Кіріспе

Шығыс Азиядағы порттар Батыс елдермен саудаға ашылды. Шығыс Азиядағы порттар, Келісім порттары (; 条約港) – Қытай мен Жапониядағы порт қалалары, олар негізінен Батыс державаларының күшпен таңған тең емес шарттары арқылы шетелдік саудаға ашылды, сондай-ақ Кореядағы қалалар да Қытайдың Цин әулеті (Бірінші Қытай-Жапон соғысына дейін) және Жапония империясы тарапынан осылай ашылды.

Қытайлық келісімге сәйкес порттар

Британдықтар Бірінші опиум соғысынан кейін 1842 жылы Нанкин келісім-шарты арқылы Қытайда алғашқы келісім порттарын құрды. Келісімшарт Ұлыбританияға Гонконг аралын мәңгілікке берумен қатар, Шанхай, Гуанчжоу (Кантон), Нинбо, Фучжоу және Сямен (Амой) қалаларында бес келісім порттарын белгіледі. Келесі жылы қытайлықтар мен британдықтар Богу келісім-шартына қол қойды, ол екінші ел үшін территориялық ережелерді және ең жақсы ұлт статусын қосты. Американдықтармен (1844 жылғы Вангиа келісім-шарты) және француздармен (1844 жылғы Вампоа келісім-шарты) келесі келіссөздер осы елдерге британдықтармен бірдей шарттарда қосымша жеңілдіктер әкелді. Келісім порттарының екінші тобы 1860 жылы Екінші опиум соғысының (Жебе соғысы) аяқталуынан кейін құрылды, және соңында көптеген шетелдік державаларды қамтитын Қытайда 80-нен астам келісім порттары құрылды.

Сипаттамалары

Шетелдіктердің бәрі жаңадан салынған, беделді аудандарда, қазіргі порт қалаларының шетінде тұрды. Олар тең емес шарттарда белгіленгендей, заңды түрде аумақтық егемендікке ие болды. Бұл порттардың кейбір бөліктері тікелей шетелдік державаларға жалға берілді, мысалы, Қытайдағы шетелдік концессиялар, бұл оларды жергілікті үкіметтердің бақылауынан толығымен шығарды. Батыс елдерінің Қытайдың келісімдік порттары туралы көрінісі "бунд" деп аталатын ерекше географиялық орналасқан жерге назар аударады – ол жағалаудың ең үздік жеріндегі ұзын, тар жер тілкесі болып табылады, онда барлық шетелдіктердің бизнес орталықтары, кеңселер, қоймалар және тұрғын үйлері орналасқан. Шанхай бунды ең ірісі және ең танымал болды. Нинбодағы Солтүстік өзен жағалауы (қазіргі Ескі бунд) Қытайдағы алғашқы бунд болып есептеледі, ол 1844 жылы, Шанхай бундынан 20 жыл бұрын ашылды. Әдетте, бундқа британдықтар, немістер, француздар, американдықтар, жапондар және басқа да ұлт өкілдері кіретін. Бунд өздігінен басқарылатын, өз дүкендері, мейрамханалары, демалыс орындары, саябақтары, шіркеулері, соттары, полициясы және жергілікті билігі бар жүйе болды. Бұл нысандарға жергілікті тұрғындардың кіруіне тыйым салынған. Қытаймен сыртқы саудада үлкен үлеске ие болған британдықтар көбінесе ең көп санды болды. Кәсіпкерлер мен шенеуніктер әдетте отбасыларын алып келіп, жылдар бойы қалада тұратын, бірақ үлкен балаларын Англияға білім алуға жіберетін. Қытайдың егемендігі тек қағазда ғана болды. Ресми түрде шетелдік державаларға бундта әскери бөлімдер орналастыруға рұқсат берілмеген, бірақ іс жүзінде, портта бір-екі әскери кеме болуы жиі кездесетін.

Қытайдың капитуляциялық келісімдері

Қытайдағы келісімге негізделген порт жүйесі шамамен жүз жылға созылды. Ол 1842 жылы Бірінші опиум соғысы аяқталғаннан кейін басталды. Басты қатысушы елдер – Ұлыбритания, Франция және АҚШ болды, бірақ 19 ғасырдың соңына қарай барлық ірі державалар қатысты. Бұл жүйе 1930 жылдардың аяғында Жапония көптеген порттарды бақылауға алғанда, 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Ресей өз келісім құқықтарынан бас тартып, ал 1914 жылы немістер елден қуылғанда тоқтап қалды. Басты үш келісімді держава – британдықтар, американдықтар және француздар Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өздерінің концессияларын және территориялық юрисдикцияларын сақтап келді. Бұл 1941 жылдың соңында жапондықтардың концессияларға шабуыл жасауымен аяқталды. Олар 1943 жылы Чунциндегі эмиграциядағы Чан Кайшидің ұлттық үкіметімен «тең құқықты келісімдер» туралы жаңа келісімде келісімдік құқықтарынан ресми түрде бас тартты. Келісімдік порт дәуірінің қалдықтары болған халықаралық қауымдастықтар 1940 жылдардың соңында коммунистер билікті басып алып, шетелдіктердің көбі кеткен кезде таратылды.

Қытайға әсері

Қытайлықтардың басым көпшілігі дәстүрлі ауылдық жерлерде өмір сүрсе де, бірнеше өркендеген келісім порты қалалары Қытай экономикасы мен қоғамына зор әсер еткен жанды орталықтарға айналды. Ең ірісі – Шанхай қаласы. Тианжин мен Шэньян одан кейін келді, ал Гонконг, британдық колония болғанымен, келісім порты емес еді, бірақ оған ұқсас еді. Шетелдіктер де, христиан миссионерлері де құшақ жайып қарсы алынды және тұрақты, қауіпсіз базаларға ие болды. Порттардан тыс жерлерде миссионерлер сирек кездесетін, және олар көбінесе қиындықтарға тап болды. 1842 мен 1914 жылдар аралығында келісім портына айналған қалған 89 қаланың маңызы шамалы болды. Шанхай халықаралық поселенісі тез арада әлемдегі ең заманауи қалалардың біріне айналды, оны көбінесе Париж, Берлин және Лондонмен салыстырды. Ол Қытай және Шығыс Азия үшін заманауилық стандартын белгіледі. 1863 жылы Шанхайда британдық және американдық поселеністер бірігіп, халықаралық поселеніс құрды, ал француз поселенісі жақын маңда жеке жұмыс істеді. Шетелдіктер жерді ұзақ мерзімге жалға алып, фабрикалар, кеңселер, қоймалар, санитарлық-гигиеналық жүйелер, полиция, бақтар, мейрамханалар, қонақүйлер, банктер және жеке клубтар ашты. Шанхай қалалық кеңесі 1854 жылы құрылды, алғашқыда тоғыз мүшесі үш ондаған шетелдік жер иелері, ал 1920 жылдары шамамен 2000 сайлаушымен сайланды. Шанхай халқының 90% -ын қытай тұрғындары құрады, бірақ олар өкілсіз салық салудан шағымданды. Ақырында Кеңес бес қытай өкілін қабылдады. Еуропалық қауымдастық технологиялық және экономикалық инновацияларды, сондай-ақ білім салаларын қолдады, бұл өсіп келе жатқан елдегі өз қалалары үшін қытайлық кәсіпкерлерге үлгі ретінде әсіресе тартымды болды. Порт қалалары бірнеше басшылық рөлдерді біріктірді. Біріншіден, олар басқа қалалардағы контрабандистермен айналысқан опийден басқа барлық импорт пен экспорттың негізгі кіру порты болды. Шетелдік кәсіпкерлер еуропалық өндірістің соңғы техникаларын енгізді, бұл модельді ерте не кеш Қытайдың барлығы қабылдады. Алғашқы кәсіпорындар кеме жасау, кеме жөндеу, теміржол жөндеу, тоқыма, қағаз, фарфор, ұн және машина жасау зауыттарына бағытталды. Кантонның ерекшелігі темекі, тамақ және мата өнімдері болды. Қаржыландыру филиалдық банктер арқылы, сондай-ақ HSBC Гонконг және Шанхай банктік корпорациясы сияқты жаңа операциялар арқылы жүзеге асырылды, ол 21-ғасырда әлемдік деңгейдегі мекеме болып қала береді. Қазіргі заманғы әлемде теміржол құрылысы – үлкен қаржылық және өнеркәсіптік жоба, көбінесе британдықтар басқарды. Инвестициялар Қытайды біріктіретін теміржол және телеграф желісін салуға, келісім порттарын және басқа да ірі қалаларды, сондай-ақ кен және ауылшаруашылық орталықтарын байланыстыруға құйылды. Қытайлық кәсіпкерлер порт қалаларында өздерінің дағдыларын үйреніп, көп ұзамай бастамалары үшін банк несиелеріне өтініш берді және алды. Онда орналасқан қытай саудагерлері Оңтүстік-Шығыс Азияда филиалдар ашты, соның ішінде британдық Сингапур мен Малайя, голландтық Шығыс Үндістан, француз Индокитайы және американдық Филиппин. Порт қалаларында ақпарат индустриясы гүлденді, онда қытай және еуропа тілдеріндегі кітап дүкендері, газеттер, журналдар мен буклеттер болды. Кітап баспагерлері көбінесе философия, саясат, әдебиет және әлеуметтік мәселелер бойынша еуропалық классиканың қытай тіліндегі аудармаларын ұсынды. Тарихшы Клаус Мюльханның айтуынша, Шанхайды орталығы етіп алған бұл ауқымды желі қытайлық қала тұрғындарының өзгеруіне түрткі болды. Қала тұрғындарының білімді және бай топтары ой-өрісін өзгертіп, дәстүрлі өмір салтынан бас тартып, қазіргі заманғы өмір салтын қабылдауға кірісті. Христиан миссионерлері барлық қытай халқын мақсатты аудитория ретінде қарастырды, бірақ олардың штаб-пәтері порт қалаларында болды. Миссионерлер қытай халқының дінін өзгертуде аз ғана жетістікке жетті, бірақ олар медициналық және білім беру мекемелерін құру арқылы кеңінен танымал болды. Мысалы, Шанхайдағы Сент-Джонс университеті (1879–1952) алғашқыда теология, батыс білімі және қытай тілдері факультеттерін құрды, содан кейін әдебиет, ғылым, медицина және батыс тілдерін жан-жақты қамтыды. Ескі конфуцийлік емтихан жүйесін қабылдамай, батыстың заманауи үлгісін іздеген амбициялық қытай зиялылары мен кәсіпкерлері бұл білімді құлшыныспен іздеді. Инженерлік мектептер де құрылды, ал 1914 жылға қарай порт қалаларында университеттер, колледждер, мұғалімдерді даярлау мектептері және мамандандырылған өндірістік мектептер желісі құрылды, олардың түлектері қалалық Қытайға тарады. Студенттер порт қалаларына ағылып келді. Көптегендер жаңадан ашылған мүмкіндіктерді пайдаланып, бір-бірімен байланыс жасады, ұйымдар мен басылымдар құрды және Цин үкіметіне қарсы төңкеріс жоспарлады. Бірінші дүниелік соғыста Жапонияның Қытайды басып алуға жасаған агрессивті әрекеттері мамыр төртінші қозғалысында күшті ұлтшылдық толқынды тудырды, ол өзінің ашуын Жапонияға ғана емес, империализмнің символы ретінде қаралатын порт қалалары жүйесіне де бағыттады. Ұлттық үкіметтің порт қалаларында полициялық өкілеттігі жоқ болатын, бұл қытай қоғамында құпия қоғамдардың гүлденуіне әкелді, олардың кейбіреулері қылмыстық топтарға айналды. Ақырында, Шанхайда зорлық-зомбылыққа дайын күшті құпия әлем пайда болды. Қазіргі Қытайда елдің көптеген арнайы экономикалық аймақтары бұрынғы келісім порттарында орналасқан және осылайша Қытайдың шетелдіктермен қарым-қатынасындағы «мүліктердің ауысуын» көрсетуде символдық маңызға ие. Зерттеуші Цзунъюань Зои Лю былай жазады: «Бұл қалалардың «қызыл» келісім порттары ретіндегі табысы Қытайдың жалпы реформасы мен ашылу жоспарының тағы бір қадамы болды және ҚХР жетекшілігінің қытай мемлекеті мен халқы үстінен заңдылығын нығайтты». 1858 жылы Достық және Сауда шарты тағы төрт портты – Канагава, Хёго, Нагасаки және Ниигата белгіледі. АҚШ-пен жасалған шартқа ұқсас шарттар Ұлыбритания, Нидерланды, Ресей және Франциямен де жасалды. Порттар келісім жасаған елдердің азаматтары үшін заңдық экстерриториялдық құқықтарды қамтамасыз етті. Келісім порттары жүйесі Жапонияның қазіргі мемлекетке жылдам өтуі нәтижесінде 1899 жылы Жапонияда аяқталды. Жапония шартты қайта қарауға ынталы болды және 1894 жылы Ұлыбританиямен бұрынғы «тең емес» шартты қайта қараған немесе жойған жаңа шартқа қол қойды. Басқа елдер де ұқсас шарттарға қол қойды. Жаңа шарттар 1899 жылдың шілдесінде күшіне енді.

Кореялық келісім порттары

1876 жылғы Гангва шартынан кейін Жосон мемлекеті үш стратегиялық портын ашуға және Мейдзи Жапониясынан келген саудагерлерге заңдық территориялық ережелерді таратуға келісті. 1882 жылы Имо оқиғасын басу үшін Цин әскері жіберілген соң, қытай саудагерлері де Кореяға белсенді түрде кіре бастады. Осылай ашылған алғашқы порт – Пусан, одан кейін Инчхон және Вонсан порттары болды. 1910 жылы Корея Жапонияның отарлауына дейін бұл қалалар Қытай және Жапония саудагерлері үшін маңызды сауда орталықтарына айналды.

Негізгі дереккөздер

Кортацци, Хью, ред. Викториандықтар Жапонияда: Келісім шарты порттарында және олардың маңында (A&C Black, 2013), Бірінші дереккөздер антологиясы. Денис, Николас Белфилд. Қытай мен Жапонияның келісім шарты порттары. Бұл елдердің ашық порттарына толық нұсқаулық, Пекин, Йедо, Гонконг және Макаомен бірге. 29 карта мен жоспар қоса, нұсқаулық кітап және анықтамалық (1867). Онлайн. Райт, Арнольд. ХХ ғасырдағы Гонконг, Шанхай және Қытайдың басқа келісім шарты порттары туралы әсерлер: олардың тарихы, халқы, саудасы, өнеркәсіптері және ресурстары (1908). Онлайн.