Кіріспе
Франция корольінің бұйрықтары, көбінесе тұтқындауға арналған ордерлер. Lettres de cachet (lɛtʁ də kaʃɛ;) – Франция корольі қол қойған, оның министрлерінің бірі қол қойған және патша мөрімен жабылған хаттар. Олар корольдің тікелей бұйрықтарын қамтыды, көбінесе шағымдануға болмайтын, ерік-қалаумен жасалған әрекеттер мен сот шешімдерін орындау үшін қолданылатын. Ұйымдасқан органдарда жиналыстарды өткізбеу немесе басқа да нақты мақсаттарға жету үшін «lettres de cachet» хаттары берілетін. Провинциялық кеңестер осылайша шақырылатын, ал король парламенттің қарсылығына қарамастан заңды тіркеуге бұйрық беру үшін «lettre de cachet» (осы жағдайда «lettre de jussipri») немесе «lit de justice» кезінде жеке түрде қатысатын. Дегенмен, ең танымал «lettres de cachet» хаттары қылмыстық сипатта болды, олар бойынша адам сотсыз және қорғану мүмкіндігінен айырылып (полиция лейтенантының алдын ала тергеуінен және барлық қажетті шаралардан кейін) мемлекеттік түрмеде немесе қарапайым түрмеде, монастырда немесе Париждің жалпы ауруханасында қамауға алынып, колонияларға жер аударылып немесе елдің басқа бөлігіне немесе тіпті елден қуылған. Бұл хаттар көбінесе маскүнемдерге, тәртіпсіздік тудырушыларға, жезөкшелерге, отбасылық мүлікті ысыраптап жібергендерге немесе ақыл-есі дұрыс емес адамдарға қарсы қолданылатын. Бай адамдар кейде бұл хаттарды қолайсыз адамдардан құтылу үшін, әсіресе теңдес емес некелерді (әлеуметтік жағдайы төмен адамдармен) болдырмау үшін немесе жанжалдың алдын алу үшін (хаттар отбасының абыройын түсіретін сот істерін болдырмауы мүмкін) сұрап алатын. Осы тұрғыдан алғанда, «lettres de cachet» хаттары ежелгі режим монархиясының зұлымдықтарының айқын символы болды және француз революциясы кезінде жойылды. 1789 және 1790 жылдары барлық істер комиссия тарапынан қаралып, көптеген үкімдер расталды. Тарихшы Клод Кветель бұл растауларды «lettres de cachet» хаттары революциядан кейін бейнеленгендей, еріксіз және әділетсіз болмағанын көрсететін фактор ретінде қарастырды және осыған байланысты «қараңыз, Légende noire» деп айтады.
Lettres de cachet (lɛtʁ də kaʃɛ; ) were letters signed by the king of France, countersigned by one of his ministers, and closed with the royal seal. They contained orders directly from the king, often to enforce arbitrary actions and judgments that could not be appealed. In the case of organized bodies, 'lettres de cachet’ were issued for the purpose of preventing assembly or accomplishing some other definite act. The provincial estates were convoked (called to assembly) in this manner, and it was by a lettre de cachet (in this case, a lettre de jussipri), or by showing in person in a lit de justice, that the king ordered a parlement to register a law despite that parlements refusal to pass it. The best known lettres de cachet, however, were penal, by which a subject was imprisoned without trial and without an opportunity of defense (after inquiry and due diligence by the lieutenant de police) in a state prison or an ordinary jail, confinement in a convent or the General Hospital of Paris, transportation to the colonies, or expulsion to another part of the realm, or from the realm altogether. The lettres were mainly used against drunkards, troublemakers, prostitutes, squanderers of the family fortune, or insane persons. The wealthy sometimes petitioned such lettres to dispose of inconvenient individuals, especially to prevent unequal marriages (nobles with commoners), or to prevent a scandal (the lettre could prevent court cases that might otherwise dishonour a family). In this respect, the lettres de cachet were a prominent symbol of the abuses of the ancien régime monarchy, and as such were suppressed during the French Revolution. In 1789 and 1790, all cases were reviewed by a commission which confirmed most of the sentences. Historian Claude Quétel has interpreted these confirmations as indicating that the lettres were not as arbitrary and unjust as they have been represented after the Revolution, and he hence speaks of a Légende noire.
Тарих
Lettres de cachet беру өкілеттігі – француз монархиялық азаматтық құқығымен мойындалған патшалық артықшылық, ол 13 ғасырда Капетия монархиясы Рим құқығына деген бастапқы күмәнін жеңген кезде қалыптасқан. Бұл принцип Юстинианның «Пандекттерінен» алынған максимаға саяды: олардың латын тіліндегі нұсқасында «Rex solutus est a legibus», яғни «Патша заңдардан босатылған». «Француз құқықтанушылары Юстиниан кодексіндегі императорлық өкілеттікті жалпылай түсіндіріп, әрбір патша өз патшалығында император болып табылады деген қорытындыға келді, яғни ол Corpus Juris Civilis Рим императорына тән заңдық абсолютизмнің құқықтарына ие». Бұл патша тікелей араласса, заңдарды ескермей, тіпті оларға қайшы шешім қабылдай алатынын білдірді. Бұл ертегі түсінік болды, ал бастапқыда бұл бұйрық ауызша берілді; 1576 жылы Франция королі Генрих III-нің берген патенттік хаттарының бірінде Франсуа де Монморенсидің марқұм король Карл IX-ның «ауызша бұйрығымен Париждегі Бастилияда тұтқынға алынғаны» айтылған. 14 ғасырда бұйрықтың жазба түрінде болуы керек деген қағида енгізілді, осылайша lettres de cachet пайда болды. Lettres de cachet, корольдің заңды және тұрақты еркін білдіретін және канцлердің мемлекеттік мөрімен бекітілуі тиіс болған lettres patentes класына жатты. Керісінше, lettres de cachet патшаның мемлекеттік хатшысымен қол қойылды; оларда патшаның жеке мөрінің белгісі ғана болды, сондықтан 14 және 15 ғасырларда оларды lettres de petit signet немесе lettres de petit cachet деп атады және олар канцлердің бақылауынан толығымен босатылды.
Құрал ретінде
Үкіметке саяси қарсыластарға немесе даулы жазушыларға қарсы тыныш қару ретінде қызмет етіп, сот процесінің жариялылығынсыз жоғары тұрған қылмыскерлерді жазалау құралы ретінде қолданылған кашель хаттарының тағы да көптеген қолданыс орындары болды. Олар полиция тарапынан проституциямен айналысатын адамдармен күресу үшін пайдаланылды, сондай-ақ олардың құқығымен ақыл-есінен жаңылысқандар ауруханаларға, кейде түрмелерге қамалды. Отбасы басшылары да оларды тәрбиелеу құралы ретінде жиі қолданды, мысалы, ұлдарының тәртіпсіздігі немесе қылмыстық әрекеттерінен отбасының абыройын қорғау үшін. Маркиз де Садтың жағдайы (1777–1790 жылдары оның бай және беделді қайын анасы алған кашель хатымен түрмеге қамалған) – көрнекті мысал. Әйелдер де күйеулерінің сасқақтығын шектеу үшін, ал күйеулер әйелдерінің осы кемшіліктерін тоқтату үшін оларды пайдаланды. Шындығында, мемлекеттік хатшының өкілеттігі болды және ол оларды өз қалауынша шығара алатын, ал көп жағдайда патша олардың шығарылғанын білмейтін. 18-шы ғасырда хаттар көбінесе бос жіберілетін, яғни оларға кімге бағытталғаны жазылмаған; хатты алған адам немесе өкіл оны тиімді ету үшін сол адамның атын толтыратын.
Наразылықтар
Париж парламенты және провинциялық парламенттер, сондай-ақ Генерал-эштаттар кашель хаттарына қарсы үнемі наразылық білдірді. 1648 жылы Фронда кезінде Париждің егеменді соттары Arrêt d'Union арқылы оларды уақытша тоқтатып, патша тағына жүктеген бостандықтар туралы жарғы сияқты нәрсеге қол жеткізді, бірақ бұл ұзаққа созылмады. Луи XVI билікке келген кезде ғана, зорлық-зомбылыққа қарсы реакция айқын байқалды. Оның билігінің басында Малешерб қысқа қызметінің ішінде жүйеге әділдік енгізуге тырысты, ал 1784 жылдың наурыз айында король үйінің министрі барон де Бретейль интенданттарға және полиция лейтенантына кашель хаттарына байланысты ең ауыр құқық бұзушылықтарды болдырмау мақсатында үндеу жолдады. Мирабо графы Винсенн түрмесінде әкесінің арқасында алған кашель хатымен тұтқындалғанда оларды қатаң сынап жазды. Бұл трактат 1782 жылы босатылғаннан кейін Les Lettres de cachet et des prisons d'État деген атпен жарияланды және бүкіл Еуропа бойынша кеңінен таралды. 1779 жылы Бастилиядан басқа Парижде отыз түрме болды, онда адамды сотсыз ұстауға болады. Сол мақсатта монастырлар да пайдаланылды. Людовик XV билік құрған кезде олардың министрлерінің бірінің сүйіктісімен ашық сатылғаны туралы хабарлар тарады. Парижде 1779 жылы Cour des Aides оларды жоюды талап етті, ал 1788 жылдың наурыз айында Париж Парламенты ескі француз мемлекеттік құқығын жарыққа шығаратын маңызды наразылық білдірді. Алайда, патшалық бұл қарудан бас тартпады және 1789 жылдың 23 маусымындағы корольдық сессияда Штаттар Генералына жасаған мәлімдемесінде (15-бап) одан толығымен бас тартқан жоқ.
Жою және қайта енгізу
Lettres de cachet француз төңкерісінен кейін Конституциялық ассамблея тарапынан жойылды, бірақ Наполеон 1801 жылғы 8 наурыздағы мемлекеттік түрмелер туралы жарлығымен олардың жазалық баламасын саяси шара ретінде қайта орнатты. Наполеон өзінің билігі кезінде қабылданған заң кодексінде заң үстемдігін қамтамасыз ететін шараларды қолдаған еді, сондықтан бұл одан да көзге түседі. Оның бұл әрекеті 1814 жылғы 3 сәуірдегі сенат консультациясымен оған тағылған айыптардың бірі болды, ол оның құлауын «мемлекеттік түрмелер туралы жарлықтары арқылы конституциялық заңдарды бұзғанын ескере отырып» деп жариялады.
Әдебиетте
Оноре Мирабо, «Де Летер де Каше және мемлекеттік түрмелер» (Гамбург, 1782) еңгізілген, оның әкесі оны «каше хат» арқылы Винсен түрмесіне тастаған, оның ең қабілетті және көркем шығармаларының бірі, ол кең таралды және 1788 жылы ағылшын тіліне аударылды. Джейн Остиннің «Нортангер аббаттығы» романындағы «қорқынышты романдардың» бірі – «Вольфенбах замкісінде» негізгі сюжеттік желі ретінде «каше хат» пайда болады, онда қашып кеткен жас әйелдің қамқоршысы, басты жау, оны өзіне қайтаруға мәжбүрлеу үшін «каше хатты» пайдалануға тырысады, осылайша оны күштеп үйлендіруге ниеттенді. Диккенстің «Екі қаланың әңгімесі» романындағы доктор Александр Манетті «каше хат» арқылы Бастилия түрмесіне тастады. Сонымен қатар, Чарльз Дарней өзінің ағасы, маркиз, корольдік сарайдың құрметінен айырылмаса, оны түрмеге қамау үшін «каше хатты» қолданған болар деп күдіктенді.