Кіріспе

19 ғасырдың соңы / 20 ғасырдың басында АҚШ-тың сыртқы саясаты Қытаймен сауданы дамытуға бағытталған. АҚШ пен Қытайдың сауда саясаты. "Ашық есік" саясаты – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында қалыптасқан АҚШ-тың дипломатиялық саясаты. Ол сауда мен инвестициялардың теңдігі жүйесін құруды және Цин Қытайының аумақтық тұтастығына кепілдік беруді көздеді. Бұл саясат АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Хейдің 1899 жылғы 6 қыркүйекте жариялаған "Ашық есік туралы" хатында (нотасында) жазылып, ірі еуропалық державаларға таратылды. Африкадағыдай "Қытайды қарбыздай бөліп алуды" болдырмау мақсатында, нотада державалардан Қытайды барлық елдер үшін тең мүмкіндіктермен саудаға ашық ұстаулары, өздерінің ықпал аймақтарындағы барлық державалар кез келген келісім-шарт портына немесе мүдделі тараптарға араласпаулары, қытай билігіне тең шарттарда тарифтерді жинауға рұқсат берулері және порттық төлемдер мен теміржол тасымалы бағалары мәселесінде өз азаматтарына артықшылық көрсетпеулері сұралды. Бұл саясатты ірі державалар өте тартымды қабылдамады, тіпті кейбіреулері мүлдем қабылдаған жоқ, сондай-ақ оның заңдық күші мен оны іске асыру механизмі болған жоқ. 1900 жылдың шілдесінде, державалар шетелдіктерге қарсы бағытталған Боксер көтерілісін басу үшін араласуды қарастырған кезде, Хей принциптерді бекітетін Екінші "Ашық есік" нотасын таратты. Келесі онжылдықтарда американдық саясаткерлер мен қоғам қайраткерлері "Ашық есік" саясатын негізгі доктрина ретінде қарастыра берді, ал қытай дипломаттары американдық қолдау алу үшін оған жүгінді. Бірақ сыншылар бұл саясаттың іс жүзінде тиімділігі шамалы екенін көрсетті. "Ашық есік" термині 1978 жылы Дэн Сяопин бастаған, Қытайды елге инвестиция салуға ниеттенген шетелдік бизнеске ашуға бағытталған экономикалық саясатты да сипаттайды. Бұл саясат Қытайдың экономикалық трансформациясына негіз салды.

Өмірбаян

Ашық есік саясатының теориясы британдық коммерциялық тәжірибеден туындады, бұл Бірінші опиум соғысынан (1839–1842) кейін Қытайдың Цин әулетімен жасалған келісімдерде көрініс тапты, онда ең жақсы ұлттық режимді қамтамасыз ету ережелері бар болды, олардың мақсаты кез келген бір елдің басымдыққа ие болуына жол бермеу еді. Бұл тұжырым 1885 жылғы Берлин конференциясында да көтерілді, онда Конгода ешбір ел артықшылықты баж салығын тануға құқылы емес деп жарияланды. Тұжырым және саясат ретінде Ашық есік саясаты ешқашан келісімшарт немесе халықаралық құқық арқылы ресми түрде қабылданбаған принцип болды. Ол туралы еске түсірілді немесе сіңіп жүрді, бірақ осы ретте күшіне енгізілген жоқ. Бұл саясат 1931 жылы жапондықтар халықаралық наразылыққа қарамастан Маньчжурияны басып алып, өздерінде қалдырған кезде күшін жойды. Техникалық тұрғыдан алғанда, Ашық есік саясаты термині 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін ғана қолданылады. 1978 жылы Дэн Сяопин билікке келгеннен кейін бұл термин елге инвестиция салуға ниеттенген шетелдік бизнеске Қытайдың ашылу саясатын білдірді, бұл заманауи Қытайдың экономикалық трансформациясын бастады.

Саясатты қалыптастыру

Бірінші Қытай-Жапон соғысында (1894–1895) жеңілгеннен кейін, Қытай Қытайда өкілдігі бар (Франция, Германия, Ұлыбритания, Италия, Жапония және Ресей сияқты) империялық державалар тарапынан бөлініп, отарлану қаупіне тап болды. 1898 жылғы испан-американ соғысында жеңіске жеткеннен кейін және жаңадан иеленген Филиппин аралдары арқылы Америка Құрама Штаттары Азиядағы ықпалын күшейтіп, Қытайдағы коммерциялық және саяси мүдделерін одан әрі дамытуды күтті. Қытайдағы басқа державалардың әлдеқайда кеңірек ықпал аймақтары оны қорқытты және егер Қытай бөлініп кетсе, қытай нарығына қол жеткізу мүмкіндігінен айырылатынынан қауіптенді. Осыған жауап ретінде Уильям Вудвилл Рокхилл Қытайдағы американдық бизнес мүмкіндіктерін және басқа мүдделерді қорғау мақсатында «Ашық есік» саясатын қалыптастырды. 1899 жылдың 6 қыркүйегінде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Хей ірі державаларға (Франция, Германия, Ұлыбритания, Италия, Жапония және Ресей) хат жолдап, олардан Қытайдың аумақтық және әкімшілік тұтастығын сақтауға және олардың Қытайдағы ықпал аймақтарындағы келісім портына еркін қол жеткізуге кедергі келтірмейтінін ресми түрде жариялауды сұрады. «Ашық есік» саясатында барлық елдер, соның ішінде АҚШ, қытай нарығына тең қол жеткізуге құқылы екені айтылды. Хейдің пікірінше, американдық экономикалық күш осылайша қытай нарығына басымдық жасай алады және басқа шетелдік бәсекелестерді ығыстыра алады. Жауап ретінде әр ел Хейдің өтінішінен жалтарып, басқа елдер келісім бермейінше, өзі міндеттеме ала алмайтынын мәлімдеді. Алайда 1900 жылдың шілдесіне қарай Хей барлық державалар принципиалды түрде келісім бергенін жариялады. 1900 жылдан кейінгі шарттар «Ашық есік» саясатына сілтеме жасағанымен, түрлі державалар арасындағы бәсекелестік Қытайдағы теміржол құқықтары, кен өндіру құқықтары, несиелер, сыртқы сауда порттары және т.б. үшін арнайы жеңілдіктерді алу үшін жалғасты.

Кейінгі дамуы

Бұл саясат Қытайға деген халықтың ықыласын арттырып, зор "Қытай нарығы" мен Қытайдың дамуына Американың ықпалын күшейту үмітін тудырды. Саясаттың нәтижесі ішінара дипломатиялық болды, бірақ тарихшы Майкл Хант атап өткендей, ол "Қытайды қорғау және реформалау" туралы "әкешілдік көзқарас" та көрсетті. Бұл көзқарас Қытайды екі күрес тұрғысынан қарастырды: біріншісі – прогрессивті реформалар мен феодалдық жалқаулық арасындағы Қытайдың ішкі күресі, екіншісі – Ұлыбритания, Ресей және Жапонияның "өз мүддесін ойлайтын империализміне" қарсы Америка Құрама Штаттарының, көрінетіндей, игі ниетті саясаты. Келесі онжылдықтарда американдық дипломаттар, миссионерлер мен кәсіпкерлер Қытайға ерекше қызығушылық танытты, олардың көптегені Қытайдың американдық үлгіге көшуі мүмкін деп ойлады. Дегенмен, бұл армандарды іске асыру қиын болды. Американдық инвестициялар, әрине, едәуір болды, бірақ ірі көлемге жетпеді; "Ашық есік" саясаты Қытайды жапондық араласудан – алдымен 1931 жылғы Маньчжурия оқиғасынан, содан кейін 1937–1945 жылдардағы Екінші Қытай-жапон соғысынан қорғай алмады. Қытай басшылары американдық көмекке жүгінуге дайын болғанмен, "Ашық есік" саясаты білдіретін пассивті рөлді атқаруға мүдделі емес еді. 1902 жылы АҚШ үкіметі Боксер көтерілісінен кейін Ресейдің Маньчжурияға басып кіруінің "Ашық есік" саясатын бұзу екенін мәлімдеді. 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысынан кейін Жапония Ресейдің оңтүстік Маньчжуриядағы орнын басып алғанда, жапон және американ үкіметтері Маньчжурияда теңдік саясатын сақтауға уәде берді. 1905–1907 жылдары Жапония Фуцзянь провинциясын да өзінің ықпал аймағына қосуға тырысты. Жапония француздық қарыздар алуға және "Ашық есік" саясатын ортасынан айналып өтуге ұмтылды. Париж Жапонияның "Ашық есік" қағидаларын сақтауы және Қытайдың аумақтық тұтастығын бұзбауы жағдайында ғана несие берді. Қаржы саласында АҚШ-тың "Ашық есік" саясатын сақтауға бағытталған күш-жігері 1909 жылы халықаралық банк консорциумын құруға әкелді, ол 1917 жылы АҚШ пен Жапония арасындағы келісімдер алмасуына себеп болды. "Ашық есік" саясаты сақталатынына қосымша кепілдік берілді, бірақ АҚШ Жапонияның Қытайдағы ерекше мүдделерін мойындады (Лансинг-Иши келісімі). "Ашық есік" саясаты 1917 жылы Жапония мен үштік Антанта арасындағы құпия келісімдер сериясымен одан әлсіреп, Бірінші дүниежүзілік соғыс жеңіске жеткеннен кейін Жапонияға Қытайдағы неміс иеліктері уәде етілді. 1980 жылы Қытайдың өнеркәсібін жаңғырту және экономикасын дамыту үшін шетелдік тікелей инвестицияларды тарту қажеттігіне сенгендіктен, арнайы экономикалық аймақтар (АЭА) құрылды. Қытайдың экономикалық саясаты сыртқы сауда мен инвестицияларды ынталандыруға және қолдауға қарай өзгерді. Бұл Қытайдың экономикалық өркендеуінің шешуші нүктесі болды, ол "Әлемнің фабрикасы" болу жолына түсті. 1980 жылы төрт АЭА құрылды: Гуандун провинциясындағы Шэньчжэнь, Чжухай және Шантоу, Фуцзянь провинциясындағы Сямынь. АЭА-лар Гонконг, Макао және Тайваньға жақын орналасқан, бірақ капитал мен бизнесті тарту үшін қолайлы салық режимі мен төмен жалақы ұсынды. Шэньчжэнь ең алғаш құрылған және 1981–1993 жылдар аралығында жылына 40% жуық өте жоғары өсімді көрсетті, бұл көрсеткіш елдің жалпы ЖІӨ өсімінен (9,8%) әлдеқайда жоғары болды. Қытайдың басқа аймақтарында да арнайы экономикалық аймақтар құрылды. 1978 жылы Қытай экспорт көлемі бойынша әлемде 32-орында тұрды, бірақ 1989 жылы ол әлемдік саудасын екі есеге арттырып, 13-ші экспорттаушы ел болды. 1978–1990 жылдар аралығында сауданың орташа жылдық өсім қарқыны 15%-дан асты, ал келесі онжылдықта да жоғары өсім қарқыны сақталды. 1978 жылы әлемдік нарықтағы экспорт үлесі мардымсыз болса, 1998 жылы 2%-дан аспады, ал 2010 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) мәліметінше, 10,4%-ға жетті, тауарлар экспорты 1,5 триллион доллардан асты, бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіш. 2013 жылы Қытай АҚШ-ты басып өтіп, тауарлар саудасындағы әлемдегі ең ірі елге айналды, оның импорт және экспорттың жалпы сомасы 4,16 триллион АҚШ долларын құрады. 2020 жылдың 21 шілдесінде Қытай Коммунистік партиясының бас хатшысы Си Цзиньпин Пекиндегі кәсіпкерлер форумында мемлекеттік және жеке бизнес көшбасшылары алдында сөз сөйледі. Си Цзиньпин: "Біз жаңа даму үлгісін бірте-бірте қалыптастыруымыз керек, оның негізгі бөлігі – ішкі айналым, ал ішкі және халықаралық екі айналым бір-бірін толықтырып, дамытуы керек" деді. Осыдан кейін "ішкі айналым" Қытайда кең таралған сөз тіркесіне айналды. Кейбір қытайлықтар "ішкі айналымға" баса назар аудару 1960-жылдардағы оқшаулануға оралу және "Ашық есік" саясатын тоқтату белгісі деп алаңдайды.

20-шы және 21-ші ғасырлардағы қолдану

Неореалистік мектеп өкілі Кристофер Лэйн сияқты ғалымдар бұл терминді мемлекеттердің жалпы алғанда, жаһандық немесе халықаралық деңгейде өзара әрекеттесетін "саяси" және "экономикалық" ашық есік саясатына қатысты қолдануға кеңейтті.

Анықтамалар және қосымша оқу

Өнердегі жағдай туралы эссе. Лоренс, Марк Атвуд/ "Ашық есік саясаты", Америка сыртқы саясатының энциклопедиясы, (онлайн). Макфарланд, Филип. Джон Хей, алыптардың досы: Авраам Линкольн, Марк Твен, Генри Джеймс және Теодор Рузвельтті байланыстырған адам мен өмір (2017). Мур, Лоуренс. Ашық есік саясатын анықтау және қорғау: Теодор Рузвельт және Қытай, 1901–1909 (2017). Сугита, Йонеюки, "Қытайда американдық принциптің қалыптасуы: Қытайға арналған алғашқы Ашық есік ноталарына қайта қарау" Ричард Дж. Дженсен, Джон Тарес Дэвидан және Йонеюки Сугита редакцияларымен. Тыныш мұхиты маңындағы қатынастар: ХХ ғасырдағы Америка, Еуропа және Азия (Гринвуд, 2003) 3–20 беттер. Талиаферро, Джон. Барлық үлкен жүлделер: Джон Хейдің өмірі, Линкольннен Рузвельтке дейін (2014) 344–542 беттер. Өнердегі жағдай туралы эссе.