Кіріспе

Қазіргі заманғы Қытайдағы оқшаулау саясаты. Хайдзин (海禁) немесе теңізді шектеу – Мин және ерте Цин әулеттерінің көп бөлігінде Қытайдағы жеке теңіз саудасын және жағалаудағы қоныстануды шектеген оқшаулау саясатының жиынтығы. Мин әулетін құрған Чжу Юаньчжан енгізген бұл саясат Қытайдың ішкі саудасының өсуіне елеулі тосқауыл болды. Бірақ, ресми жарияланымдарға қарамастан, Мин әулеті саясатты толыққанды іске асыра алмады, сауда Юэган порты сауда үшін ашылғанға дейін контрабанда сияқты түрлерде жалғасты. Кейін, ерте Цин әулетінің көтерілісшілерге қарсы "Ұлы тазарту" (1661–1683) шарасы да жағалаудағы қауымдастықтарға зор зиян келтірді. Содан кейін Цин Тайваньды басып алып, шетелдік сауда үшін жағалау порттарын ашты. Алғашқыда Япон пираттығымен күресу және Юань әулетінің жақтастарын тазалау мақсатымен енгізілген теңізді шектеу саясаты күткен нәтижені бермеді. 16 ғасырға қарай пираттық пен контрабанда кеңінен таралды және көбінесе осы саясаттың салдарынан мүліктің қоршауына ұшыраған қытайлықтардан құралды. Қытайдың сыртқы саудасы нашар ұйымдастырылған және қымбат құн төлейтін салықтармен шектелді, ал Тюму шайқасынан кейін моңғолдардың әскери қысымы Чжэн Хэ флотының таратылуына әкелді. Пираттық 1567 жылы саясат тоқтатылғаннан кейін ғана азайды, бірақ Цин әулеті оның өңделген түрін қабылдады. Бұл Кантон жүйесін және он үш фабриканы құрды, сонымен қатар 19 ғасырда бірінші және екінші опиум соғыстарына әкелген опиум контрабандасын тудырды. Осы кезеңде Қытай саясатын басқа Шығыс Азия елдері де қолданды, мысалы, Эдо кезеңіндегі Жапонияда Токугава шогунаты (саясат кайкин (海禁) / Сакоку (鎖国) деп аталды), сондай-ақ Жосон Кореясы, ол "Ермит патшалығы" деп белгілі болды. Бұл елдер 1853 және 1876 жылдары әскери күшпен ашылды.

Өмірбаян

XIV ғасыр бүкіл Шығыс Азияда дүрбелең кезеңі болды. Екінші бубондық оба пандемиясы 1330 жылы Моңғолияда басталып, Хэбэй мен Шаньси провинцияларының көпшілігін және басқа да жерлерде миллиондаған адамды құрбан етуі мүмкін. 1351-1354 жылдар аралығында тағы бір індет үш жыл бойы созылды. Үкіметтік тұз монополиясына және Сары өзендегі су тасқынына наразылық тудырып, Қызыл Түрбан көтерілісі басталды. 1368 жылы Мин империясының жариялануы солтүстікте Тогон Темүрдің және оңтүстікте Лян патшасының басқаруындағы моңғол қалдықтарымен соғысты тоқтатпады. Кореяның Гонгмин патшасы да моңғолдардан азат болып, елінің солтүстік провинцияларын қайтаруға кіріскен кезде, Қызыл Түрбан шабуылдары аймақты қиратып, Пхеньянды жермен теңеді. Жапонияда император Дайго II-нің Кенму реставрациясы Камакура сёгунатын құлатуға жетті, бірақ оны әлсіз Асикагамен ауыстырды. Жапонияның шеткі аймақтарына бақылаудың әлсіздігі, әсіресе Цусима, Ики және Гото аралдарында пираттардың базаларын құруына әкелді. Бірнеше жылдан кейін, 1384 жылы Нинбо, Гуанчжоу және Куанчжоудағы Теңіз саудасы бас басқармалары (Шибо Тижу Си) жабылды. Кемелер, доктар және кеме жасау орындары қиратылып, порттар тас және қарағай қадаларымен бүлінді. Бұл саясат қазіргі кезде императорлық Қытаймен байланысты болғанымен, ол сол кезде шетелдік сауданы табыс көзі ретінде қарастырған және Тан, Сун және Юань дәуірлерінде айрықша маңызға ие болған қытай дәстүріне қайшы келді. Олар 1449 жылы Туму шайқасында императордың тұтқындалуынан кейін моңғолдардың күшейген ықпалына байланысты тоқтатылды. Жеке теңіз саудасының кең ауқымы Мин үкіметінің сатып алулары үшін, мысалы, солтүстік шекараға арналған соғыс аттары үшін баға бәсекелестігін тудырды, сондықтан қаражатты қайта бөлу қажет болды. Алайда, қазына іздеу сапарлары аяқталғаннан кейін, Қытайдың Оңтүстік-Шығыс Азия және Үнді мұхитындағы саудасы жалғасты. Мин әулетінің екінші жартысында Қытайдың Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жеке, соның ішінде рұқсатсыз саудасы қарқынды дамыды. 1613 жылы Янцзы өзенінің солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы теңіз саудасына тыйым салатын жарлық шығарылды, ол Цзянсуға бара жатырмын деп мәлімдеген капитанды, кейін Жапонияға бұрғандарды тоқтатуға бағытталған.

Негізгі себептері

Бұл саясат көбінесе пираттарға қарсы ұлттық қорғанысқа байланыстырылғанмен, оның тиімсіздігі анық болғандықтан және ұзақ уақыт бойы сақталғандықтан, басқа түсіндірмелер де ұсынылды. Алғашқы ниет жапондықтардың қытай тауарларына деген қажеттілігін пайдаланып, оларды талаптарға бағынуға мәжбүрлеу болған секілді. Сауданы қолдану шетелдік үкіметтерді тәуелділік жүйесін қабылдауға және қарсыласатын басшыларға қысым көрсету үшін де қуатты құрал болды. Сун және Юань дәуірлеріндегі алтынның шығуына шектеу шараларымен салыстырғанда, кейбір зерттеушілер бұл Хунгу императорының қағаз ақша басып шығаруын қолдау мақсатында болғанын айтады, оның мұрагерлері оны 1450 жылға дейін қолданып келді. (1425 жылға қарай, батпайтын жалған ақша мен гиперинфляция салдарынан адамдар бұрынғы құнының шамамен 0,014% құралына сауда жасады.) Басқалары бұл Конфуцийлік мейірімділікті (жень) көтеру және мемлекеттің сыртқы қатынастарынан ашкөздікті жою, немесе орталық үкіметтің пайдасына оңтүстік аймақтарды әлсірету үшін жасалған амал болғанын мәлімдейді. Дегенмен, Хунгу императорының өзінің мемлекетін Солтүстік Юань қалдықтарынан қорғауға басымдық бергені және осы саясатты, оның жергілікті атқарушыларын оның ең үлкен жетістігі ретінде қарастырғаны, оны ата-бабалық нұсқауларында көрсеткені мүмкін. Теңіздік тыйым Мин әскеріне қалған Юань адалдарын жоюға және Қытай шекараларын қамтамасыз етуге мүмкіндік бергенімен, ол жергілікті ресурстарды да байланыстырды. Гуанчжоудан (Гуандун) Шандоңға дейін 74 жағалау гарнизоны құрылды. Саудадан түсетін салықтардың жоғалтылуы Жапон қарақшыларының алғашқы толқынымен Jeong Mong ju және Imagawa Sadayo жеке күшпен айналысты, олар тоналған мүліктерін және құлдарын Кореяға қайтарды. Ашикага Йошимицу 1405 жылы тағы 20-сын Қытайға жеткізді, оларды Нинбодағы қазанда тірідей қайнатты. Алайда, Қытайға жасалған шабуылдар жалғасты, Цзяцзин императорының тұсында ең ауыр тиді. 16 ғасырда Цзяцзин воку шабуылдарындағы «жапондық», «алпыс» және «шығыс варвар» қарақшыларының көпшілігі жапондық емес еді. Бірақ Хунгу императоры теңіздік тыйымды өзінің ата-бабалық нұсқауларына қосып қойғандықтан, пара беру және бейжайлық кейде көбірек еркіндікке мүмкіндік берді, мысалы, португалдар Гуанчжоуда (1517), Шуаню («Лиампо») және Куанчжоуда («Чинчжоу») сауда жасаған кезде, бірақ 1520 жылдары португалдарды қуу, 1547 жылы Нинбо және Чжанчжоу аралдарында немесе 1549 жылы Юэгангта да шаралар қабылданды. Португалдарға 1557 жылы Макаода қоныстануға рұқсат берілді, бірақ бұл қытайлықтарға пираттықпен күресуге көмектескеннен кейін ғана болды. Теңіздік тыйымның күші алғашқы жылдарынан бастап жойылды және тиімді орындалу ешқашан жүзеге асырылмады. Жергілікті билік өкілдері жиі заңсыз саудаға қатысып, сауданы шектеу туралы бұйрықтарға көңіл бөлмеді. Әскери шенеуніктер сауда келісімдерін жасады және жағалаудағы елді мекендердегі бай отбасылар оның табысына тәуелді болды. Кәдімгі жұмысшылар саудамен байланысты салаларда жұмыс таба алды. Сауда ережелерін орындауға арналған көптеген лауазымдар бос қалды және теңіз саудасы басқармалары таратылды. Сот әдетте шетелдік сауда мәселесіне назар бөлмеді. 1520 жылдары император сауданы тоқтатуға жасалған барлық әрекеттерді қабылдамады, өйткені олар императордың рәсімдер саясатына қарсы болған шенеуніктерден келді және заңсыз жолдар арқылы емес, үкіметтік арналар арқылы өте аз сауда жасалды. 1530 жылдары соттың бас хатшысы жағалаудағы Чжэцзян провинциясынан шыққан, ол теңіздік тыйымды күшпен орындауға қарсы болды. Заңсыз сауданы жоюға ең маңызды әрекет 1540 жылдары соттың тағайындаған өкілі Чжу Ван жасады, бірақ ол контрабандистерді жоюда үлкен жетістікке жеткенде, сот оны рұқсатсыз өлтіру айыбымен қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Пираттық 1567 жылы Лонгцин императорының билікке көтерілуімен және Фуцзянь губернаторының талабымен саясаттың толығымен жойылғаннан кейін ғана ең аз деңгейге жетті. Қытай саудагерлеріне Жапониямен немесе қару-жарақпен немесе басқа да контрабандалық тауарлармен айналысудан басқа барлық шетелдік саудамен айналысуға рұқсат берілді; бұларға темір, күкірт және мыс кірді. Шетелдік саудагерлердің саны лицензия және квота жүйесімен шектелді; олар Қытайдан бір жылдан артық кетпеуі керек еді. 1599 жылы Гуанчжоу мен Нинбода теңіз саудасы қайта жандандырылды, ал қытай саудагерлері Юэгангты (қазіргі Хайченг, Фуцзянь) гүлденген порқа айналдырды. Теңіздік тыйымды жою императордың...

Қытай әлемдік сауда жүйесінде

Қытай әлемдік сауданың қозғалтқышы ретінде әрекет етті. Жапониямен сауда, ембаргоға қарамастан, қытай контрабандистері, Оңтүстік-Шығыс Азия порттары немесе португалдықтар арқылы тоқтаусыз жалғасты. Қытай толығымен әлемдік сауда жүйесіне интеграцияланған еді. Еуропалық елдер жібек және фарфор сияқты қытай тауарларына зор қызығушылық танытты. Еуропалықтардың Қытайға қажетті тауарлары болмағандықтан, олар сауда дефицитін толтыру үшін күміспен сауда жасады. Зерттеулер дәуірінде испандықтар күмістің көп мөлшерін тапты, оның көп бөлігі Потоси күміс кеніндегінен алынды, бұл олардың сауда экономикасын дамытуға септігін тигізді. Испан Америкасының күміс кендері 200 жыл ішінде 40 мың тонна күміс өндірді, бұл әлемдегі ең арзан көзі болды. Америка мен Жапонияда өндірілген күмістің көп бөлігінің соңғы бағыты Қытай болды. 1500 жылдан 1800 жылға дейін Мексика мен Перу әлемдік күмістің 80% -ын өндірді, оның 30% -ы Қытайға жетті. 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында Жапония да Қытайға көп мөлшерде күміс экспорттады. Манила қаласы Америка, Жапония, Үндістан, Индонезия және Қытай арасындағы тауар алмасудың маңызды бекеті ретінде қызмет етті. Галеон саудасын негізінен Фуцзянь портынан келген саудагерлер қамтамасыз етті, олар испандарға дәмдеуіштер, фарфор, азу тісі, лакталған бұйымдар, өңделген жібек маталар және басқа да құнды тауарларды сату үшін Манилаға сапар шекті. Жүктер сапар сайын өзгеріп отырды, бірақ көбінесе Азияның түкпір-түкпірінен әкелінген тауарларды қамтыды: Қытайдан жаде, шайыр, оқ-дәрі және жібек; Үндістаннан янтарь, мақта және кілемдер; Индонезия мен Малайзиядан дәмдеуіштер; ал Жапониядан желдеткіштер, сандықтар, экрандар және фарфор сияқты алуан түрлі тауарлар.

Өмірбаян

Цинь хандығы Шанхай асуында жеңіске жеткеннен кейін оңтүстікке қарай кеңейген кезде, Оңтүстік Минг хандығына Чжэн әулеті қолдау көрсетті. Чжэн Чжилун бай зейнеткерлікке ие болу үшін Чжэцзян арқылы өтетін жолдарды тапсырды, бірақ оның ұлы Чжэн Ченггонг – Хоккиен тіліндегі «Косинга» атағымен әйгілі – Сяменде қарсылық көрсетуді жалғастырды, содан кейін голландтардан тартып алған Тайваньда да күресті. Оның әулеті Тайваньды Туннинг тәуелсіз мемлекеті ретінде дамытты, бірақ 1661 жылы материктегі базаларынан ығыстырылды.

Саясат

Цин регенті принц Рюй 1647 жылы теңізге тыйым салуды қайта жаңартып, бірақ 1661 жылы Канси императорының таққа отыруымен қатаңдатылғаннан кейін ғана тиімді болды. "Ұлы тазарту" немесе "Шекаралық көші-қон" деп аталған эвакуацияда Гуандун, Фуцзянь, Чжэцзян, Цзянсу және Шандунның бір бөлігіндегі жағалау тұрғындары мүлкін жоюға және 30–50 ли (шамамен) ішке қарай көшіруге міндеттелді. Цин әскерлері шекара белгілерін орнатып, одан асып кеткендерге өлім жазасын қолданды. Кемелер жойылды, ал сыртқы сауда Макао арқылы ғана жүзеге асырылды. Келесі жылы түзетулер мен тексерулер жасалды, ал Панью, Шунде, Синьхуй, Донггуан және Чжуншань округтерінің тұрғындары бір жылдан кейін тағы көшірілді. Көптеген жоғары деңгейдегі есептерден кейін, 1669 жылдан бастап эвакуация тоқтатылды. 1684 жылы Туннинг қиратылғаннан кейін басқа тыйымдар да алынды. Содан кейін Гуанчжоу, Сямынь, Нинбо және Сунцзян қалаларында сыртқы саудамен айналысу үшін кеден кеңселерi құрылды. Бірақ, кезек сияқты Циннің қатал саясаты қытай саудагерлерінің көптеп эмиграциялауына себеп болды, сондықтан Канси императоры әскери салдарларынан қаушады. Жакартадағы эмигранттар қауымы 100 000-ға жуық деп есептелді, ал Лусонда Мин әулетінің мұрагері тұрып жатыр деген қауесет тарады. 1717 жылы "Оңтүстік мұхитындағы" саудаға тыйым салынды, порттардағы бақылау күшейтілді және саяхат шектеулері енгізілді. Эмигранттарға өлім жазасынан қорқа отырып, үш жылдың ішінде Қытайға оралуға бұйрық берілді, ал болашақта эмиграциялағандар да сол жазаға ұшырады. Оңтүстік Қытай теңізіндегі заңды сауда 1727 жылы қайта жаңартылды, бірақ Шығыс Индия компаниясының Нинбодағы бағалар мен алымдардың Гуанчжоудан әлдеқайда төмен екенін анықтауы, 1755 жылдан 1757 жылға дейін сауданы солтүстікке қарай жылдыруға итермеледі. Цяньлун императорының жоғары баждар арқылы бұған қарсы тұру әрекеті сәтсіз аяқталды; 1757 жылдың қысында ол келесі жылдан бастап Гуанчжоу (кейін "Кантон" деп аталды) шетелдік саудагерлерге рұқсат етілген жалғыз қытай порты болатынын жариялады, осылайша Кохонг және Онүш Фабрикасымен Кантон жүйесі басталды. Ал шетелдіктермен сауда жасайтын қытай саудагерлеріне ешқандай ережелер қолданылмады.

Әсерлер

Бастапқы Цин теңіз саудасына тыйым салу Косинганың Қытай материгіндегі ықпалын шектеді және оның мемлекетінің жеңілісімен аяқталды, бұл Тайванды Цин империясының құрамына енгізді. Бірақ бұл қытайлықтардың өзіне зиян келтірді, бұл туралы губернаторлар мен вице-корольдердің таққа жолдаған мемориалдарында жазылған. Кангси императорының шектеулерінен бұрын, 1659 жылы Цзинь Фу таққа жолдаған мемориалда сыртқы саудаға тыйым салу Қытайдың күміске қол жеткізуін қиындататынын, ақша айналымын шектейтінін және сауда мүмкіндіктерін жоғалту қытай саудагерлеріне жылына 7-8 миллион таэль шығын келтіретінін айтты. Бұл саясат жағалау бойындағы көтерілістер мен қарақшылықты қайта жандандырды, сонымен қатар қара нарықтардың өркендеуіне себеп болды. Ұлы тазалау Қытайдың оңтүстік жағалауларына зор зиян келтірді. 1661 жылы ішкі аймаққа қоныс аударған Синьань округінің (қазіргі Шэньчжэнь мен Гонконг) шамамен 16 мың тұрғынынан 1669 жылы тек 1648 адам ғана қайтып келді. Сол жылы және 1671 жылы болған күшті тайфундар жергілікті қауымдарды одан әрі қиратты және жаңадан қоныс аударуға кедері келтірді. Саудаға шектеулер алынғаннан кейін Фуцзянь мен Гуандунға көшіп келушілердің саны арта түсті. Бұрынғы тұрғындар мен Хакка сияқты жаңа келгендер арасындағы қақтығыстар 1850 және 1860 жылдары толыққанды соғысқа ұласты, ал бұл Гуандунның 20 ғасырдағы қарақшылығына түрткіс берді. Еуропа елдерінің Қытаймен саудасы соншалықты кеңейгендіктен, олар Азиядағы саудагерлерді қамтамасыз ету үшін күміс тапшылығын қабылдауға мәжбүр болды. Еуропадағы күміс қоры азайғандықтан, еуропалықтардың қытай тауарларын сатып алу мүмкіндігі шектелді. Саудагерлер қытай тауарларын батысқа сатудан түскен пайдаға сүйене алмай, қытайдан тауар алу үшін Еуропадағы айналымдағы алтын-күмісті шығаруға мәжбүр болды. Цянлун императорының Кантондық жүйені орнату арқылы енгізген шектеулері Гуанчжоудың Чохонг саудагерлері үшін, әсіресе Хоукуа үшін өте тиімді болды, ол әлемдегі ең бай адамдардың біріне айналды, сонымен қатар Гуанчжоудың салық базасын және шетелдік күміс ағынын тұрақтандырды. Кантондық жүйе бойынша Цянлун императоры сауданы тек лицензияланған қытай саудагерлерімен шектеді, ал британ үкіметі өз тарапынан саудаға монополия құқығын тек Британдық Шығыс Үндістан компаниясына берді. Бұл келісімге 19 ғасырға дейін, батыста еркін сауда идеясы кеңінен танымал болғанға дейін қарсылық білдірілмеді. Кантондық жүйе Қытайдың әлемнің қалған бөлігімен саудасына толыққанды әсер етпеді, өйткені қытай саудагерлері үш мачталы үлкен мұхит кемелерімен жаһандық саудаға белсенді қатысты. Олар Сиам, Индонезия және Филиппинге барып-келіп, жаһандық сауда жүйесін дамытуға ықпал етті; Карл Троцкий бұл дәуірді тіпті жаһандық сауданың "қытай ғасыры" деп атады. Қытай саудагерлері Сямен мен Макаодағы батыстықтармен (испан және португалдармен) немесе Қытайдан тыс порттар арқылы сауда жасаған кез келген елмен еркін және заңды түрде сауда жасауға құқылы болды. Бірақ импортты негізінен алтын-күміспен шектеу британдықтарға, олар үшін шай 17 ғасырда ұлттық сусынға айналған, сауда теңгерімін түзетудің жолдарын табуға күшті қысым жасады. Бұл Үндістандағы плантацияларда өсірілген опиум болып шықты, ол өте тиімді және маңызды болды, сондықтан вице-король Лин Цзексу опиум контрабандасына қарсы қолданыстағы заңдарды қатаң түрде орындады, бұл Бірінші опиум соғысына және 19 ғасырда Циннің егемендігін шектеген тең емес шарттардың басталуына әкелді. 1842 жылғы Нанкин шарты Сямен ("Амой"), Фучжоу ("Фучжоу"), Нинбо ("Нингпо") және Шанхай порттарын ашты, бірақ заңды сауда әулеттің соңына дейін белгіленген порттармен шектелді.