Кіріспе

Израиль әдебиеті — Израиль мемлекетінде израильдіктер жазған әдебиет. Израиль әдебиеті деп есептелетін көптеген туындылар еврей тілінде жазылған, алайда кейбір израильдік авторлар идиш, ағылшын, араб және орыс тілдерінде де жазады.

Еврей жазушылары

Қазіргі Израиль жазуының негізін Екінші Алиядан шыққан әдебиетшілер тобы қалады. Олардың қатарында еврей тіліндегі әдебиет бойынша Нобель сыйлығының жалғыз иегері және Израиль әдебиетінің жалғыз иегері Шмуэль Йосеф Агнон, Моше Смиланский, Йосеф Хайм Бреннер, Дэвид Шимони және Якоб Фичман бар. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін еврей әдебиеті Шығыс Еуропада ортаталатын. Соғыстан және Ресей революциясынан кейін көптеген еврей жазушылары Палестинаға келді, сондықтан палестиналық жазу сол кезде еуропалық дәстүрдің жалғасы болды. 1921 жылы Тель-Авивте 70 жазушы жиналып, Еврей жазушылар қауымдастығын құрды. Осы кезде Бреннер редакциялаған алғашқы әдеби мерзімді басылымдар – «Ха Адама» және Фичман редакциялаған «Маабарот» пайда болды. 1920-1930 жылдары Палестина еврей әдебиетінің басты орталығына айналды. Еврей әдебиетінің көптеген негізін қалаушылары сионистер болды және ақырында Палестинаға келді. Ғасырдың басындағы ұлы тұлғалар – Биалик, Ахад Ха Ам, Черниховский – барлығы Тель-Авивте соңғы жылдарын өткізді, және бұл олардың ең жақсы шығармашылық кезеңі болмаса да, жас еврей жазушыларына зор әсер етті. Қазіргі еврей жазушыларының арасында Палестинада туғандар аз болды. Бұл топқа Сефардтық еврейлер Ицхак Шами мен Йехуда Бурла кірді, олардың отбасылары 19 және 18 ғасырларда Палестинаға көшіп келген. Бұл топтың жазуы Палестинаның араб және еврей халқының шынайы бейнесімен ерекшеленеді, ол оның арасында өскендердің көзқарасынан баяндалған. Бірінші буынның ең маңызды жазушылары С. Я. Агнон мен Хайм Хазаз еуропалық ортаға терең тамыр жайып, еврей қайта жандануының алғашқы онжылдықтарындағы классикалық жазушылар мен Палестинадағы еврей жазушылары арасында байланыс ретінде қызмет етті. Жазушылардың келесі буыны әлемнің басқа бөліктері туралы жазғанда да, Палестинаға баса назар аударды. Олардың өмірлік негізі – алия кезеңі және көбінесе кибуцтағы өмір болды. Олардың арасында Ури Цви Гринберг пен Авраам Шлонский бар, олар Палестинада диаспораның түбірсіздігіне қарсы ем тапты. Жазушылардың үшінші буыны 1948 жылғы араб-израиль соғысы қарсаңында пайда болды. Оның негізгі өкілдері (С. Ижхар, Моше Шамир, Ханок Бартов, Хайм Гури, Бенджамин Таммуз, Ахарон Меггед) барлығы сабралар немесе ерте жаста елге әкелінген. Басқа елдерден, әсіресе Батыс елдерінен күшті әсерлер келді. «Қананилер» деп аталатын топ тіпті израильдіктер мен басқа жердегі яһудилердің арасындағы байланысты жоққа шығаруға тырысты. Бірақ 1948 жылдан кейін босдық сезімі мен жаңа құндылықтарды іздеу еврей өмірінің өткенін зерттеуге бағытталған тәжірибелерге әкелді. 1960 жылдардың келесі буыны (А. Б. Ехошуа, Амос Оз, Натан Йонатан, Йорам Каниук, Яков Шабтай) Израиль мәдениетін әлемдік контекстке орналастыруға тырысты және еврей өмірі мен Израильдің ерекшеліктеріне емес, жалпыға ортақ нәрсеге баса назар аударды. Бұл мектептің жазушылары көбінесе басқа елдердің наразылық әдебиеттерімен өзін-өзі теңестіреді. Келесі ұрпақ, 1960-1970 жылдары туып, 1980-1990 жылдары тұңғыш рет өнер көрсеткен жазушылар еврей-израильдік өмірдің негізгі мәселелерін жеке тұлғалар мен тағдырлардағы ұжымдық шиеленісті аша отырып қарастырды. Бұл дәуірдің белгілі жазушылары Этгар Керет пен Саид Кашуа.

Идиш жазушылары

Еврей жазушыларынан басқа, Израильде басқа тілдерде де, әсіресе идиш тілінде елеулі шығармашылық өнімділік бар. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Варшава, Мәскеу және Нью-Йорк идиш тіліндегі әрекеттің негізгі орталықтары болды. Палестинада идиш тіліне белгілі бір қарсылық сақталды, ол еврей тілінің қайта жаңғыруына сын ретінде қабылданатын. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін жағдай өзгерді. Еуропалық орталықтар Гитлер мен Сталин тарапынан жойылды, ал Нью-Йорк орталығы әлсіреп қалды. Көші-қон көптеген белгілі идиш жазушыларын Израильге әкелді. Мұндағы ішкі көзқарас, бір жағынан Еуропадағы Холокост, екінші жағынан еврей тілінің берік орнына байланысты жұмсарып, достыққа ұласты. Израильдегі идиш жазуын еврей әдебиетіндегідей ұрпақтар бойынша жіктеуге болады. Бірінші ұрпаққа өмірінің соңғы жылдарын Израильде өткізген Давид Пински мен Шолем Аш сияқты жазушылар кірді. Екінші буын, оның жетекшісі Абрахам Суцкевер, карьерасын Шығыс Еуропада бастап, Израильде жалғастырды. Үшінші ұрпақ "Жас Израиль" тобына бірікті, ол – ағылшын және француз жазуының авангардтық мектептерінен әсер алған, көбінесе кибуц мүшелері болатын, қазіргі заманғы ақындар мен жазушылардың тобы. Израильдегі идиш жазуы Еуропадағы Холокостқа (осы тақырыптағы жетекші жазушы – Ка Цетник) және жаңа көшіп келгендердің өміріне арналған. Израильдегі идиш жазушылары идиш жазушыларының қауымдастығына біріккен.

Араб жазушылары

Израиль қоғамында араб тіліндегі әдебиеттің пайда болуы алдымен израильдік палестиналық жазушы және коммунист саясаткер Эмиль Хабибиге байланысты. 1992 жылы ол араб әдебиеті саласындағы Израиль сыйлығымен марапатталды. Шын коммунист болған Хабиби Израиль коммунистік партиясын құруға көмектесті және Хайфа қаласында шығарылатын араб тіліндегі "Аль-Иттихад" коммунистік күнделікті газетін іске қосты. Хабибидің туындылары көбінесе Израиль қоғамын сынағанмен, ізтас ізденістеріне қарамастан, Израиль мәдениетінің бір бөлігі болып табылады.

Израильде кітап шығару

Заң бойынша, Иерусалимдегі Еврей университетінің Еврей ұлттық және университет кітапханасы Израильде жарық көрген әрбір кітаптың екі данасын алады. 2004 жылы кітапхана 6436 жаңа кітап алғанын хабарлады. Олардың көпшілігі еврей тілінде басылды, ал еврей тілінде жарық көрген кітаптардың 89% -ы еврей тіліндегі түпнұсқа еді. 2004 жылғы жаңа кітаптардың шамамен 8% балалар кітаптары, ал 4% оқулықтарды құрады. Баспагерлер түріне қарай, кітаптардың 55% коммерциялық, 14% жеке баспадан шыққан, 10% мемлекеттік, 7% білім беру және 14% басқа да ұйымдар басып шығарған. Ортодоксалды және ультраортодоксалды секторлар кітаптардың жалпы санының 21% -ын құрады. 2017 жылғы мәліметтерге сәйкес, кітаптардың 17% Тораға қатысты, 16% әдебиет, ал 14% балалар кітаптары болды.