Кіріспе

Француз саясаткері (1749–1813)

Жан Бон Сент-Андре (ʒɑ̃bɔ̃ sɛ̃tɑ̃dʁe; 25 ақпан 1749 – 10 желтоқсан 1813) – Француз революциясы дәуіріндегі саясаткер.

Ұлттық конвентіндегі ерте мансабы мен рөлі

Ол Монтубанда (Тарн-и-Гаронна) туған, тоқымашының ұлы. Әке-шесі протестант болғанымен, Сент-Андре Марсельдегі иезуиттермен тәрбиеленіп, заң талабына сәйкес крещение рәсімінен өтті. Жастығында Сент-Андре заңгер болуды армандаған, бірақ король протестанттар мен олардың балаларына қоғамдық өмірге қатысуға, тіпті адвокат болуға тыйым салғанда арманы орындалмады. Кейін ол протестант дініне қайта оралып, 1773 жылы Кастресте, ал 1788 жылы Монтубанда Оңтүстік Франциядағы көрнекті пастор болды. Сент-Андре үш жыл Женевада теология оқыды және 1780 жылы Мари де Сукқа үйленді. Француз революциясының басталуына дейін протестанттар мен католиктер арасындағы шиеленіс Сент-Андренің қашуына себеп болды. Осы кезеңде ол «Considérations sur l'organisation civile des Eglises protestantes» («Протестант шіркеулерінің азаматтық ұйымы туралы ойлар») деген мақала жазды, онда Францияда протестанттардың діни құқықтарын қорғау қажеттігін айтты. Кейіннен, 1790 жылдың желтоқсан айында Сент-Андре қайта оралды. Ол «Конституцияның достастары» қоғамын құрып, саяси мансабын бастады. «Конституцияның достастары» қоғамының мүшесі ретінде Сент-Андре Максимилиан Робеспьер басқарған «Тау» тобында отырды. Франция королі Людовик XVI Конвент пен Францияға қарсы қастандық жасады деп табылғанда, ол Конвент мүшелерінің көпшілігімен бірге корольдің өлімін жақтады. 1792 жылдың қыркүйегінде ол қыркүйек бойындағы қырғынды жасағандарды жазалауға қарсы болды. 1793 жылдың қаңтар айында Сент-Андре «Sur l'Education nationale» («Ұлттық білім беру туралы») атты сөйлеуінде ескі, католиктер бақылап отырған білім беру жүйесінде өзгерістер енгізу қажеттігін жеткізді. Сол жылдың маусым айында, якобиндер Ассамблеяны бақылауға алғанда, Сент-Андре Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне мүше болып сайланды және көп ұзамай Максимилиан Робеспьерді мүшелікке ұсынды. 1793 жылдың шілдесінде Сент-Андре Ұлттық конвенттің төрағасы болып сайланды және осы лауазымында Мараттың қазасын хабарлады. Сол айда Сент-Андре Революциялық соғыста соғысқан Шығыс армиясына миссиямен жіберілді. Қоғамдық қауіпсіздік комитетімен жұмыс істеген кезінде Жанбон Сент-Андре теңіз флотын қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқарды. Ол бұрынғы гугенот пасторы және сауда кемесінің капитаны болды, сонымен қатар «Таулықтардың» теңіз істері жөніндегі сарапшысы саналды. Конвент Республика үшін флотті сақтау және контрреволюциялық оппозицияның барлық түрлерін жою үшін Сент-Андреге шексіз билік берді.

Террорлық билік

Қоғамдық қауіпсіздік комитетінде оның басты жауапкершілігі – Бертран Барреден өткен әскери-теңіз күштері болды. 1793 жылдың 20 қыркүйегінде Сент-Андре кемелер салуға жүз миллион франк бөлуге қолдау танытты; 1793 жылдың қыркүйегінен 1794 жылдың қаңтарына дейін Францияның солтүстік-батыс жағалауындағы Брест және Шербург әскери порларын қайта ұйымдастырды. 1793 жылы Брест портындағы Ұлттық жиналысқа қарсы федералистердің көтерілісі Жанбон Сент-Андремен ішінара байланысты болды, себебі қала тұрғындары әскери-теңіз күштерін екі үлкен клубқа – Монтаньярлар мен Жирондистерге бөлінген деп қарады. Ол француз флотының жойылуын Республикаға қарсы жасалған қастандық деп хабарлады. Францияның батыс аймақтары Революция үшін қиындық туғызды. Бриттанияның, әсіресе Бресттің, географиялық орны – нашар жолдары бар жарты арал болғандықтан, азық-түлік пен саяхатты жеткізу қиын және уақытты талап ететін болды. Бриттанияның елдің қалған бөлігінен физикалық түрде бөлек болуынан басқа, тұз салығы (габель) провинцияны оқшаулауда маңызды рөл атқарды. Бұл «редимдер» деп аталатын, яғни салықтан босатылған аймақ болатын.

Якобиндіктердің құлдырауы және кейінгі миссионерлік қызмет

1794 жылдың 31 қаңтарында Бресттен оралғаннан кейін Сент-Андре Конвентке әскери-теңіз күштерінің жағдайы туралы есеп берді. Сент-Андре ескі үкіметтің теңіз күштерінің иерархиялық жүйесін жойды, офицерлерді дәстүрлі жеңілдіктерінен, мысалы, тамаққа артықшылықтан айырып, офицерлердің үлгілі бағынуын көрсету қажеттігін баса көрсетті. Білім беру жүйесі де енгізілді, онда якобин үгіті мен мектеп мұғалімдері теңізшілерге оқу мен жазуды үйретті, осылайша олар қызмет бабында өсуге ұмтылатын болды. Сент-Андре демалыс күндерін де жойды, жағалау қаласын қатаң әскери тәртіппен күндізгі және түнгі сменаларға бөлінген жүйеге айналдырып, индустрияландырды. Роялистік офицерлер түрмеге қамалды, тәртіп қайта орнатылды және теңіз күштерінде жаңа оқу режимі енгізілді. Теңіз күштерінің офицерлік құрамы мен азаматтық басқаруы күшейтілді. Пенмарк пен Гройста шамдар салынды, сондай-ақ жаңа желілік кемелер құрылысқа кірісті. Бұл өзгерістердің мақсаты – Бресті Республикаға толыққанды қызмет ететін коллективистік қалаға айналдыру болды. Осы реформалық ынтаның арқасында Франция сол кезеңде Корольдік теңіз күштерінен үш есе көп жаңа фрегаттарды құрып, суға түсіре алды. 1794 жылға қарай, Сент-Андре бақылауымен, жаңа тағайындалған флот командирі Вильяр де Жуайездің басқаруында елу желілік кеме пайдалануға берілді. Бұл жетістікке Жойездің 118 зеңбіректік «Монтань» туы флагмандық кемесін салған атақты кеме инженері Жак Ноэль Санэ де үлкен үлес қосты. 1794 жылдың 28 шілдесінде якобиндық топ халықтың қолдауын жойды, оның көптеген мүшелері, әсіресе Робеспьер, гильотинаға алынды. Халық Сент-Андре уақытын көбінесе миссияда өткізгенін және якобиндық билік кезінде қабылданған шешімдерге қатыспағанын көрді, сондықтан оған өмір сыйланды. Алайда, якобин буржуазиясымен бірге, ол халық өкілдігінің, яғни секциялық қоғамдардың кедергісін ақтады: «Біздің ең үлкен жауларымыз сыртымызда емес; біз оларды көреміз: олар біздің арамызда; олар революциялық шараларды бізден де алға жылжытқысы келеді». Кейін ол Алжир мен Смирнада консул болып тағайындалды (1798) және Наполеон соғыстары кезінде Осман империясы тарапынан үш жылға тұтқынға алынды. 1801 жылы босатылғаннан кейін Сент-Андре Мон-Тоннер (1801) департаментінің префекті және Рейннің сол жағындағы үш департаменттің бас комиссары болды. Наполеон 1804 жылы оны Құрмет легионының мүшесі, ал 1809 жылы Империя бароны етіп тағайындады. Ол Майнцте тифтен қайтыс болды.