Кіріспе

1868 жылғы Берлингэм келісімшарты, сондай-ақ 1868 жылғы Берлингэм-Сьюард келісімшарты деп те аталады, – Америка Құрама Штаттары мен Цинь Қытайы арасындағы маңызды келісімшарт. Ол Тяньцзинь келісімшартын өзгертіп, екі елдің арасында ресми достық қарым-қатынас орнатты. АҚШ Қытайға саудада ең ұсынылған ұлт мәртебесін берді. Келісім 1868 жылы АҚШ астанасы Вашингтон қаласында қол қойылып, 1869 жылы Пекинде бекітілді. Келісімнің ең маңызды нәтижесі – Қытайдан АҚШ-қа эмиграцияға бұрынғы барлық шектеулерді жойды, соның нәтижесінде қытай иммигранттарының АҚШ-қа кең көлемде қоныс аударуы басталды.

Тарих

Қытай мен АҚШ 1868 жылы 1858 жылғы Тяньцзинь шартын кеңейту мақсатында Берлингэм-Сьюард шартын жасады. Жаңа шарт иммиграциялық шектеулерді жеңілдетуге бағытталған негізгі принциптерді орнатып, Қытайдың ішкі істеріне шетелдіктердің араласуын шектеуге жасалған қытайлық күш-жігерді көрсетті. 1861 жылдың 14 маусымында Линкольн Ансон Берлингэмды Цин империясына министр етіп тағайындады. Берлингэм – дипломатиялық қызметте ұзақ және адал еңбек еткен тәжірибелі дипломат болды. Қытайға келген соң, ол агрессивті және келісімсіз саясаттан гөрі ынтымақтастық пен достық саясатты ұстанды және Цин сарайының реформаторларымен жақын және достық қарым-қатынас орнатты. АҚШ та пайдалы сауда мүмкіндіктеріне қол жеткізіп, миссионерлері арқылы Азияда христиан дінінің таралуын одан әрі дамытқысы келді, бұл процесті 16 ғасырдан бері Қытайға келген католик миссионерлері бастаған еді. Қытайды дипломатия және басқару саласында батыстық үлгіні қабылдауға көндіру мақсатында, батыс державалары Цин үкіметін шетелге дипломатиялық миссиялар жіберуге ынталандырды. Соңғы кезде қытайлықтар оған көнді, содан кейін Берлингэмды өкілдерімен бірге Вашингтон, Лондон, Париж және Берлин қалаларында тоқтаулармен сапарға шығуын сұрады. Бастапқыда АҚШ үкіметінің өкілі болған Берлингэм, Севардпен шарт келісімдерін жүргізуге көмектесу үшін лауазымынан бас тартты. Вашингтонда ол өзінің бұрынғы басшысы, Мемлекеттік хатшы Уильям Х. Сьюардпен 1858 жылғы Тяньцзинь шартының тармақтарын қайта қарау және кеңейту туралы келісім жасады. Жаңа шарттың алғашқы баптары Қытай порттары мен қалаларындағы сауданы қорғады және Қытайға американдық порт қалаларына консулдар тағайындау құқығын берді. Ең маңызды баптардың бірі – қытайлықтарға АҚШ-қа еркін көшіп келу және саяхаттау құқығын беру, сондай-ақ АҚШ-тағы қытай азаматтарын ең жақсы ұлт принципіне сәйкес қорғау шаралары болды. Тағы бір бап екі елдің азаматтарына екінші елде тұрғанда білім алуға және оқуға өзара мүмкіндік берді. Осы баптардың барлығы екі елдің теңдігі принципін нығайтуға септігін тигізді. Берлингэм-Сьюард шартының соңғы бабы Қытайды ішкі істердегі сыртқы ықпалдан қорғады. Бұл бапта АҚШ жаңа құрылыс жобаларын немесе осыған ұқсас жақсартуларды бастау туралы шешімді шетелдік державалар немесе олардың өкілдері емес, жергілікті үкімет қабылдауы керек екенін мойындады. Бұл тармақ АҚШ-тың Қытайдың ішкі істеріне орынсыз араласуына қарсы қорғау мақсатында жасалған. 1867 жылдың 16 қарашасында Берлингэм АҚШ-қа және Еуропаның басқа елдеріне қытайлық дипломатиялық миссияны басқаруға арналған ерекше елші және толық өкілетті министр болып тағайындалды. 1868 жылдың наурыз айында АҚШ-қа келген миссия құрамында екі қытайлық министр, екі батыстық хатшы, Пекиннен келген алты студент және көптеген сүйіншілдер болды. Берлингэм республикалық әкімшілікпен жеке байланыстарын пайдаланып, салыстырмалы түрде жылдам және тиімді шарт жасасты. Ол ел бойынша жасаған сөздерінде Қытайға теңдікпен қарауды және қытай иммигранттарына жол ашуды қолдады. 1868 жылдың 28 шілдесінде Вашингтон қаласында 1858 жылғы Рид шартын толықтыратын, кейіннен Берлингэм шарты деп аталған бірқатар баптар жасалды.

Әсері

Бастапқыда Қытайдан АҚШ-қа көшіп келуге қолдау көрсетілді. Конгресте қытай иммиграциясына қарсылық туғаннан кейін президент Рутерфорд Б. Хейз 1880 жылы Джеймс Бюрилл Ангелге келісімді қайтадан келісуге рұқсат берді. 1880 жылдың 17 қарашасында қайта келісілген келісім, «Қытайдан иммиграцияны реттеу шарты» (немесе 1880 жылғы Ангелл шарты деп белгілі) қабылданды. Бұл қытай иммиграциясын тоқтата тұрды, бірақ толығымен тыйым салған жоқ, сонымен бірге АҚШ-тың бұрыннан келген иммигранттардың құқықтарын қорғау міндетін растады. Шарты Қытайдағы американдықтар мен АҚШ-тағы қытайларға өзара қорғауды қамтамасыз еткенімен, ең жақсы ұлт қағидасы бойынша АҚШ-тың Қытаймен сауда мүдделерін нығайтты және АҚШ фирмалары үшін төмен бағалы қытай иммигрантты еңбек күшінің үздіксіз ағынын қамтамасыз етті. Осы себептерге байланысты американдық өнеркәсіп басшылары бастапқыда осы шартты американдық коммерциялық мүдделер үшін маңызды жетістік деп атады. Дегенмен, шарттың табысы ұзаққа созылмады. 1870-ші жылдардың соңында АҚШ-тың өнеркәсіп басшылары мен саясаткерлері АҚШ-та, әсіресе батыс штаттарында антиқытайлық көңіл күй мен зорлық-зомбылықтың күшеюін елемеуге болмады; шындығында, өнеркәсіпшілер мен саясаткерлер көбінесе антиқытайлық іс-қимылдарды қолдады. 1880 жылы жаңа шартқа қол қойылды, ол Берлингэм-Сьюард келісімін қайта қарады, ал 1882 жылғы Қытайлықтарды шығару туралы заң оның еркін иммиграциялық тармақтарын толығымен жойды.