Израиль ақыны Йехуда Амихай: өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Израиль ақыны және жазушысы Ехуда Амихай (; туған Людвиг Пфюфер 3 мамыр 1924 – 22 қыркүйек 2000) – Израиль ақыны және жазушысы, қазіргі заманда әдеби тілден гөй тілінде жазған алғашқылардың бірі. Амихай 1957 жылғы Шлонский сыйлығымен, 1969 жылғы Бреннер сыйлығымен, 1976 жылғы Биалик сыйлығымен және 1982 жылғы Израиль сыйлығымен марапатталды. Ол сонымен қатар халықаралық поэзия сыйлықтарын жеңіп алды және бірнеше рет Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер болды.

Өмірбаян

Ехуд Амихай Германияның Вюрцбург қаласында діншіл еврей отбасында дүниеге келді және иврит пен неміс тілдерінде сөйлеп өсті. Оның неміс тіліндегі есімі Людвиг Пфюффер еді. Амихай 1935 жылы отбасымен бірге 11 жасында Палестина мандатындағы Петах-Тикваға көшіп келді, ал 1936 жылы Иерусалимге қоныс аударды. Ол Иерусалимдегі діни жоғары мектепте білім алды. Амихай Палестина мандатындағы еврей қауымының қорғаныс күштері – Хагананың шабуыл жасағының мүшесі болды. Жастығында ол екінші дүниежүзілік соғыста британ армиясының сарбазы ретінде ерікті болып соғысқа қатысты, сондай-ақ 1947–1949 жылдардағы Палестина соғысында Негевте оңтүстік майданда күресті. 1956 жылы Амихай Синай соғысында, ал 1973 жылы Йом Кипур соғысында қызмет етті. Амихай өзінің алғашқы романын 1963 жылы «Бұл уақыт емес, бұл орын емес» деген атпен жариялады. Роман Германияда туған жас израильдік туралы, ол екінші дүниежүзілік соғыс пен 1947–1949 жылдардағы Палестина соғысынан кейін Германиядағы туған қаласына барып, балалық шағын еске түсіріп, Холокостқа себеп болған әлемді түсінуге тырысады. Оның екінші романы «Ми Йитнени Малон», Нью-Йоркте тұратын израильдік ақын туралы, 1971 жылы жарық көрді, ол кезде Амихай Берклидегі Калифорния университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеген. 1987 жылы Нью-Йорк университетінде тұрақты ақын ретінде тағайындалды. 1994 жылы премьер-министр Ицхак Рабин Амихайды Ослодағы Нобель сыйлығының салтанатында өлеңдерін оқып беруге шақырды. Ол «Құдай балабақшадағы балаларды жақсы көреді» деген өлеңін оқыды. Бұл өлең Тель-Авивтегі Ицхак Рабин орталығының қабырғасына жазылған. Израиль қалаларында оның есімімен аталатын көшелер бар, сондай-ақ Вюрцбургте де бар. Амихай екі рет үйленген. Алғашқы әйелі Тамар Хорн болды, одан бір ұлы болды, кейін Чана Соколовқа үйленді, олардан бір ұл мен бір қызы дүниеге келді. Оның екі ұлы Рон мен Дэвид, ал қызы Эммануэлла есімді болды. Амихай 2000 жылы 76 жасында рактан қайтыс болды.

Поэзия

Амихай поэзиясы күнделікті өмірдің мәселелерін, сондай-ақ өмір мен өлімнің мағынасына қатысты философиялық сұрақтарды қамтиды. Оның шығармалары нәзік ирониямен және түпнұсқа, көбінесе таң қалдыратын бейнелермен ерекшеленеді. Израиль ақындарының көптегені сияқты, ол да діни сеніммен күреседі. Оның өлеңдері Құдайға және діни тәжірибеге толы. Ол теологиядан кейінгі гуманизмді іздеген философ-ақын деп сипатталған. Амихай "жеке, тіпті жеке махаббат жағдайын, оның барлық қуаныштары мен қайғы-қасіреттерімен, баршаның тәжірибесіне айналдырып, өзінің уақыты мен орнын жалпыға жайдыра білу" сирек кездесетін қабілетімен марапатталған. Оның кейбір бейнелері дінге қарсы деп айыпталды. Мысалы, "Бұл да сенің даңқың" (Вехи Техилатеха) өлеңінде Құдай машинаның астында жатқан механиктей, оны жөнге келтіруге тырысып жатыр. "Құдайлар өзгеріп, дұғалар өзгермейді" (Элим Митальфим, ха Тфилот Нишарот ла Ад) өлеңінде Құдай экскурсия жетекшісі немесе әуезші ретінде бейнеленген. Оның басқа өлеңдерін Елизавета Александр ("Тіпті жұдырық бір кезде ашық алақан мен саусақтар болды"), Дэвид Фрум, Маттиас Пинчер, Ян Душек, Бенджамин Уоллфиш, Айелет Роза Готтлиб, Майя Бейзер, Елизавета Свадос, Даниэль Азия және тағы басқалар музыкаға қосты.

Әдеби шығармашылық

Амихай поэзияға деген сүйісқақтығының бастауын Мысырда британ әскерімен бірге қызмет өткерген кезіне дейін іздейді. Ол жерде заманауи британ поэзиясының антологиясын және Дилан Томас, Т. С. Элиот және В. Х. Ауденнің туындыларын кездестірді. Сол кітап оның жазушы болу туралы алғашқы ойларына ықпал етті. Әдебиеттанушы Боаз Арпали Амихай поэзиясына биографияның әсері туралы былай жазды: "Әдеби сын бұрыннан-ақ Амихай поэзиясының автобиографиялық сипатына қарамастан, онда бейнеленген тұлға – қалыпты ізраилдік адам екенін, тіпті кең мағынада, егерменші ғасырдың жеке тұлғасы екенін (жеке мен жалпыны ұштастыратын поэтика) анықтады. Амихай әдетте әртүрлі кезеңдердегі өмірбаяндық деректерді бір поэтикалық құрылымға біріктіреді және жылдар өткен соң жазылатын өлең үшін әртүрлі кезеңдерде жазылған жобалар мен поэтикалық идеяларды пайдаланады". "Амихайдың әр өлеңі – жалпы адамзат жағдайы туралы мәлімдеме, ал Амихай белгілі бір мағынада әрқашан философиялық ақын". Ол 1946 жыл шамасында өзінің есімін Йехуда Амихай ("Менің халқым тірі") деп өзгертті. Әдеби сыншы Нили Шарф Голд Амихайдың өмірбаянында есімді өзгерту идеясының, сондай-ақ "Амихай" есімінің оның сүйіктісі Рут Херрманнан келгенін жазады, ол кейіннен АҚШ-қа көшіп, Эрик Зилензигерге үйленді. Голдтың сөзіне қайшы, Амихай сұхбатында Амихай есімін таңдау оның идеясы болғанын айтты: "сол кезде (шет елдік) есімдерді еврейшеге ауыстыру қалыпты жағдай еді. 'Амихай' дұрыс есім еді, өйткені ол социалистік, сионистік және оптимистік болды". Голдтың айтуынша, Германиядағы балалық шақтағы оқиға Амихайдың кейінгі поэзиясына әсер еткен. Ол кітабында Амихайдың балалық шақтағы досы Рут Хановермен дауласып, ашуланып велосипедпен үйге қайтқанын айтады. Рут жол апатына ұшырап, аяғын кесуге мәжбүр болды, ал Голд Амихай өзін кінәлі және жауапты сезінді дейді. Сұхбатында Амихай: "Кішкентай Рут – менің Анна Франк-ым" деді. "Мен оның (кішкентай Руттың) 1944 жылы соңғы рет тасымалданып жатқанын білдім. Бұл білімді мен үнемі есімде ұстаймын, бірақ кінәлі емеспін". Алайда, Альтердің пікіріне қайшы, Голд Амихай Вюрцбург туралы тек өзінің романында кеңінен жазғанын, өйткені бұл оның негізгі жанры емес, сондықтан оны аз адам оқиды деп мәлімдеді. Сонымен қатар, "Бұл уақыт емес, бұл жер емес" романы Амихайдың өмірбаянына негізделгенін жасырмайды, оның ішінде оның бұрынғы туған қаласына сапары (және, нақты айтқанда, Кішкентай Рут туралы тұжырымдама іздеуі) және американдық әйелмен қарым-қатынасы. Ол сондай-ақ әңгімелер жинағы мен екінші роман жазды. Боаз Арпали: "Амихай поэзиясында өзінің иммигрант және иммигранттардың баласы екенін жасырмады, бірақ ол өзінің туған жеріндегі балалық шағының тарихын айтуды таңдады, өзінің 'Бұл уақыт емес, бұл жер емес' романында және кез келген басқа жазушы сияқты, өмірінің қай материалы оның поэзиясына материал болатынын шешті".

Amichai traced his beginnings as a poetry lover to when he was stationed with the British army in Egypt. There he happened to find an anthology of modern British poetry, and the works of Dylan Thomas, T. S. Eliot, and W. H. Auden. That book inspired his first thoughts about becoming a writer. Literary scholar Boaz Arpaly wrote about the influence of biography on Amichai's poetry: "Literary criticism made the determination long ago that despite the autobiographical character of Amichai's poetry, the individual depicted in it is the typical Israeli everyman, and even in a wider sense, the individual as an individual of the twentieth century (a poetics that interweaves the private with the typically generic) Amichai routinely conflates biographical details from different times into one poetic framework, and exploits drafts and poetic ideas that were recorded in different periods, for a poem that would be written years later." "Almost every poem by Amichai is a statement about the general human condition and Amichai, in a certain sense, is always a philosophical poet." He changed his name to Yehuda Amichai ("my people lives") around 1946. In her biography of Amichai, literary critic Nili Scharf Gold writes that the idea for the name change, as well as the name "Amichai", came from his girlfriend, Ruth Herrmann, who later moved to the United States and married Eric Zielenziger. Contrary to Gold's claim, Amichai said in an interview that it was his idea to choose the name Amichai: "it was common at that time to change (foreign) names into Hebrew names 'Amichai' was a right name, because it was Socialist, Zionist and optimistic." Gold wrote that a childhood trauma in Germany affected Amichai's later poetry. She claims in her book that Amichai had an argument with a childhood friend, Ruth Hanover, which led to her cycling home angrily. Ruth was caught in a traffic accident, as a result of which she had to have a leg amputated, and Gold claims that Amichai felt guilt and responsibility. In an interview Amichai said: "Little Ruth is my Anne Frank". "I found out that she (Little Ruth) was in the last transport in 1944. This knowledge goes with me all the time, not because of guilt." However, contrary to Alter's claims, Gold argued that Amichai only wrote extensively about Würzburg in his novel because it was not his primary genre and therefore would be read by fewer people. Moreover, Not of This Time, Not of This Place does not hide the fact that it is based on Amichai's autobiography, including both his trip to his former hometown (and, explicitly, his search for closure about Little Ruth) and his affair with an American woman. a book of short stories, and a second novel. Boaz Arpaly wrote: "Amichai did not hide in his poetry the fact that he was an immigrant and a son of immigrants, but he chose to tell the story of his childhood in his hometown, in his novel Not of This Time, Not of This Place, and like any other writer, he decided which material of his life will become material to his poetry "

Амихай ұлттық ақын болуды қалады ма? Оның поэзиясы – адамның өмірі мен бақытын өз қажеттілігі үшін құлдыққа салушы әлеуметтік және саяси институттарға қарсы үнсіз, бірақ терең төңкеріс болды. Ол өзі үшін ұлттық ақын мифологиясын құру үшін соншалықты тырысуы керек пе? Голд жасырып жатқан нәрселер оның поэзиясында бейнеленген ерекше "ұлттылыққа" қайшы келмеді. Голдтың кітабынан "ұлттық ақын" ұғымын түсіндіруді таба алмадым, бірақ ең алдымен, ол кітабында менің 1997 жылғы мақалама сілтеме жасайды, онда былай делінген: "Амихайдың кезінде немесе кейінгі жылдары, Альтерманнан кейін басталған барлық ақындардың ішінде Амихайдан танымал ақын болған жоқ. Бұл жағынан ол бірегей. Ол әдеби ортаға жатпайтын адамдар оқитын жалғыз канондық ақын болуы мүмкін. Бұл жағынан қарағанда, ол ұлттық ақын болып саналуы мүмкін, бірақ бұл атақ оған басқа жағынан сәйкес келмейді". Голдтың осы атаны қолдануы түсініксіз және жауапкершіліксіз.

Амихай мұрағаты

Амихай өзінің мұрағатын Йель университетінің Бейнеке сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасына 200 000 доллардан астамға сатты. Мұрағатта 1960 жылдардың басынан 1990 жылдардың басына дейін Израильдің ондаған жазушылары, ақындары, зиялылары мен саясаткерлерінен алынған 1500 хат сақталған. Шетелдік корреспонденцияға Тед Хьюз, Артур Миллер, Эрика Йонг, Пол Селан және тағы да көптеген авторлардың хаттары кіреді. Мұрағатта сондай-ақ ондаған жарияланбаған өлеңдер, әңгімелер мен пьесалар; 1950 жылдардан бастап 1500 беттік жазбалары, өлеңдері, ойлары мен дайындамалары бар 50 дәптер мен жазу кітапшасы; және ақынның 40 жыл бойы жүргізген күнделіктері бар. Израиль мемлекеттік архивінің бұрынғы басшысы Моше Моссек бұл материалдар Амихайдың өмірі мен шығармашылығы туралы құнды мәліметтер ұсынады деп мәлімдеді.

Ағылшынша

Ехуд Амихайдың поэзиясы. Ехуда Амихай; Редакторы – Роберт Альтер. Нью-Йорк: FSG, 2015 жыл. Өлеңдер өмірі, 1948–1994. Бенджамин мен Барбара Харшавтар таңдап алып, аударған. Нью-Йорк: HarperCollins, 1994 жыл. Амин. Автор мен Тед Хьюз аударған. Нью-Йорк: Harper & Row, 1977. Тіпті жұдырық та бір кезде саусақтары бар ашық алақан болған: Жақындағы өлеңдер. Барбара мен Бенджамин Харшавтар таңдап алып, аударған. Нью-Йорк: HarperPerennial, 1991. Үйдегі жерсіздік. Нью-Йорк: Harry N. Abrams, 1998 жыл. Ұлы тыныштық: Сұрақтар мен жауаптар. Гленда Абрамсон мен Тюдор Парфитт аударған. Нью-Йорк: Harper & Row, 1983. Оны өлтіру: Радиоспектакль. Адам Селиг пен Хадар Маков Хассон аударған. Чикаго: Поэзия журналы, 2008 жылғы шілде-тамыз айлары. Махаббат өлеңдері: Екі тілдегі басылым. Нью-Йорк: Harper & Row, 1981. Бұл уақыт пен орынға қатысты емес. Шломо Кац аударған. Нью-Йорк: Harper & Row, 1968. Жаңа жыл күні, салынып жатқан үйдің жанында: Өлең. Knotting (Англия): Sceptre Press, 1979. Ашық. Жабық. Ашық: Өлеңдер. Чана Блох және Чана Кронфельд аударған. Нью-Йорк: Harcourt, 2000. (2001 жылғы Халықаралық Гриффин поэзия сыйлығының финалисі) Иерусалим өлеңдері: Екі тілдегі басылым. Нью-Йорк: Harper & Row, 1988. Таңдалған өлеңдер. Ассия Гутманн аударған. Лондон: Cape Goliard Press, 1968. Таңдалған өлеңдер. Ассиа Гутманн және Гарольд Шиммель, Тед Хьюздің көмегімен аударған. Хармондсворт: Penguin Books, 1971. Таңдалған өлеңдер. Тед Хьюз және Дэниел Вайсборт редакциялаған. Лондон: Faber & Faber, 2000. Ехуда Амихайдың таңдамалы өлеңдері. Чана Блох және Стивен Митчелл редакциялап, аударған. Нью-Йорк: Harper & Row, 1986. Жаңадан қайта қаралып, кеңейтілген басылым: Беркли: University of California Press, 1996. Иерусалим мен өзім туралы әндер. Харольд Шиммель аударған. Нью-Йорк: Harper & Row, 1973. Уақыт. Автор мен Тед Хьюз аударған. Нью-Йорк: Harper & Row, 1979. Саяхаттар. Рут Нево аударған. Торонто: Exile Editions, 1986 жыл. Туделаның заманауи Бенжамининің саяхаттары. Рут Нево аударған. Миссури: Webster Review, 1977 жыл. "Әлем – бөлме" және басқа да әңгімелер. Элинор Грумет аударған. Филадельфия: Jewish Publication Society, 1984. Иерусалим 1967–1990, Лондон, Ехуда Амихайдың өлеңі, суретші Мати Грунбергпен бірлесіп, 56 ағаш кескіндемелерінен тұратын портфолио, шектеулі басылым. Амихай терезелері. Амихайдың 18 өлеңінен тұратын, фотоколлаждармен бірге басылған, шектеулі саны бар суретші кітабы. Рик Блэк аударған. Turtle Light Press, 2017 жыл.

The Poetry of Yehuda Amichai. Yehuda Amichai; Edited by Robert Alter. New York: FSG, 2015. A Life of Poetry, 1948–1994. Selected and translated by Benjamin and Barbara Harshav. New York: HarperCollins, 1994. Amen. Translated by the author and Ted Hughes. New York: Harper & Row, 1977. Even a Fist Was Once an Open Palm with Fingers: Recent Poems. Selected and translated by Barbara and Benjamin Harshav. New York: HarperPerennial, 1991. Exile at Home. New York: Harry N. Abrams, 1998. Great Tranquility: Questions and Answers. Translated by Glenda Abramson and Tudor Parfitt. New York: Harper & Row, 1983. Killing Him: A Radio Play. Translated by Adam Seelig and Hadar Makov Hasson. Chicago: Poetry Magazine, July–August 2008. Love Poems: A Bilingual Edition. New York: Harper & Row, 1981. Not of this Time, Not of this Place. Translated by Shlomo Katz. New York: Harper & Row, 1968. On New Year's Day, Next to a House Being Built: A Poem. Knotting [England]: Sceptre Press, 1979. Open Closed Open: Poems. Translated by Chana Bloch and Chana Kronfeld. New York: Harcourt, 2000. (Shortlisted for the 2001 International Griffin Poetry Prize)
Poems of Jerusalem: A Bilingual Edition. New York: Harper & Row, 1988. Selected Poems. Translated by Assia Gutmann. London: Cape Goliard Press, 1968. Selected Poems. Translated by Assia Gutmann and Harold Schimmel with the collaboration of Ted Hughes. Harmondsworth: Penguin Books, 1971. Selected Poems. Edited by Ted Hughes and Daniel Weissbort. London: Faber & Faber, 2000. Selected Poetry of Yehuda Amichai. Edited and translated by Chana Bloch and Stephen Mitchell. New York: Harper & Row, 1986. Newly revised and expanded edition: Berkeley: University of California Press, 1996. Songs of Jerusalem and Myself. Translated by Harold Schimmel. New York: Harper & Row, 1973. Time. Translated by the author with Ted Hughes. New York: Harper & Row, 1979. Travels. Translated by Ruth Nevo. Toronto: Exile Editions, 1986. Travels of a Latter Day Benjamin of Tudela. Translated by Ruth Nevo. Missouri: Webster Review, 1977. The World Is a Room and Other Stories. Translated by Elinor Grumet. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1984. Jerusalem 1967–1990, London, poem by Yehuda Amichai, collaboration with artist Maty Grunberg, portfolio of 56 woodcuts, limited edition. The Amichai Windows. Limited edition artist book of 18 Amichai poems letterpressed with photo collages. Translation by artist Rick Black. Turtle Light Press, 2017.

Непал тілі

Амичайдың көптеген өлеңдерін Суман Похрел непал тіліне аударған, ал кейбіреулері "Манпарека кехи кавита" атты антологияда жинақталған. Осы антологияға енген өлеңдері: "Әкесі" ("МЕРА БАА"), "Бір нәрсені ұмыту" ("БИРСАНУ"), "Қабылдамау" ("СВЕЕКАР НАГАРА") және "Германиядағы еврей зираты" ("ДЖАРМАНИКО ЯХУДИ ЧИХАНГХРИ").

Бірман тілінде

2018 жылдың наурызында Ягуда Амихайдың 37 өлеңі бірма тіліне аударылып, Мьянманың Янгон қаласында жарық көрді. Бірма ақыны және аудармашысы Мё Тайзар Маунг аударған, ал кітап "Eras Publishing House" баспасынан шықты.

Ресей

Елохим Мерахем Әл Яльдей Хаган. Александр Воловик таңдап, аударған. Екі тілде басылған. 1991 жылы, Шокпен. Қазір және басқа күндері. Александр Бараш таңдап, аударған. Кабинеттік ғалым, 2021 жыл.