Кіріспе

Майкл Дэвид Аптед (10 ақпан 1941 – 7 қаңтар 2021) – ағылшын теледидар және кино режиссері және продюсері. Аптед теледидарда жұмыс істей бастады және «Up» деректі фильмдер сериясын (1964–2019) режиссерлік етті. Кейін ол «Көмір шахтер қызы» (1980) фильмін түсірді, ол жеті «Оскар» сыйлығына, соның ішінде «Үздік фильм» сыйлығына ұсынылды. Оның келесі жұмыстарына «Тұманды гориллалар» (1988), «Нелл» (1994), Джеймс Бондтың «Әлем жеткіліксіз» (1999) және «Энигма» (2001) фильмдері кірді. Оның «Amazing Grace» (2006) фильмі сол жылы Торонто халықаралық кинофестивалінің жабылу салтанатында көрсетілді. 29 маусым 2003 жылы ол Америка Режиссерлер Гильдиясының президенті болып сайланды және 2009 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті.

Ерте өмір және білім

Аптед 1941 жылдың 10 ақпанында Бэкингемширдегі Айлсбери қаласында Франсис Амелия (Томас туған қызы) мен Рональд Уильям Аптедтің ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Лондон қалалық мектебінде және Кембридж университетінің Даунинг колледжінде білім алды, онда заң және тарих пәндерін оқыды.

Теледидар

Аптед теледидардағы мансабын Манчестердегі Granada Television-де алты айлық тәжірибеден бастады, онда зерттеуші болып жұмыс істеді. Granada-дағы оның алғашқы жобаларының бірі ең танымал жобасына айналды: 1964 жылы «Әлем ішінде» ағымдағы істер бағдарламасы үшін жеті жасар 14 баланың өмірбаяны ретінде басталған Up сериясы. Канадалық режиссер Пол Алмондтың зерттеушісі және ассистенты ретінде Аптед түрлі орта мен әлеуметтік топтан шыққан балаларды іріктеуге қатысты. Бастапқыда бір реттік деректі фильм ретінде жоспарланғанмен, бұл сериал институционалдық деңгейге жетті. Олар осы тақырыптарды 14 және 21 жастағы кезеңдерде қайта қарастыруды ұсынғанда, Аптед режиссерлік ұсынысын қабылдап, серияның барлық келесі эпизодтарын түсірді, олардың жеті жастағы кезеңмен салыстырғанда өмірі бойы қалай дамып жатқанын көрсетті. Сериал осы адамдардың жылдар бойғы өмірін баяндайды; соңғы бөлімі, «63 Up», 2019 жылы жарық көрді. Ол 2012 жылы «авторының шыдамдылығы мен кейіпкерлерінің адамгершілігі үшін» Пибоди сыйлығын жеңіп алды. Granada-дағы жеті жылдық жұмысы кезінде Аптед «Коронация көшесі» және «Махаббатшылар» сериалдарының бірнеше эпизодтарын режиссерлік етті. Олар 1982 жылы Ұлыбританияның Channel 4 арнасы тапсырыс берген «P'tang, Yang, Kipperbang» телефильмі үшін қайта жұмыс істеді. 1976 жылы Аптед Granada телесериалы аясында «Лоуренс Оливье ұсынады» пьесасын режиссерлік етті. Эпизод Гарольд Пинтердің «Жиналымы» болды. Пьесада Лоуренс Оливье, Малкольм Макдауэлл, Алан Бейтс және Хелен Миррен ойнады. Аптед Up сериясынан алған идеясын «Америкада үйленген» және «Америкада үйленген 2» фильмдерінде екінші рет пайдаланды. Бұл жобаның мақсаты – он жыл ішінде тоғыз жұбайдан екі жылда бір рет сұхбат алып, олардың некелерінің толыққанды суретін көрсету болды. 2005 жылы ол «Рим» телесериалының алғашқы үш эпизодын режиссерлік етті. Телевизиядағы еңбектері үшін Аптед бірнеше Британ академиясы сыйлықтарын жеңіп алды, оның ішінде «28 Up» және «35 Up» фильмдері үшін екі Флаэрти деректі фильмдер сыйлығы және 1974 жылы «Елудегі сүйіспеншілік» жеке туындысы үшін BAFTA үздік драмалық режиссер сыйлығы.

Фильм

Аптед өзінің алғашқы көркем фильмін 1972 жылы Оливер Рид пен Гленда Джексонның қатысуымен «Трипл Эхо» фильмін түсірді, сондай-ақ Дэвид Путтем үшін екі фильм режиссерлік етті. «Трипл Эхо» 8-ші Мәскеу халықаралық кинофестиваліне қатысты. Ол осы жұмысты «Play for Today» телесериалындағы жұмысымен қатар алып жүрді. Ол алты пьесаны қойды, соның ішінде Стивен Полиаковтың «Stronger than the Sun» пьесасын, онда Франческа Аннис қылмысты ашу үшін өмірін қауіпке тіккен жас әйел рөлін ойнады – бұл тақырыпқа Аптед кейін бірнеше рет оралды. 1980 жылы ол АҚШ-қа барып, «Көмір шахташысының қызы» фильмін түсірді. Фильмнің нақтырақ айтқанда, өзінің өмірінен алынған оқиғасын баяндаған Спасек пен Лоретта Линн екеуі де Аптедтің сырттан қарау бұрышы фильмнің Аппалач аймағының тұрғындарының қатысуын қамтамасыз етудегі және бұрынғыда таулық мәдениетті бейнелеуде кездесетін стереотиптерден сақтанудағы табысына үлкен үлес қосты деп санайды. 2019 жылы «Көмір шахташысының қызы» фильмі Конгресс кітапханасы тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танылып, Ұлттық кино тізіліміне енгізілді. Аптед сонымен қатар күшті әлеуметтік мәселелерді көтеретін немесе этикалық дилеммаларды талқылайтын бірнеше фильм түсірді. 1983 жылы ол Мартин Круз Смиттің романы негізінде түсірілген, бұрынғы Кеңес Одағындағы полицияның жемқорлығы туралы «Горький паркі» атты саяси триллерді режиссерлік етті. «Класстық іс-қимыл» корпоративтік құпияны ашқан адам туралы, ал «Ерекше шаралар» медициналық этика мәселелерін қамтиды. «Класстық іс-қимыл» 17-ші Мәскеу халықаралық кинофестиваліне қатысты. 1994 жылы ол «Нелл» фильмін түсірді, ол үш рет «Алтын глобус» сыйлығына және бір рет «Оскар» сыйлығына ие болды. 1999 жылы Аптед Джеймс Бондтың «Әлем жеткіліксіз» фильмін түсірді.

Деректі фильм

Up сериясынан басқа, Аптед тағы да бірнеше деректі фильмдер түсірді, соның ішінде Стингтің алғашқы жеке альбомының жазылуы туралы толық метражды концерт фильмі – Bring On the Night. Ол 1989 жылы шыққан "Ұзақ жол" атты деректі фильмнің режиссері болды. Бұл фильмде Борис Гребенщиковтың Ұлыбритания, АҚШ және КСРО-дағы саяхаттары баяндалды, ол Батыста жазба жасауға рұқсат алған алғашқы кеңестік андеграунд музыканты еді. "Тандерхарт" фильмін түсіруге кіріспес бұрын, Аптед Леонард Пелтиер туралы "Оглала оқиғасы" атты деректі фильм түсірді. "Оглала оқиғасы" кейіннен "Тандерхарт" көркем фильміне актерлерді таңдауда көмектесті. 1997 жылы ол "Шабыт" (Inspirations) фильмінде шығармашылық процесті зерттеді, онда Дэвид Боуи, Луиза Лекавалье және Рой Лихтенштейн сияқты әртүрлі сала өкілдерінен жеті суретшімен ашық әңгімелесті. 1992-1994 жылдары бұрынғы жұмыстарынан өзгеше, Аптед Қытайдың қарқынды өзгеретін халықтық мәдениетіне енді. Труди Стайлердің қолдауымен Аптед "Тауды жылжыту" (Moving the Mountain) деректі фильмін түсірді, ол 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтардың бастауын және осы қозғалыстың бірнеше студент көшбасшыларының өміріне тигізген әсерін зерттейді. 2006 жылы Аптед Пирс Броснанның баяндауымен 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатының ресми фильміне бірлесіп режиссерлік жасады. Аптед суретші және режиссер Мелинда Камбер Портердің "Майкл Аптед – Кинодағы көзқарастар" (Michael Apted – Visions on Film) деректі фильмінің серіктесі және тақырыбы болды.

Театр

1977 жылы Аптед Лондонның Ұлттық театрында «Страуберри Филдс» спектаклінің тұсаукесерін қойды.

Басқа рөлдер

2003 жылдан 2009 жылға дейін Америка Режиссерлер Гильдиясының президенті қызметін атқарды және 2011 жылдан өмірінің соңына дейін хатшы-қазынашы болып жұмыс істеді.

Жеке өмір және өлім

Аптедтің алғашқы некесі Джомен болды, олардың екі ұлы болды – Пол және Джим. Пол Аптед – «Вулверин» сияқты фильмдерде жұмыс істеген дыбыс режиссері; ол 2014 жылы ішек қатерлі ісіктен көз жұмды. Ол сценарист Дана Стивенспен 10 жыл тұрмыс құрған, кейін ажырасып кетті. Олардың Джон есімді ұлы бар. 2007 жылы Аптед төртінші рет әке болды, ол қыз, оның анасы Тания Меллиспен бірге тұрады. Аптед 2021 жылдың 7 қаңтарында Лос-Анджелестегі үйінде 79 жасында қайтыс болды.