Кіріспе

Консонанттық дыбыс Палаталды немесе палато-альвеолярлық шертулер – Оңтүстік Африкада ғана сөздердің құрамдас бөліктері ретінде кездесетін шерту дауыссыздығының бір тобы. Тілге келсек, ол жақсы жазық болып, тіс артындағы шертулердегідей төмен емес, кері тартылады, бұл оларды осы дауыссыздылардан гөрі өткір етеді. ("Өткір" – энергия жоғары жиіліктерде шоғырланғанын білдіреді.) Тіл ауыздың жоғарғы бөлігімен өте кең байланыс жасайды, бұл шерту емес артикуляция орындарымен салыстыруды қиындатады, бірақ Ладефогед пен Трейл (1984:18) артикуляцияның негізгі орны – тілдің жоғарғы жағы екенін анықтады және "оны тілдің жоғарғы жағы деп сипаттауға күмән жоқ" деді. Халықаралық фонетикалық әліпбиде осы дыбыстардың артикуляция орнын білдіретін символ – екі тік сызықтан тұратын белгі. Кейде ескі нұсқасы – екі сызықты еш белгісі (шамамен ⨎) кездеседі. Бұл негізгі әріп екінші элементпен біріктіріліп, артикуляция тәсілін көрсетеді, бірақ бұл тәсілсіз шертулер үшін көбінесе алынып тасталады. Док тілдің жоғарғы жағымен жасалған шертуді атап өтті. Ресми ХФӘ транскрипциясында шерту әрпі байланыс сызығы арқылы басқа әріппен біріктіріледі, бірақ байланыс сызығы көбінесе алынып тасталады. Көптеген авторлар керісінше, байланыс сызығынсыз жоғарғы индекс түріндегі әріпті қолданады, сондай-ақ, кейде бас әріпті немесе жоғарғы индекс түріндегі әріпті де елемейді. Әдетте, шерту әрпінен бұрын орналастырылады, бірақ тілдің жоғарғы жағының жабылуы естілген кезде одан кейін келуі мүмкін. Үшінші конвенция – дауыссыздық, дауыстық және мұрындық дыбыс үшін диакритикалық белгілермен шерту әрпін көрсету; ол тілдің жоғарғы жағы мен тілдің артындағы шертулерді ажыратпайды:

Транс. I Транс. II Транс. III Сипаттамасы (тілдің артындағы) тәсілсіз тілдің жоғарғы жағындағы шерту аспирацияланған тілдің жоғарғы жағындағы шерту дауысты тілдің жоғарғы жағындағы шерту тілдің жоғарғы жағындағы мұрындық шерту аспирацияланған тілдің жоғарғы жағындағы мұрындық шерту глаттализацияланған тілдің жоғарғы жағындағы мұрындық шерту (тілдің артындағы) тәсілсіз тілдің жоғарғы жағындағы шерту аспирацияланған тілдің жоғарғы жағындағы шерту дауысты тілдің жоғарғы жағындағы шерту тілдің жоғарғы жағындағы мұрындық шерту аспирацияланған тілдің жоғарғы жағындағы мұрындық шерту глаттализацияланған тілдің жоғарғы жағындағы мұрындық шерту

Жеке тілдердің жазу жүйелерінде тілдің жоғарғы жағындағы шертулер ХФӘ тік сызық әрпіне негіделген диграфтармен немесе латын әрпімен жазылуы мүмкін. Хоэхоэ және көптеген бұшман тілдері біріншісін қолданады. Соңғысын қолданатын жазу жүйелерінің арасында Juǀʼhoansi (1987 жылғы жазу жүйесі) және бастапқыда Naro тіліндегі көп әріпті жазу жүйесі бар, кейін ол өзгертілді, сондай-ақ 19 ғасырда кейде қолданылған (қар. шерту әріптері); бұл дауыссыз тілдің жоғарғы жағындағы шерту үшін Док әрпінің көзі болуы мүмкін, тік сызықпен сызылған v әрпі.

Жақсылықпен қисаю

Экока !Кунг тілінде шулы, фрикциялы шығарылымы бар ламиналды пост-альвеолярлық-палаттық шабыттар сериясы бар, олар тарихи тұрғыдан прототиптік палаттық шабыттардан пайда болған. Бұлар әртүрліше сипатталған: фрикциялы альвеолярлық шабыттар және (бұрыс) ретрофлекстік шабыттар. Типик палаттық шабыттардан айырмашылығы, олардың шығарылымы өткір, күрт болатын, бұл шабыттардың шығарылымы баяу, бұрқыраған және қысқаша дем алуға ұқсайды; сондай-ақ, олардың тілі дөңгелектелген, ал еңкейген тілдегідей жалпақ емес. Шығарылымы бүйірлік деп те сипатталған. Олар туындаған шабыттар сияқты, альвеолярлық шабыттарға тән тіл түбірінің керілуі және артқы дауыстылар шектеулеріне ие емес. Тенуистік шабыт үшін уақытша транскрипциясы , бірақ бұл шабыттар аффрикаттар екенін қате көрсетуі мүмкін. Тағы бір ұсыныс – палаттық шабыттар үшін бұрынғы ʃ әрпін қайта қолдану.

Перкуссиялық босату

Клемент Доук ǃКунг тілінде Сандаве тілінің перкуссивті альвеолярлық дыбыстарына ұқсас, соққымен ашылатын мұрындық таңдайы клигін байқады.