Кіріспе

Француз философы және математигі (1743–1794)

Мари Жан Антуан Николас де Каритат, Кондорсе маркизі (maʁi ʒɑ̃ ɑ̃twan nikɔla də kaʁita maʁki də kɔ̃dɔʁsɛ; 17 қыркүйек 1743 – 29 наурыз 1794), Николас де Кондорсе деп белгілі француз философы және математигі. Оның идеялары, еркін нарықты қолдау, жалпыға ортақ білім беру, конституциялық үкімет және барлық нәсілдегі адамдар мен әйелдердің тең құқықтары сияқтылары, Ағарту дәуірінің идеалдарын бейнелейді, оны осы дәуірдің "соңғы куәгері" және ағартушылық рационализм деп атайды. 1793 жылы Мари Жан Эроль де Сешель ұсынған конституцияны сынаған Конвент Ұлттық және әсіресе Якобин фракциясы Кондорсені тұтқындауға дауыс берді. Ол француз революциялық биліктен жасырынып жүргеннен кейін түрмеде қайтыс болды.

Алғашқы жылдар

Кондорсе Рибемонт қаласында (қазіргі Эна департаменті) дүниеге келді, ол өзінің атауын Дофиндегі Кондорсе қаласынан алған Каритаттың ежелгі әулетінің ұрпағы болды, онда олар ұзақ жылдар бойы тұрды. Жас кезінде әкесін жоғалтқан ол сегіз жасқа дейін қыз балаша киіндіріліп, дінге берілген анасының қамқорлығында өсті. Ол Ремс қаласындағы иезуит колледжінде және Париждегі Наварр колледжінде білім алды, онда ол тез зиялылық қабілетін көрсетті және математикадан алғашқы қоғамдық жетістіктерін иеленді. Он алты жасында оның талдау қабілеті Жан ле Ронд д’Алембер мен Алексис Клероның мақтауына ие болды; жақын арада Кондорсе д’Алембердің жетекшілігінде оқыды. 1765 жылдан 1774 жылға дейін ол ғылымға баса назар аударды. 1765 жылы ол математика бойынша алғашқы еңбегін жариялады, ол «Интегралды есептеу туралы эссе» деп аталып, жақсы қабылданып, математик ретінде оның мансабын бастады. Ол одан әрі көптеген мақалалар жариялады, ал 1769 жылдың 25 ақпанында Корольдік ғылым академиясына сайланды. 1772 жылы ол интегралды есептеу туралы тағы бір мақала жариялады. Содан кейін ол француз экономисі Жак Тюргомен танысып, олар дос болды. Тюрго 1772 жылы Людовик XV патшаның әкімшісі, ал 1774 жылы Людовик XVI басқаруындағы қаржының бас контролері болды. Кондорсе Леонард Эйлер мен Бенджамин Франклинмен бірге жұмыс істеді. Ол көп ұзамай көптеген шетелдік академиялар мен философиялық қоғамдардың құрметті мүшесі атанды, соның ішінде Америка философиялық қоғамы (1775), Швеция Корольдік ғылым академиясы (1785), Америка өнер және ғылым академиясы (1792) және Пруссия мен Ресейде де. Оның саяси идеялары, көбісі Тюргоның идеяларымен үйлесетін, ағылшын тілді әлемде қатты сынға ұшырады, ең бастысы Джон Адамс өзінің саяси философияның екі маңызды еңбегін Тюрго мен Кондорсенің бір палаталы заң шығарушы органына және радикалды демократияға қарсы тұру үшін жазды.

Алғашқы саяси мансап

1774 жылы Кондорсе Тургоның ұсынысымен Париж монетаханасының бас инспекторы болып тағайындалды. Осы кезден бастап Кондорсе назарын таза математикадан философия және саяси мәселелерге аударды. Келесі жылдары ол жалпы адам құқықтарын, әсіресе әйелдер мен қара нәсілділердің құқықтарын қорғауға кірісті (құлдыққа қарсы күрескен, ол 1780 жылдары қара нәсілділердің достары қоғамында белсенділік танытты). Ол жаңадан құрылған АҚШ-тың идеалдарын қолдады және Францияны өзгертуге бағытталған саяси, әкімшілік және экономикалық реформалар жобаларын ұсынды. 1776 жылы Турго Бас контролер лауазымынан босатылды. Осының салдарынан Кондорсе монетахананың бас инспекторы лауазымынан кету туралы өтініш берді, бірақ ол қабылданбады және ол 1791 жылға дейін осы лауазымда қызметін жалғастырды. Кондорсе кейіннен 1786 жылы «Турго мырзаның өмірі» атты өмірбаянын жазды, онда Тургоға жылы лебіз білдіріліп, оның экономикалық теориялары қолдау тапты. Кондорсе беделді лауазымдарға тағайындала берді: 1777 жылы Ғылым академиясының тұрақты хатшысы болды және 1793 жылы Академия таратылғанға дейін осы лауазымды сақтап қалды; ал 1782 жылы Франция академиясының хатшысы болды.

Сайлау әдістері

1785 жылы Кондорсе өзінің ең маңызды еңбектерінің бірі – "Көпшілік дауыс беру шешімдерінің ықтималдығын талдауға қолданылуы туралы" эссесін жариялады. Бұл жұмыста қазір танымал бірнеше нәтижелер сипатталған, соның ішінде Кондорсе қазылар алқасының теоремасы, онда егер дауыс беру тобының әрбір мүшесі дұрыс шешім қабылдау ықтималдығы жоғары болса, топ мүшелерінің саны артқан сайын топтың ең көп дауыс алған шешімінің дұрыс болу ықтималдығы да артады. Сондай-ақ Кондорсе парадоксы көрсетілген, ол көпшілік пікірлері үш немесе одан көп нұсқада тұрақсыз болатынын көрсетеді – яғни, бір сайлаушылар жиыны A-ны B-ға, B-ны C-ға және C-ны A-ға басымдық қоюы мүмкін, бәрі де бір бюллетеньдер жиынтығынан. Мақалада сонымен қатар, сайлаудағы барлық үміткерлер арасында жұптық сайлауларды модельдеуге арналған жалпы Кондорсе әдісі де қарастырылған. Кондорсе Жан-Шарль де Борда ұсынған, баламалы пікірлерді жиынтықтап санауға негізделген, әдіспен келіспеді. Кондорсе математиканы әлеуметтік ғылымдарға жүйелі түрде қолданған алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол 1788 жылға дейін көпшілік дауыс берушілердің басымдық білдірген үміткерді жою мүмкіндігі үшін сынап, бірден екінші турда дауыс беру әдісін де қарастырды.

Басқа жұмыстар

1781 жылы Кондорсе "Негр құлдығы туралы толғаулар" атты кітапша жазды, онда ол құлдықты айыптады. 1786 жылы Кондорсе дифференциалдық және интегралдық есептеулердің идеяларымен жұмыстанып, шексіз кіші шамаларды жаңаша қарастырды – алайда бұл еңбек жарияланбаған. 1789 жылы ол "Вольтердің өмірі" (1789) кітабын шығарды, онда Вольтердің шіркеуге қарсылығымен келісті. Сол жылы ол "Қаралардың достастары" қоғамының президенті болып сайланды және Луврге қарап тұрған Париждегі Hôtel des Monnaies мекенжайындағы пәтерде тұрды. 1791 жылы Кондорсе, Софи де Груши, Томас Пейн, Этьен Дюмон, Жак Пьер Бриссо және Ахилл Дюшастелле бірлесіп "Le Républicain" атты қысқа мерзімді журналды жариялады, оның басты мақсаты республикалық идеяларды тарату және конституциялық монархияны жобау болды. Журналдың негізгі ойы – кез келген монархия, кім билік еткеніне қарамастан, еркіндікке қауіпті, ал еркіндік – биліктен тәуелсіздік. 1795 жылы Кондорсенің "Адам ақылының даму тарихына очерк" кітабы оның әйелі Софи де Груши тарапынан оның қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Онда адам ақылын жетілдіру және әлеуметтік арифметикаға негізделген интеллектуалды тарихты талдау туралы теориялық ойлар қарастырылған. Томас Мальтус "Халық санының принципі туралы эссе" (1798) еңбегін Кондорсенің "қоғамның жетілуі" туралы көзқарастарына жауап ретінде жазды.

Орынбасары

Кондорсе 1789 жылы Француз төңкерісі Францияны шарпыған кезде, қоғамды рационалистік тұрғыдан қайта құруға үміттеніп, көптеген либералдық идеяларды жақтады. Осының нәтижесінде 1791 жылы ол Париж өкілі болып сайланды, содан кейін Заң шығару Ассамблеясының хатшысы болды. Кондорсе ешқандай саяси партияға жатпады, бірақ Жирондистер арасында көптеген достары болды. Алайда, Ұлттық конвент кезінде ол олардың фракциялық еңбектеріне наразы болғандықтан, олардан алшақтады. 1792 жылдың сәуір айында Кондорсе білім беру жүйесін реформалау жобасын ұсынды, мақсаты – сарапшылардың билігімен иерархиялық жүйе құру, олар ағартушылықтың қамқоршылары ретінде жұмыс істейтін және биліктен тәуелсіз, қоғамдық бостандықтардың кепілі болатын еді. Жоба республикалық және теңдік принциптеріне қайшы келеді деп танылды, себебі ол ұлттың білімін ғалымдардың аристократиясына тапсыруды көздеді, және Кондорсенің ұсынысы Ассамблеяда қабылданбады. Бірнеше жыл өткен соң, 1795 жылы, Термидориандар күшіне келген кезде, Ұлттық конвент Кондорсенің ұсынысына негізделген білім беру жоспарын қабылдады. Ол 1789 жылғы «Journal de la Société» журналында мақала жазып, 1790 жылы «De l'admission des femmes au droit de cité» («Әйелдердің азаматтық құқықтарына қабылдануы туралы») еңбегін жариялап, жаңа үкімет үшін әйелдердің сайлау құқығын қолдады. 1792 жылдың желтоқсанында Людовик XVI-ның сотында, сот процесін қолдағанмен, өлім жазасына қарсы болған Кондорсе, Конвенттегі ашық дауыс беру кезінде корольді өлімге кесуге қарсы сөйледі – ол корольді галералардағы құл есушілермен бірге жұмыс істеуге жіберуді ұсынды. Кондорсе Конституциялық комиссияның мүшесі және Жирондистік конституциялық жобаның негізгі авторы болды. Бұл конституция дауысқа қойылған жоқ. Монтаньярлар Конвентті бақылауға алғаннан кейін, олар өздерінің 1793 жылғы Франция Конституциясын жазды. Кондорсе жаңа жұмысты сынады, нәтижесінде ол сатқын деп жарияланды. 1793 жылдың 3 қазанында Кондорсені тұтқындауға ордер берілді.

Тұтқындалу және өлім

Ордер Кондорсені жасырынуға мәжбүр етті. Ол бірнеше ай бойы Париж қаласындағы Мэм Верне ханымның үйінде жасырынды, онда ол 1795 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланған және Ағарту дәуірі мен тарихи ой-пікірдің маңызды еңбектерінің бірі саналатын «Адам рухының прогресі туралы тарихи сурет эскизі» (Esquisse d'un tableau historique des progrès de l'esprit humain) атты еңбегін жазды. Ол өркениет тарихын ғылымдағы прогресс ретінде баяндайды, ғылыми прогресс пен адам құқықтары мен әділеттіліктің дамуы арасындағы тығыз байланысты көрсетеді және ғылыми біліммен толыққандай қалыптасқан болашақ рационалды қоғамның ерекшеліктерін сипаттайды. 1794 жылдың 25 наурызында Кондорсе енді қауіпсіз емес екеніне көз жеткізіп, жасырынған жерінен шығып, Париж қаласынан қашуға тырысты. Ол 1772 жылы бірге тұрған досы Жан Батист Суардтың үйіне пана сұрады, бірақ олардың бірі оны сатып кетіруі мүмкін деген сылтаппен қабылдаудан бас тартты. Екі күннен кейін ол Кламарт қаласында тұтқындалып, Бург-ла-Рейнге (немесе Революция кезінде белгілі болғандай, Бург-л-Эгалите, «Патшайымның ауданы» емес, «Теңдік ауданы») қамауға алынды. Тағы екі күннен кейін ол түрмесінде өлі күйде табылған. Көп тараған теория бойынша, оның досы Пьер Жан Жорж Кабанис оған у берген, одан ол кейін пайдаланған. Алайда, кейбір тарихшылар оның өлтірілген болуы мүмкін деп санайды (мүмкін, оны өлім жазасына кесуге тым жақын және құрметті болғандықтан). Жан Пьер Бранкур (өз еңбегі «Элита, өлім және революция» кітабында) Кондорсенің датура стромониум мен опиум қоспасымен өлтірілгенін айтады. Кондорсе француз революциясының екі жүз жылдығы мен Ағарту дәуіріндегі Кондорсенің маңызды тұлға ретіндегі рөліне құрмет көрсету мақсатында 1989 жылы Пантеонға рәміздік түрде жерленді. Бірақ оның табыты бос болды, өйткені оның Бург-ла-Рейннің жалпы зиратына бастапқыда жерленген қалдықтары он тоғызыншы ғасырда жоғалып кеткен.

Отбасы

1786 жылы Кондорсе өзінен жиырма жылға жуық кіші Софи де Грушиге үйленді. Софи, замандастары арасында ең әдемі әйелдердің бірі саналған, мадам де Кондорсе ретінде танымал салон иесіне айналды, сонымен қатар Томас Пэйн мен Адам Смит еңбектерін шеберлікпен аударды. Ол зиялы, жақсы білім алған, ағылшын және итальян тілдерін еркін меңгерген. Олардың некесі берік болды, Софи күйеуі жасырынған кезде оны үнемі барып көріп тұрды. 1794 жылдың қаңтарында ол ажырасуға бастама көтергенімен, бұл Кондорсе мен Кабанистің тікелей ықпалымен болды. Олар мүлкін тәркілеуден қорғап, Софи мен олардың кішкентай қызы Луиза "Элиза" Александринге қаржылық көмек көрсеткісі келді. Жасырын өмір кешіп жүргенде Кондорсе өзінің шағын қызына жол тастап, оның бойындағы қабілетін дамытуға, есейгенде лайықты адам болуына бағыт-белгі берген мазмұнды хат жазды. Бұл хат әкелік сезіммен қамқорлығын ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктеріне қатысты теңдік көзқарасын көрсетеді. Кондорсені жесірі және төрт жасар Элизасы қалды. Софи 1822 жылы қайтыс болды, екінші рет үйленбеді және 1801-1804 жылдар аралығында күйеуінің барлық еңбектерін жариялады. Оның ісін бұрынғы Біріккен Ирландия мүшесі Артур О'Коннордың әйелі Элиза жалғастырды. Кондорсе мен О'Коннорс 1847-1849 жылдар аралығында түзетілген басылымын шығарды.

Гендерлік теңдік

Кондорсетің еңбектері негізінен теңдік қоғамды іздеумен байланысты. Осы жол оны революциялық контексте гендерлік теңдік туралы ойлауға және жазуға жетеледі. 1790 жылы ол "Sur l'admission des femmes au droit de cité" ("Әйелдердің азаматтық құқығына қабылдануы туралы") еңбегін жариялады, онда ол жаңа Республикада әйелдердің сайлау құқығын, сондай-ақ негізгі саяси және әлеуметтік құқықтарды кеңейтуді, оларға әйелдерді де қамтуды қатты қолдады. Ол сол кездегі ең белгілі ағартушы ойшылдардың бірі болды және осындай радикалды ұсынысты алғашқылардың бірі жасады. "Адам құқықтарының негізі – олардың сезімтал тіршілік иесі болуы, моральдық идеяларды қабылдауға және олар туралы ой жүргізуге қабілетті болуы. Әйелдердің де осындай қасиеттері болғандықтан, олардың да құқықтары бірдей болуы керек. Адамзаттың бірде-бір мүшесінің нағыз құқықтары жоқ, немесе олардың барлығы да бірдей; ал егер біреу басқаның құқықтарына қарсы дауыс берсе, оның дініне, түсіне немесе жынысына қарамастан, ол өзінің құқықтарынан айырылады". Кондорсе ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздікті табиғи бейімділікке байланыстырудан бас тартты. Оның пікірінше, әйелдерге ерлерге берілген біліммен тең білім беру – гендерлік теңдікті орнатудың жолы. Ол: "Менің ойымша, ерлер мен әйелдер арасындағы барлық басқа да айырмашылықтар тек білімнің нәтижесі ғана", – деді. Кондорсенің гендерлік теңдік үшін жасаған барлық шақыруының негізі – құқық пен билікті беру, ерлердің ақылға ие, ал әйелдердің жоқ деген жалған болжамға байланысты деген сенімде. Ол тіпті әйелдердің ерлерден өзгеше, бірақ олардан кем емес ақыл-ойы бар екенін айтады. Әйелдерге берілуге тиіс құқықтар туралы оның көзқарасы білім мен азаматтықпен ғана шектелмеді, сонымен қатар әлеуметтік бостандықтар мен қорғаныстарды да қамтыды, олардың ішінде әйелдердің жүктілікті жоспарлау құқығы, контрацепцияға қол жеткізу, ерлердің өздерінің тудырған балаларының, заңды да, заңсыз да, әл-ауқаты үшін жауапкершілік алуы және әйелдердің ажырасу құқығын алуы. Ол сондай-ақ зорлауды қылмыстық қылмыс деп тануды ұсынды, оның "әркімнің өз денесіне құқығын бұзу" екенін мәлімдеді. Ғалымдар Кондорсенің еңбектерінің феминистік ой-сананың қалыптасуына тигізген нақты әсері туралы көбінесе келіспейді. Оның қарсыластары конституциялық процесте оған кейбір жауапкершілік берілген кезде оның нанымдары нақты саяси әрекеттерге айналмағанын, ал ол осы мәселелерді күн тәртібіне қоюға шектеулі күш жұмсағанын атап көрсетеді. Ал кейбір ғалымдар бұл әрекетсіздікті оның міндеттемесінің әлсіздігіне емес, сол кездегі саяси атмосфераға және шешім қабылдаушылар тарапынан гендерлік теңдікке деген саяси ықыластың болмауына байланысты деп санайды. Мэри Уолстонкрафт, д'Аламбер немесе Олимп де Гуж сияқты авторлармен бірге Кондорсе феминизмге дейінгі пікірталасқа маңызды үлес қосты.

Даму идеясы

Кондорсеттің "Адам рухының дамуының тарихи суреті" (1795) еңбегі, болжам бойынша, прогресс идеясының ең ықпалды тұжырымдамасы болды. Ол прогресс идеясын Ағартушылық ойдың орталық мәселесіне айналдырды. Ол табиғи және әлеуметтік ғылымдардағы білімнің кеңеюі әділ әлемге, жеке адамның бостандығына, материалдық молшылыққа және моральдық қайырымдылыққа алып келеді деп сақты. Ол үш негізгі қағиданы ұсынды: өткен шақ адам қабілеттерінің прогрессивті дамуы тұрғысынан түсіндірілуге тиіс реттерді көрсетеді, бұл адамзаттың "қазіргі жағдайы және оған дейін өткен жағдайлары адамзаттың моральдық құрамының қажетті бөлігі" екенін көрсетеді; табиғи ғылымдардың прогресі моральдық және саяси ғылымдардағы прогреске "кем емес, саяси төңкерістерден де қауіпсіз" болуы керек; әлеуметтік жамандықтар адам табиғатының сөзсіз салдары емес, білімсіздік пен қателіктердің нәтижесі. Ол ғылыми медицина болашақта адам өмірін едәуір ұзартуға, тіпті шексіздікке дейін ұзартуға мүмкін екенін айқындады, сондықтан болашақтағы адамдар жай ғана қартаю немесе аурудан емес, жазатайым оқиғалар, кісі өлтіру және өзіне-өзі қол жұмсаудан өледі. Ник Бостром оны ертедегі трансгуманист деп сипаттады. Кондорсеттің жазбалары француз Ағартушылығына, әсіресе оның прогресс идеясы туралы еңбегіне маңызды үлес қосты. Кондорсе сенді, біздің сезімдерімізді пайдалану және басқалармен байланыс арқылы білімді салыстыруға және қарама-қарсы қоюға болады, бұл біздің сенімдерімізді және түсінігімізді талдаудың бір жолы. Кондорсеттің ешбір жазбасында дінге сену немесе адам істеріне араласатын Құдай туралы айтылмаған. Кондорсет көбінесе адамзатқа және Аристотель сияқты философтардың көмегімен оның даму қабілетіне деген сенімін жазған. Осы білімді жинақтау және бөлісу арқылы ол кез келген адам табиғат әлемінің барлық белгілі фактілерін түсіне алады деп сенді. Табиғат әлемінің ағартуы әлеуметтік және саяси әлемді ағартуға деген ниетті күшейтті. Кондорсе кемелді адам өмірінің анықтамасы жоқ деп сенді, сондықтан адамзаттың дамуы біздің өмір бойымызға жалғаса береді деп сақты. Ол адамзатты үнемі кемелді утопиялық қоғамға қарай дамитынын көреді. Ол адамның өсуге қабілеттілігіне зор сенім артады. Алайда Кондорсет бұл мүмкін болу үшін адамдардың нәсіліне, дініне, мәдениетіне немесе жынысына қарамастан бірігуі керектігін атап өтті. Осы мақсатта ол француздық Société des Amis des Noirs (Қаралардың достары қоғамы) мүшесі болды. Ол Қаралардың достары қоғамының ережелерін жазып, ұйымның негіздері мен мақсаттарын, құлдықтың әділетсіздігін сипаттап, құл саудасын жоюды толық жоюдың бірінші қадамы ретінде талап ететін мәлімдеме жасады. Кондорсе әйелдердің азаматтық құқықтарын да қатты қолдады. Ол әйелдердің ерлерге барлық жағынан тең екенін мәлімдеді және неге олар негізгі азаматтық құқықтардан айырылғанын сұрады; аз айырмашылықтар әйелдердің құқықтарының жоқтығынан туындады. Кондорсет тіпті Елизавета мен Мария Тереза сияқты орташа еркектерден қабілетті бірнеше әйелдерді атады. Ислам мен Қытай туралы ол былай деп жазды: "Мұхаммедтің діні, догмаларындағы ең қарапайым, іс-әрекеттерінде ең ақымақтық, қағидаларында ең төзімді, өзінің империясын кеңейткен Жердің осы кең бөлігін мәңгілік құлдыққа, емделмейтін ақымақтыққа айыптаған сияқты; ал біз ғылым мен бостандықтың дарысын ең ақымақтық ырым-жырымдардың астында, ең жауыз төзімсіздіктің ортасында жарқырағанын көреміз. Қытайда да осындай құбылыс орын алады, бірақ бұл удың әсері соншалықты қауіпті емес".

Азаматтық міндет

Кондорсе республикашылдығы үшін ұлтқа сауатты азаматтар қажет еді, ал білімнің шын мәнінде жалпыға қолжетімді болуы үшін демократия қажет болды. Демократия еркін азаматтарды білдірді, ал білімсіздік – құлдықтың түпкі себебі. Азаматтарға өз еркіндіктерін пайдалану үшін қажетті білім беру және олардың құқықтары мен заңдарын түсіну қажет еді, бұл олардың осы құқықтарын қамтамасыз ететін еді. Білім беру таланттағы қабілетсіздіктерді жоя алмайтын болса да, барлық азаматтар, оның ішінде әйелдер де тегін білім алуға құқылы болды. Жаңа азаматтарды қалыптастыру үшін революциялық құштарлыққа сүйенгендерге қарсы Кондорсе революцияның ұзаққа соқпайтынын және революциялық институттардың мақсаты революциялық тәжірибені ұзарту емес, болашақтағы өзгерістерді революциясыз қамтамасыз ететін саяси ережелер мен құқықтық механизмдерді орнату екенін айтты. Демократиялық қалада Бастилияны басып алу қажеттігі болмайды. Жалпыға ортақ білім революционерлерді емес, еркін және жауапты азаматтарды қалыптастырады.

Бағалау

Ротшильд (2001) Кондорсенің 1790 жылдардан бері салқын, рационалды Ағартушылықтың бейнесі ретінде қабылдалғанын айтады. Бірақ ол оның экономикалық саясат, дауыс беру және халыққа білім беру туралы жазбалары Кондорсенің және Ағартушылықтың өзгеше көзқарастарын көрсететінін ұсынады. Кондорсе жеке адамдардың әртүрлілігімен қызығушылық танытты; ол прото-утилитаризм теорияларына қарсы болды; ол жеке тәуелсіздікті, қазіргі заманның ерекше бостандығы деп сипаттады, маңызды саяси мәселе деп есептеді; және ол жалпы және мәңгілік қағидаларды қабылдауға қарсы болды. Оның кейбір құндылықтардың жалпылығын жеке пікірлердің әртүрлілігімен келістіруге жасаған тығырықтары әлі де қызығушылық тудырады. Ол өркениетті немесе конституциялық дау-жанжалдардың институттарын атап көрсетеді, адамдардың ішіндегі қақтығыстарды немесе қайшылықтарды мойындайды және моральдық сезімдерді жалпыға ортақ құндылықтардың негізі деп санайды. Оның қиындықтары белгілі бір айырмашылықтарды, мысалы, француз, неміс және ағылшын-шотландтық ойлардың арасындағы, сондай-ақ Ағартушылық пен оған қарсы Ағартушылықтың арасындағы айырмашылықтарды күмәнден туғызады. Кондорсенің 1760 жылдардағы экономикалық идеяларды сынауы мен 19 ғасырдың басындағы либералдық ойдың арасында айқын байланыс болды.