Кіріспе
Француз революциялық саяси қозғалысының мүшесі, Якобин клубы деп аталатын саяси радикалдар, 18 ғасырдың соңында.
political radicals of the late 18th century
Якобин (ʒakɔbɛ̃; /lang//pron/'/dʒ//æ//k//ə//b//ᵻ//n/) – Якобин клубының мүшесі, француз революциясы кезінде (1789–1799) ең танымал революциялық саяси қозғалыс болды. Клуб атын Доминикан Якобиндері монастырының rue Saint Honoré көшесіндегі жиналыстарынан алды. Франциядағы доминикандықтар Якобиндер деп аталды (Jacobus, француз тілінде Jacques, ал ағылшын тілінде James сәйкес келеді), себебі олардың Париздегі алғашқы үйі Сен-Жак монастыры болған. Якобин және Якобиндік терминдері әртүрлі мағыналарда қолданылған. 1793 жылға дейін бұл терминдерді замандастары 1789 жылдан 1792 жылға дейінгі конгрестерде Якобиндердің саясатын сипаттау үшін пайдаланған. 1793 жылы Максимилиан Робеспьер мен Монтаньярлардың билікке келуімен, олар Террор билігі саясатымен теңестірілді, ал Якобиндік енді «Робеспьеризм» дегенді білдіреді. Ғасырлар бойы аңыз, мұра, дәстүр және тарихи емес басқа да тәсілдер арқылы Якобиндік есте сақталғандықтан, термин 20 ғасырдың соңындағы француз саясатында «мағыналық икемділікке» және «белгісіз мағыналар диапазонына» ие болды, бірақ барлығының ортақ белгісі – «азаматтық қоғамға билік ететін егеменді және бөлінбес мемлекеттік биліктің орталық тұлғасы». Бүгінде Францияда Якобин сөзі орталықтандырылған және революциялық демократияның немесе мемлекеттің ынталы немесе республикалық жақтасын, сондай-ақ «мемлекетті әлсірету және бөлу идеясына қарсы тұратын саясаткерді» білдіреді.
Saint Jacques Monastery. The terms Jacobin and Jacobinism have been used in a variety of senses. Prior to 1793, the terms were used by contemporaries to describe the politics of Jacobins in the congresses of 1789 through 1792. With the ascendancy of Maximilien Robespierre and the Montagnards into 1793, they have since become synonymous with the policies of the Reign of Terror, with Jacobinism now meaning "Robespierrism". As Jacobinism was memorialized through legend, heritage, tradition and other nonhistorical means over the centuries, the term acquired a "semantic elasticity" in French politics of the late 20th Century with a "vague range of meanings", but all with the "central figure of a sovereign and indivisible public authority with power over civil society." Today in France, Jacobin colloquially indicates an ardent or republican supporter of a centralized and revolutionary democracy or state as well as "a politician who is hostile to any idea of weakening and dismemberment of the State."
Француз төңкерісі кезінде
Якобиндер клубы Француз революциясынан туындаған бірнеше ұйымның бірі болды және солшыл, революциялық саясатымен ерекшеленді. Осы себепті, якобиндер, гирондиндер сияқты басқа топтардан (алғашқыда якобиндердің құрамында болған, бірақ жекеленген) ерекшелене отырып, революцияның дамуында маңызды рөл атқарған жұмысшы табының париждік халқы – сан-кулоттармен тығыз байланыста болды. Якобиндер Ұлттық конвенцияда маңызды өкілдікке ие болды; оларды палатаның ең жоғары жағындағы орындары үшін «тау» немесе Монтаньярдтар деп атады. Ақырында, революция «Таудың» билігінің айналасында бірікті, сан-кулоттардың көтерілісінің көмегімен, және Робеспьердің басшылығымен якобиндер революциялық диктатураны, яғни Қоғамдық қауіпсіздік комитеті мен Бас қауіпсіздік комитетінің бірлескен үстемдігін орнатты. Якобиндер соғыс қажеттіліктерін, экономикалық дағдарысты, сондай-ақ ішкі көтерілістерді (мысалы, Вандеядағы соғыс) шеше алатын күшті үкімет құрумен белгілі болды. Бұл азаматтық наразылықты басу және соғыс жүргізу үшін әскер қатарын толықтыру мақсатында әлемдегі алғашқы жалпыға бірдей әскери шақыруды енгізуді қамтыды. Якобиндердің диктатурасы «Үрейдің кезеңі» деп танылды, ол алыпсатарларға, монархистерге, оңшыл гирондистерге, Гебертистерге және мемлекетке опасыздық жасағандарға қарсы бағытталды және көптеген өлім жазаларына әкелді. Якобиндер меншік құқығын қолдады, бірақ Термидорда оларды ауыстырған үкіметке қарағанда орта таптың мүдделерін көбірек білдірді. Олар гирондистер сияқты еркін сауданы және нарықтық экономиканы жақтады, бірақ халықпен байланыстары оларды араласушылық экономикалық саясатты қабылдауға көбірек бейім етті. Якобинизм – 1789 жылғы Француз революциясы кезінде қалыптасқан және іске асырылған идеология. Франсуа Фюренің сөзімен айтқанда, «Penser la révolution française» (Хельдің «Introduction au Jacobinisme» еңбегінде келтірілген цитатасы бойынша), «Якобинизм – бұл бірдей уақытта идеология және билік: өкілдіктер жүйесі және іс-қимыл жүйесі». Оның саяси мақсаттары көбінесе Францияның үшінші республикасы кезінде іске асырылды.
Франция
Якобинизм Якобиндермен аяқталмады. Робеспьерист Франсуа Ноэль Бабеф соңында Якобиндердің үстемдігін қабылдамады және Террордың аяқталуын құттықтады. Дегенмен, ол кейіннен Якобиндерді құлатқан Термидор реакциясынан бас тартып, Робеспьеризмге қайта оралды. 1796 жылғы мамыр айында ол республиканы 1793 жылғы Монтаньяр конституциясына қайтару мақсатымен нео-робеспьеристтермен бірге сәтсіз төңкеріс ұйымдастырды. Оның саяси идеологиясы – нео-якобинизм мен бастапқы коммунизмнің бір түрі, ол барлық жер мен мүлікті тең бөлуді, оны теңдік принциптерін ұстанатын диктатура күшімен қамтамасыз етуді қадағалап, атап көрсетті. Оның идеялары кеңінен жарияланып, әріптесі Филиппо Буонарроти 1828 жылы жарық көрген «Бабеуфтың теңдік үшін жасаған құдайымдық қастандығының тарихы» (Histoire de la Conspiration Pour l'Égalité Dite de Babeuf) кітабында «Бабеувизм» деп аталып, одан әрі дамытылды. Фридрих Энгельс пен Карл Маркс «Теңдер қастандығын» «нағыз белсенді коммунистік партияның алғашқы пайда болуы» деп бағалады. Леон Троцкий осы пікірді қолдап, Коммунистік Интернационалдың құрылуы «Бабеуфтен бастап, революциялық ұрпақтардың ұзақ тізбегінің ерлік ізденістері мен қаһармандық құрбандықтарын тікелей жалғастырды» деп мәлімдеді. Буонарроти, өзінің Робеспьерист болғандықтан, 1836 жылы «Максимилиан Робеспьер туралы естеліктер» (Observations sur Maximilien Robespierre) еңбегін жазды, онда Якобин көшбасшысы аңыз және батыр ретінде бейнеленді. Робеспьерді социалистік революционерлердің үлгісі ретінде бейнелеу Альберт Лапоннерай сияқты жас социалистер мен республикашылдарға зор әсер етті. 19 ғасырдың социалистік қайраткері, ұлтшыл және бланкизмнің негізін қалаушы Луи Огюст Бланки Робеспьер мен Луи Антуан де Сен-Жюст сияқты Террор кезеңінің Якобин көшбасшыларына құрмет көрсетіп, оларды мессиандық тұрғысынан сипаттады. Оның принциптерін Буонарротимен танысу арқылы Бабеувизмнің ықпалымен үйренгендігіне дәлелдер бар. 1848 жылғы француз революциясынан кейін ол өздерін Якобинизмнің мұрагерлері деп жариялаған замандастарын сынап, былай деп жазды: «Біздің Монтаньярлар деп аталатындар – Гирондистердің карикатурасы, тіпті өте нашар көшірмесі». Оның Робеспьерге деген көзқарасы Жорж Дантон мен Гебертистердің Террор кезеңінде атқандарын, сондай-ақ Жоғарғы Құдайға табыну культының құрылуын түсінгеннен кейін өзгерді, соңғысы Бланкидің материализм мен атеизмді насихаттауына байланысты болды. Бланки пікірінше, Гебертистер атеизмді, ғылымды және теңдікті қорғаудағы нағыз революционерлер болды. Бланкидің кейбір аспектілері француздың радикалды социалистері мен сталинистер сияқты саяси топтар тарапынан да қолданылды. Атау Монтаньярлардың идеяларымен үйлесімділігін көрсету үшін таңдалды. ПКФ «Жаңа Якобиндер» деп сипатталды, ал олардың басшысы Морис Торез «Сталиндік Якобин» деп аталды.
Үндістан
1794 жылы Типу Сұлтан француздық республикалық офицерлердің қолдауымен Майсурдың якобин клубын құрып, өзін "Типу азаматы" деп жариялады. 1799 жылы Типуға қарсы төртінші англо-Майсур соғысында британдықтар Франсуа Рипо жұмылдырған француз әскери қызметкерлерін "якобиндіктің ең қатыгез принциптеріне" сілтеме жасай, қарсыласудан бас тартуға мәжбүр етті. Бір тарихшының пікірінше, британдық Ост-Инд компаниясы британдық әскери араласуды негіздеу үшін клубтың бар екенін өйстеп шығарған.
Италия
Бланкизм Бенито Муссолиниге елеулі әсер етті, ол фашизмді революциялық социализмнің дамуы нәтижесінде құрды. Ол «Италия социализміне (Генри) Бергсонның көптеген идеяларын және Бланкидің ойларын енгіздім» деп мәлімдеді, оның ішінде Бланкидің ұлтшылдығы, үстем азшылықтың билеуі және күш қолдану туралы ұғымдары бар еді. Оның «Иль Пополо д’Италия» газетінің бетінде Бланкидің («Қайсысында темір болса, сонда нан бар») және Наполеон Бонапарттың («Революция – штык тапқан идея!») цитаталары жарияланды. Леон Троцкий фашизмді бір жағынан «якобиндіктің пародиязы» деп сипаттады.
Польша
Король Станислав II Август был очарован Американской Конституцией, идеалами Жирондистов 1790–1792 годов и должностью Roi Citoyen («Король-гражданин»). Он помог разработать Польскую Конституцию 1791 года, которая закрепляла социальные реформы, гарантирующие «свободу, собственность и равенство каждого гражданина». Хотя конституционалисты поддерживали контакты с якобинскими клубами, они сами не были якобинцами. Однако, перед войной 1792 года, которая подавила республику, российская императрица Екатерина Великая заявила, что конституция является работой якобинцев и что она будет «бороться с якобинизмом в Польше» и с «якобинцами Варшавы». Она использовалась как национальный гимн Временным правительством России и в Советской России на короткое время наряду с «Интернационалом». В начале XX века большевизм и якобинизм были связаны между собой. Российское представление о Французской революции проникло в образованное общество и отразилось в речах и трудах лидеров, включая Льва Троцкого и Владимира Ленина. Они моделировали свою революцию по образцу якобинцев и террора, причем Троцкий даже предвидел суд над Николаем II, подобный суду над Людовиком XVI. Ленин считал казнь бывшего царя и его семьи необходимой, подчеркивая прецедент, установленный во время Французской революции. В то же время большевики сознательно старались избежать ошибок, которые, по их мнению, допустили французские революционеры. Планировались или возводились другие статуи других видных членов Террора, а также Бабёфа. Воскресенская набережная в Санкт-Петербурге также была переименована в набережную Робеспьера в честь французского лидера в 1923 году; ее первоначальное название было возвращено в 2014 году. Как и Карл Маркс, Ленин рассматривал общее развитие событий во Франции с 1789 по 1871 год как Французскую буржуазную революцию. Он придерживался политики централизации власти, проводимой монтаньярами, для стабилизации нового государства, добродетели и необходимости террора против угнетателей и «союза между пролетариатом и крестьянством» («революционной демократической диктатуры пролетариата и крестьянства»). Он называл свою сторону «Горой» или «Якобинцами», а своих оппонентов-меньшевиков – «Жирондистами».
Ұлыбритания
Дәстүрлі, сүйекті, француз революциялық sans culottes Jacobin, шамамен 1790 жылдан бастап британдық сатирикалық суретшілер Джеймс Гиллрей, Томас Роулендсон және Джордж Крюкшенк жасады. Ол көбінесе ағылшын елдік помещик сияқты киінген, қатаң, консервативті және жақсы ниетті Джон Буллмен салыстырылды. С. Л. Р. Джеймс өзінің "Қара якобиндер" атты кітабында Гаити революциясы кезінде революционерлерге қатысты осы терминді қолданды. Томас Пейн француз революциясына сенді және Жирондистерді қолдады. Сонымен қатар, Тест және Корпорация актілерінен құтылуды іздеген протестант диссиденттері, 1787 жылы француз билігінің және Адам құқықтары декларациясының діни азшылықтарға жасаған жеңілдіктерін көргеннен кейін, кем дегенде алғашқы кезеңдерінде француз революциясын қолдады. Пейннің жарияланымдары Манчестер конституциялық қоғамы сияқты Пайниттік радикалдық топтардың қолдауына ие болды. Қоғамның көрнекті мүшелері, "Радикалды Манчестер Herald" газетінде жұмыс істегендер, тіпті 1792 жылдың 13 сәуірінде Франциядағы Якобин клубымен байланысқа түсті. Осылайша, радикалдар өз қарсыластарынан якобиндер деп аталды. Аймақтық Пайниттік радикализм дұрыс емес түрде ағылшын якобинизмі ретінде бейнеленді және 1791 жылы Эдмунд Берк сияқты консервативті күштер тарапынан сынға алынды. Лондон революциялық қоғамы 1789 жылдың қарашасынан бастап Ұлттық Ассамблеямен хат алмасып тұрды. Олардың хаттары аймақтық Якобин клубтары арасында таратылды, ал 1792 жылдың көктеміне қарай қоғаммен шамамен 52 клуб байланыста болды. Британдық Якобинизм орталықтарында басқа да аймақтық британдық революциялық қоғамдар құрылды. Англиялық якобиндердің қатарында жас Сэмюэл Тейлор Кольридж, Уильям Вордсворт және Террор билігінің басталуына байланысты көңілдері қалған басқалар да болды. Пейн, Уильям Хазлитт және Уиг мемлекет қайраткері Чарльз Джеймс Фокс сияқты басқалары революцияға қатысты идеалистік көзқарастарын сақтап қалды. 1792 жылы құрылған Лондон корреспонденттік қоғамы, демократиялық реформалар үшін үкіметке заң шеңберінде қысым көрсету мақсатымен, Якобиндерге ұқсас үлгіде құрылды. Шотландиялық халық достары қоғамының шотландиялық бөлімдері 1792 жылы Эдинбургте өткен шотландиялық конвенцияда Якобиндердің нақты үлгілерін қолдана отырып, парламенттік реформаны талап етті және бүлік-қозғалыспен байланысты болды. Бұл термин 1797–98 жылдары Джордж Кэннингтің "Anti Jacobin" газеті және кейіннен Джон Гиффордтың 1798–1821 жылдардағы "Anti Jacobin Review" басылымдары арқылы Англияда тағы бір рет кеңінен таралды, олар 18 және 19 ғасырлардағы ағылшын радикалдарын сынады. Ағылшын якобинизмі туралы көптеген мәліметтерді Э. П. Томпсонның "Ағылшын жұмысшы сыныбының қалыптасуы" кітабынан табуға болады. Уэльстік якобиндердің қатарында Вольтердің ынталы шәкірті болған радикалды патриот Уильям Джонс бар. Революцияны уағыздаудың орнына, Джонс Уэльстен кету қажет деп сенді және АҚШ-та жаңа уэльстік колония құрылуы керек деп ойлады. ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы социалистік чартистік қозғалыс Робеспьерден шабыт алды. Ол Робеспьерді Буонарротиді зерттеу арқылы танысты.
Австрия
Австриялық мемлекет қайраткері және дипломат Клеменс фон Меттернихтің хат алысып жазғандарында және 1815 жылы Наполеонның екінші рет жеңіліске ұшырағаннан кейін қабылданған репрессивті саясатты жүргізген басқа да көшбасшылардың арасында "якобин" термині прогрессивті көзқарастары бар кез келген адамды, мысалы Ресей императоры Александр I-ді атау үшін жиі қолданылған.
Америка Құрама Штаттары
Федералистер көбінесе Томас Джефферсонды, оның өзі Француз төңкерісіне араласқан, және оның Демократиялық-республикалық партиясын якобиндер деп сипаттады. Француз төңкерісі кезінде федералистік көзқараспен жазылған алғашқы американдық газеттер Демократиялық-республикалық партияны «Якобиндік партия» деп атады. Ең көрнекті мысалдар – Филадельфияда басылып шыққан «Gazette of the United States» және 1800 жылғы сайлау кезінде Уилмингтон қаласында жарық көрген «Delaware and Eastern Shore Advertiser». Қазіргі заманғы американдық саясатта «якобин» терминін көбінесе идеологиялық тазалықты талап ететін кез келген партияның экстремистерін сипаттау үшін қолданылады. Баспасөз бен Аризонаның консервативті президенттік үміткері Барри Голдуотер арасындағы қарсыластық қарым-қатынасты көрсете отырып, «The New York Times» 1964 жылғы Республикалық ұлттық конвенциядағы Бастилия күні туралы жариялаған мақаласында Голдуотерге шабуыл жасады. Газет оның жақтастарын «Кактус якобиндері» деп атады, олардың «беделді» Шығыс республикашылдарына (Рокфеллер республикашылдығын қараңыз) және «сенсация іздейтін жазушылар мен сарапшыларға» қарсылығын, орташа бұрынғы президент Дуайт Эйзенхауэрдің Террор кезеңіндегі Ескі тәртіп өкілдерін атқылаумен салыстырды. Ал Л. Брент Бозель, Голдуотердің «Консерватордың ар-ожданы» (1960) атты еңбегінде: «Тарих бойына нағыз консерватизм автократтармен де, «демократиялық» якобиндермен де бірдей күресте болды» деп жазды. 2010 жылы американдық солшыл социалистік басылым «Якобин» құрылды. 2010 жылдың 27 мамырындағы «The New York Review of Books» журналының санында Колумбия университетінің саяси ғылымдар және гуманитарлық ғылымдар профессоры және өзін-өзі либерал деп атаған Марк Лилла «The Tea Party Jacobins» атты мақалада американдық саяси партияның наразылығына қатысты үш жаңа кітапты талдады. Екінші жағынан, тарихшы Виктор Дэвис Хансон 2019 жылы Демократиялық партиядағы солшылдардың өркендеуін және саясатын якобиндермен және якобиндікпен теңеді.
Ықпал
Якобиндер қолдаған саяси риторика мен популистік идеялар 19 және 20 ғасырларда қазіргі заманғы солшыл қозғалыстардың дамуына әкелді. Якобиндік – анархизм, коммунизм және социализмді қоса алғанда, дерлік барлық солшыл ойлау мектептерінің саяси негізі болды. Париж Коммунасы якобиндердің революциялық жалғасы ретінде қарастырылды. Якобиндер тарапынан қолданылып, іске асырылған радикалдық және популистік тенденциялар Еуропаның дәстүрлі және консервативті үкіметтерінде толыққанды мәдени және әлеуметтік дүрбелең тудырып, қоғам туралы жаңа саяси идеялардың пайда болуына себеп болды. Якобиндік риторика 1800 жылдар бойы Еуропа үкіметтеріне деген сенімсіздік пен секуляризацияның күшеюіне әкелді. Якобиндердің ықпалымен туындаған саяси, әлеуметтік және мәдени құрылымдағы бұл күрделі және толыққанды революция Еуропа бойынша ұзақ мерзімді әсер етті, ал 1800 жылдардағы қоғамдық революциялар 1848 жылғы революцияларда тоңи білді. Якобиндік популизм және ескі тәртіптің толық құрылымдық құлатылуы Еуропа бойынша революциялық рухтың күшеюіне әкелді, ал осы өзгерістер жаңа саяси негіздердің қалыптасуына үлес қосты. Сондай-ақ, жаңа саяси идеологиялардың дамуына ықпал етті. Мысалы, Францияда алғашқы итальяндық емес фашистік партияның негізін қалаушы Жорж Валуа фашизмнің тамыры Якобин қозғалысынан бастау алатынын мәлімдеді. Фашизм Якобиндікке ұқсас болғанымен, әсіресе, қазіргі тәртіпке қарсы күресетін демократиялық ұлтшылдық ретінде, осы текті байланысты тікелей анықтау қиын. Фашистік топтар француз революциясына қатысты әртүрлі пікірлер білдірді, көбінесе оны теріс бағалады, ал неміс ұлттық социалистері оны тікелей айыптады. Италия фашистері фашизмді француз революциясынан "өндірушілер басқаратын жаңа демократия түрімен" асып түсуге шақырды. Кейбір француз фашистері Якобиндік пен революцияның кейбір аспектілеріне бейтарап қарайтын немесе оларды құрметтеген. Валуа болса революцияны фашистер аяқтайтын социалистік және ұлтшылдық қозғалыстың бастамасы деп қарады. Солшыл ұйымдар Якобиннің негізгі қағияттарынан әртүрлі элементтерді қабылдады. Анархистер Якобиндердің жаппай қозғалыстарды пайдалануынан, тікелей демократиядан және солшыл популизмнен әсер алды, бұл тікелей әрекет тактикасына ықпал етті. Кейбір марксистер Якобиндердің экстремалды протекционизмінен және республиканы қорғаушы авангардтың идеясынан әсер алды, бұл кейін авангардизмге айналды. Якобин философиясы – ескі жүйені толыққанды жою және жаңа, түбегейлі құрылым құру, тарихи тұрғыдан қазіргі заман тарихындағы ең революциялық және маңызды қозғалыстардың бірі саналады.