүлшошасы, сондай-ақ жидекпен толған немесе жарылған 10 қабырғалы тостағаншасы болады. Екі түрдің гүл мөлшері және аналық тозаң қабылдағышының түрімен ерекшеленеді. P. philadelphica сабағында аз түкпен өседі. Жапырақтарында өткір және біркелкі бөлінген тілімдер болады. Олардың биіктігі әдетте, және тығыз тік немесе кеңірек, сирек жапырақтанған жатқан түрі болуы мүмкін. Жапырақтары әдетте тісті, тегіс немесе түкті болуы мүмкін.
Жіктеу
Томатилло – 1753 жылы Карл Линней құрған Physalis туысының мүшесі. Жан Батист де Ламарк 1786 жылы томатильоны Physlis philadelphica деген атпен сипаттады. Кейін P. aeuata және P. violacea сияқты басқа түрлер де сипатталды. Томатилло көбінесе P. ixocarpa Brot деп жіктеледі. Дегенмен, P. philadelphica экономикалық тұрғыдан ең маңызды түр болып табылады. Физалис номенклатурасы 1950 жылдан бері өзгеріске ұшырады. P. philadelphica бір кезде P. ixocarpa түрінің нұсқасы ретінде жіктелген. Кейін P. ixocarpa-ның жіктелуі P. philadelphica түріне қайта қарастырылды. Бүгінде P. ixocarpa үй шаруашылығында өсірілетін өсімдік үшін, ал P. philadelphica жабайы өсімдік үшін қолданылады.
Гүл
Гүлдер әр түрлі түстерде болады: ақ, ашық жасыл, жарық сары және кейде күлгін. Гүлдердің гүл шоғының ортасына қарай күлгін дақтар болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Тозаңдықтары көбінесе қою күлгіннен ақшыл көгілдірге дейін болады. Томатилло өсімдіктері өте нашар өздігінен тозаңданады, сондықтан дұрыс тозаңдану үшін екі немесе одан көп өсімдік қажет. Осылайша, оқшауланған томатилло өсімдіктері сирек жеміс береді.
Жемістер
Томатилло жемісі каликс қалыптасқан, жеуге жарамсыз, қағаз тәрізді қабықпен қоршалған. Жеміс піскен кезде қабыққа толып, орылу кезінде жарып жіберуі мүмкін. Қабық қоңыр түске өтеді, ал жеміс сары, жасыл және тіпті күлгін сияқты әртүрлі түстерде піседі. Қабықтың жаңалығы мен жасыл түсі сапа критерийлері болып табылады. Гүл түрлері:
Түрлері
Томаттың бірнеше түрі бар, олардың дәмі, қасиеттері және пісіп жеткен кездегі түсі әртүрлі болады. Кейбір сорттарына Амарилла, Гиганте, Жасыл қабықшалы, Мексикалық, Ананас, Пурпур де Милпа, Рио-Гранде-Верде және Сары кіреді.
Өзін-өзі үйлесімсіз ету қасиеттері
Өзін-өзі үйлесімділік жабайы популяциялардың арасында көп кездессе де, томатиллолар өз-өзімен үйлесімсіз белгілерге ие. Өсімдік, яғни өнімді гермафродит, өздігінен тозаңдану болғаннан кейін зигота жасай алмайды. Бұл тұқым сапасы және сорттарды өндіру тұрғысынан томатилло өнімділігін арттыру мүмкіндігін шектейді. Өзін-өзі үйлесімділік гені томатиллоның хромосомаларында орналасқан және цитоплазма арқылы берілмейді. Бұл белгі басым генмен басқарылатындықтан, тек гетерозиготалы өсімдіктер ғана өз-өзімен үйлесімді бола алады.
Аурулар
Томатто, климаттық талаптары орындалса, әдетте төзімді дақыл болып табылады. Дегенмен, барлық дақылдар сияқты, көптеп өндіру зиянкестер мен ауруларға әкелуі мүмкін. 2017 жылға дейін томаттоға әсер ететін екі ауру тіркелді, атап айтқанда, томаттың сары жапырақтың бұрылу вирусы және репа мозаика вирусы. 2006 жылы Мексика мен Гватемаладағы бірнеше томат және томатто егістіктерінде томаттың сары жапырақтың бұрылу вирусының белгілері – хлорозды жиектері мен қабырша аралық сарғаю анықталды. Лабораториялық сараптамадан кейін вирус расталды. Ауру белгілері бар өсімдіктер ақ шырыштардың болуымен байланысты болды, олар осы індеттің себебі болуы мүмкін. Калифорнияда жасыл персик құрттары жиі кездесетін зиянкес, және ол репа мозаика вирусын оңай таратады, сондықтан бұл Калифорнияда томатто өндірісіне қауіп тудыруы мүмкін.