Африка тілдеріндегі дыбыстар: қақпалы дауыштар

Кіріспе

Бірнеше африкалық тілдерде сөйлеу дыбыстары

Клик-тауыссыз дыбыстар, немесе кликтер – Оңтүстік Африканың көптеген тілдерінде және Шығыс Африканың үш тілінде дауыссыз дыбыстар ретінде кездеседі. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарға таныс мысалдар – британдық орфографиядағы tut tut немесе американдық орфографиядағы tsk! tsk! мақұлсыздық немесе аяныш білдіру үшін (IPA), атты қозғау үшін қолданылатын tchick! (IPA) және балалардың аттың шабуын имитациялау үшін тілдерімен шығаратын clip clop! дыбысы. Дегенмен, ағылшын тіліндегі бұл тілдік емес дыбыстар толыққанды клик-тауыссыз дыбыстар емес, себебі олар тек тілдің алдыңғы бөлігін қамтиды, ал кликтердің дауыссыздармен бірігіп, буын құруы үшін қажетті тілдің артқы бөлігінің босатылуы болмайды. Анатомиялық тұрғыдан алғанда, кликтер – ауызда екі жабылу (тігізгіш нүктелер) арқылы жасалатын кедергілі дыбыстар, біреуі алдыңғы, екіншісі артқы жағында. Тілдің сору арқылы жасалатын әрекетімен (техникалық терминологияда кликтер тілдік кіретін ауа ағыны механизміне ие) жабық ауа қалтасы сиретеді. Содан кейін алдыңғы жабылу босатылып, тілдегі ең қатты дауыссыз дыбыстардың бірін тудырады, бірақ Хадза және Сандаве сияқты кейбір тілдерде кликтер көбірек жұмсақ болуы мүмкін және тіпті шығарылатын дыбыстармен шатастырылуы мүмкін.

Фонетика және IPA жазуы

Клик дыбыстары алты негізгі тіркесу орындарында кездеседі. Халықаралық фонетикалық әліпби (IPA) осы орындардың бесеуі үшін әріптер береді (алтыншысына арналған арнайы символ әлі жоқ). Ағылшын тілінде ең оңай жасалатын кликтер – бір тік сызықпен жазылатын тіс клигі. Бұл алдыңғы тістерді сору арқылы шығарылатын өткір (жоғары жиілікті) дыбыс. Қарапайым тіс клигі ағылшын тілінде өкініш білдіруге немесе біреуді ұялтуға, сондай-ақ мысық немесе басқа жануарды шақыруға қолданылады және британдық ағылшын тілінде tut!, ал американдық ағылшын тілінде tsk! деп жазылады. Жерорта теңізі маңындағы көптеген мәдениеттерде қарапайым тіс клигі тікелей сұраққа «жоқ» деп жауап беру үшін қолданылады. Олар зулу және кхоса тілдерінде «c» әрпімен жазылады. Ағылшын тілінде сөйлейтіндерге ең таныс келесісі – бүйірлік клик, ол екі тік сызықпен жазылады. Бұл да шырылдайтын дыбыс, бірақ одан аз өткір, ол ауыздың екі жағындағы (немесе екі жақты) азу тістерін сору арқылы жасалады. Ағылшын тілінде жылқыны қозғау үшін қарапайым бүйірлік клик қолданылады және әдетте tchick! деп жазылады. Олар зулу және кхоса тілдерінде «x» әрпімен жазылады. Содан кейін, эллипспен жазылатын ерін клигі бар. Бұл еріндерді қозғайтын дыбыс, бірақ көбінесе еріндерді қысып, өпкішеге айналдырмайды, ол тек бірнеше тілдегі сөздерде кездеседі. Жоғарыда аталған кликтер аффрикаттарға ұқсас естіледі, себебі олар көп мөлшерде үйкеліске ие. Келесі екі клик отбасысы осы үйкеліссіз, күрт дыбыстар болып табылады. Альвеолярлық кликтер, сықпа таңбасымен жазылады, тілдің ұшы ауыздың төбесінен кенеттен және күшпен тартылады, кейде жақ қозғалысын пайдаланады, және бос бөтелкеден тығын тартылғандай, қуыс «поп!» дыбысын шығарады. Бұл дыбысқа ұқсас дыбыс жоғарыда айтылғандай, «клип-клоп» дыбысын жасау үшін қолданылуы мүмкін. Бұл дыбыстар өте қатты болуы мүмкін. Олар зулу және кхоса тілдерінде «q» әрпімен жазылады. Палаталық кликтер, екі сықпа таңбасымен жазылады, тілдің жазық бөлігімен жасалады, ол төмен емес, кері қарай тартылады, және альвеолярлық кликтерге қарағанда өткір, жарық дыбыс шығарады, шапалақтаған екі саусақ сияқты. Олар зулу тілінде кездеспейді, бірақ Оңтүстік Африканың сан тілдерінде өте көп кездеседі. Соңында, ретрофлекстік кликтер жақсы белгілі емес, тек бір тілде, Орталық !Кунг тілінде кездеседі. Тіл ауыздың ішінде кері иіліп, олар үйкелісті және қуыс дыбысты болып табылады, бірақ осы дыбыстардың сипаттамалары әртүрлі көздерде әртүрлі. Бұл диалектілік айырмашылықтарды көрсетеді. Олар көбінесе жазылады, бірақ бұл импровизациялық транскрипция. Күтілетін IPA әрпі (кері иілген құйрығымен), және IPA осы әріпті Юникодқа қосуды қолдады. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл IPA әріптері кликтің алдыңғы бөлігін ғана көрсетеді, емес, бүкіл дыбысты. Қолжазбада айтылғандай, Thus техникалық тұрғыдан алғанда, клик емес, тек кликтің бір бөлігі, және «кликтің» клигі деп айту арқылы бірдей тіркесу орынына ие кез келген клик дыбысын білдіруге болады. Бірақ, іс жүзінде, қарапайым әріп ұзақ уақыттан бері , және осы рөлде дыбысталу үшін диакритикалық белгілермен (мысалы, үшін), назалдану (мысалы, үшін) және т.б. біріктірілгенін көруге болады. Бұл әртүрлі транскрипциялық конвенциялар клик дыбыстарының табиғатына қатысты әртүрлі теориялық талдауларды немесе кликтер туралы жалпы түсініспеушілікті шешуге жасалған әрекеттерді көрсетеді.

Click consonants occur at six principal places of articulation. The International Phonetic Alphabet (IPA) provides five letters for these places (there is as yet no dedicated symbol for the sixth). The easiest clicks for English speakers are the dental clicks written with a single pipe, These are sharp (high pitched) squeaky sounds made by sucking on the front teeth. A simple dental click is used in English to express pity or to shame someone, or to call a cat or other animal, and is written tut! in British English and tsk! in American English. In many cultures around the Mediterranean a simple dental click is used for "no" in answer to a direct question. They are written with the letter c in Zulu and Xhosa. Next most familiar to English speakers are the lateral clicks, which are written with a double pipe, They are also squeaky sounds, though less sharp than , made by sucking on the molars on either side (or both sides) of the mouth. A simple lateral click is made in English to get a horse moving, and is conventionally written tchick!. They are written with the letter x in Zulu and Xhosa. Then there are the labial clicks, written with a bull's eye, These are lip smacking sounds, but often without the pursing of the lips found in a kiss, that occur in words in only a few languages. The above clicks sound like affricates, in that they involve a lot of friction. The next two families of clicks are more abrupt sounds that do not have this friction. With the alveolar clicks, written with an exclamation mark, , the tip of the tongue is pulled down abruptly and forcefully from the roof of the mouth, sometimes using a lot of jaw motion, and making a hollow pop! like a cork being pulled from an empty bottle. Something like these sounds may be used for a 'clip clop' sound as noted above. These sounds can be quite loud. They are written with the letter q in Zulu and Xhosa. The palatal clicks, , are made with a flat tongue that is pulled backward rather than downward, and are sharper cracking sounds than the clicks, like sharply snapped fingers. They are not found in Zulu but are very common in the San languages of southern Africa. Finally, the retroflex clicks are poorly known, being attested from only a single language, Central !Kung. The tongue is curled back in the mouth, and they are both fricative and hollow sounding, but descriptions of these sounds vary between sources. This may reflect dialect differences. They are perhaps most commonly written , but that is an ad hoc transcription. The expected IPA letter is ( with retroflex tail), and the IPA supported the addition of that letter to Unicode. Technically, these IPA letters transcribe only the forward articulation of the click, not the entire consonant. As the Handbook states,

Thus technically is not a consonant, but only one part of the articulation of a consonant, and one may speak of "ǂ clicks" to mean any of the various click consonants that share the place of articulation. In practice, however, the simple letter has long been used as an abbreviation for , and in that role it is sometimes seen combined with diacritics for voicing (e. g. for ), nasalization (e. g. for ), etc. These differing transcription conventions may reflect differing theoretical analyses of the nature of click consonants, or attempts to address common misunderstandings of clicks.

Оңтүстік Африка

Кликтер Оңтүстік Африканың барлық үш хойсан тілдер отбасында кездеседі, онда олар ең көп дауыссыз дыбыстар болуы мүмкін. Аздап, олар тікелей немесе жанама түрде хойсан тілдерінен алған банту тілдерінің үш көршілес тобында кездеседі. Оңтүстік-шығыста, Оңтүстік Африканың шығысында, Эсватиниде, Лесотода, Зимбабведе және Мозамбиктің оңтүстігінде олар туу тілінен (немесе тілдерден) нгуни тілдер тобы (әсіресе зулу, кхоса және фути, сондай-ақ аздап свази және ндебеле) қабылдады және олардан азайған күйде зулу тіліне негіделген фанагало жаргон тіліне, сесото, тсонга, ронга, тумбука тілінің мзиба диалектісіне және соңғы кезде ндау және педи тілінің қалалық түрлеріне тарады, мұнда кликтердің таралуы жалғасуда. Екінші ауысу нүктесі Каприви жолағы мен Окаванго өзені маңында болды, онда, көрінеді, йеи тілі батыс Калахари хое тілінен кликтерді алды; жеке даму көршілес мбукушу, квангали, гцирику, кухан және фве тілдерінде кішірек кликтер жиынтығына әкелді (Ангола, Намибия, Ботсвана және Замбия). Бұл дыбыстар тек қарыз сөздерде ғана емес, сонымен қатар банту тілдерінің жергілікті сөздеріне де тарады, нгуни тілінде кем дегенде, hlonipha деп аталатын сөз табуының бір түріне байланысты. Африкаанс тілінің кейбір креолдық түрлері, мысалы, Oorlams, хоехое тілінің сөздеріндегі кликтерді сақтайды.

Шығыс Африка

Шығыс Африкада үш тілде дыбыстық соққылар қолданылады: Танзаниядағы сандаве және хадза тілдері, сондай-ақ Кениядағы жойылып бара жатқан Оңтүстік Кушит тобына жататын дахало тілі, онда тек бірнеше ондаған сөзде ғана дыбыстық соққылар кездеседі. Соңғысы тіл алмасу кезеңінен қалған болуы мүмкін деп есептеледі.

Дамин

Тек Дамин тілі ғана Африкадан тыс, сөйлеу дыбыстарының құрамында тұрақты түрде қолданылатын шкылдыр дыбыстарға ие екені белгілі. Бұл тіл Австралиядағы Лардл тілінде сөйлейтіндердің бұрынғы қасиетті ритуалдық коды болған. Сонымен қатар, Дамин тіліндегі бір дауыссыз дыбыс – ауыздағы ауаны тілмен қысып, сыртқа қарай (эгрессивті) "шашырату" арқылы жасалатын шкылдыр дыбыстың кері нұсқасы болып табылады.

Қарыз сөздерден жасалған шертулер таралуы

Тік-тік дыбыстар тілге қалыпты сөйлеу дыбыстары ретінде енгеннен кейін, олар туған тілдегі сөздерге таралуы мүмкін, нгуни тілдеріндегі "хлонипа" сөз табуының нәтижесінде осылай болған. Мысалы, Gciriku тілінде еуропалық сөз "томат" (tomate) "кумате" (cumáte) түрінде келеді, оған тік-тік дыбысы қосылған, бірақ барлық көрші тілдерде ол "t" әріпімен басталады. Сондай-ақ, кейбір тілдерге тік-тік фонемалары "хлонипа" процесі арқылы қабылданды деген пікір бар: әйелдер күйеулерінің есіміне ұқсас сөздер мен дыбыстарды айтудан жаңылған, кейде жергілікті дыбыстарды жақын жердегі тілден тік-тік дыбыстарын қарыз алып алмастырған.

Сөздегі орын

Көбінесе Оңтүстік Африканың хойсан тілдері тек түбірдің басындағы шерту дыбыстарын ғана қолданады. Хадза, Сандаве және бірнеше банту тілдері түбірлер ішінде дыбыс буынының басында шерту дыбыстарын қолдануға да рұқсат береді. Ешбір тілде шерту дыбысы дыбыс буынын жаппай немесе сөзді аяқтау үшін қолданылмайды, бірақ шерту дыбыстары бар әлемдегі тілдердің көпшілігі CV типтес дыбыс буындарынан тұрады және дыбыс буынын жабуға немесе сөзді аяқтауға тек шектеулі ғана дауыссыздарға (мысалы, мұрындық немесе көмекейлік тоқтау) рұқсат береді, сондықтан көптеген дауыссыздар осы тілдерде шерту дыбыстарымен бірдей таралымға ие.

Тілдердегі түрлер түрлерінің саны

Хоэсан отбасыларының тілдерінің көпшілігі (Туу, Кксʼа және Хое) төрт түрлі дыбыстық соққыға ие: } немесе олардың түрлері, бірақ кейбіреулерінде үш немесе бес соққы болады, соңғысы екі ерінді } немесе кері тілмен жасалатын } соққысымен толықтырылады. Танзаниядағы Хадза және Сандаве тілдерінде үш, }. Йеи – төрт соққысы бар жалғыз банту тілі, }, ал Ксоса және Зулу тілдерінде үш, }, және көптеген басқа банту тілдерінде соққылардың саны одан да аз.

Қалқыма түрлері

Басқа да дауыстар сияқты, шертулерді төрт параметрмен сипаттауға болады: артикуляция орны, артикуляция тәсілі, фонетика (оның ішінде глоттализация) және ауа ағыны механизмі. Жоғарыда айтылғандай, шертулер міндетті түрде кем дегенде екі жабылудан тұрады, олар кейбір жағдайларда ішінара тәуелсіз жұмыс істейді: алдыңғы артикуляция дәстүрлі түрде ХФА-да (ХФА – Халықаралық фонетикалық альфавит) арнайы шерту таңбасымен көрсетіледі, ал артқы артикуляция дәстүрлі түрде ауыздық немесе мұрындық, дауысты немесе дауыссыз деп жазылады, бірақ бұл ерекшеліктер шын мәнінде бүкіл дауысқа қатысты. Әдебиетте кейбір тілдерде велярлық және увулярлық артқы артикуляция арасындағы айырмашылық та сипатталған. Бұл айырмашылықты жасайтыны хабарланған тілдердің ішінде, мысалы, Nǁng тілінде, барлық шертулер увулярлық артқы жабылуға ие, ал увулярлық деп нақты айтылған шертулерде увулярлық жабылу естіледі: шертудің контуры өкпелік немесе эжективтік компонентке өтеді, онда шертудің екі босатуы бар – алдыңғы (шерту түрі) және кейіннен артқы (увулярлық) компонент. Осы тілдердегі «велярлық» шертулерде тек бір босату болады, ол алдыңғы босату, ал артқы артикуляцияның босатылуы естілмейді. Дегенмен, басқа тілдерде барлық шертулер велярлық болып табылады, ал Taa сияқты бірнеше тілдерде артқы артикуляцияның уақытына емес, орнына байланысты және дауыстының сапасы бойынша естілетін нақты веляр-увулярлық айырмашылық бар. Қалай болғанда да, әдебиетте шертудің көрсетілген орны алдыңғы артикуляция (босату немесе ағын) деп аталады, ал тәсілі артқы артикуляцияға (қоса жүру немесе ағын) жатқызылады. Алдыңғы артикуляция шерту түрін анықтайды және ХФА әріптерімен жазылады (тістік, альвеолярлық және т.б.), ал дәстүрлі «қоса жүру» термині тәсілдерді (назарлық, аффрикаттық), фонетиканы (дауысты, аспирацияланған, демді дауысты, глоттализацияланған), сондай-ақ артқы артикуляцияның босатылуымен байланысты ауа ағынының өзгеруін біріктіреді (өкпелік, эжективтік), олардың барлығы қосымша әріптермен немесе диакритикалық белгілермен жазылады, мысалы, назарлық альвеолярлық шертуде немесе – ең шекті мысал ретінде – дауысты (увулярлық) эжективтік альвеолярлық шертуде. Шертулердің саны үштен (Сесото тілінде) немесе төртеуден (Дахало тілінде) бастап, Kxʼa және Tuu (Солтүстік және Оңтүстік Хойсан тілдері) тілдерінде ондағанға дейін жетеді. Taa тілі, соңғы отбасының соңғы тірі тілі, талдауға байланысты (тізбектерге қарсы контурлар) 45-тен 115-ке дейін шерту фонемасын қамтиды, ал осы тілдің сөздігіндегі сөздердің 70% астамы шертуден басталады. Шертулер артикуляция орнына байланысты тоқтаған сияқты (күрделі/күрт) немесе аффрикатты (шулы) болып келеді: Оңтүстік Африкада апикальды альвеолярлық немесе ламинальды пост-альвеолярлық жабылуды қамтитын шертулер акустикалық тұрғыдан күрт және аялдамалар сияқты, ал ерін, тістік және бүйірлік шертулер әдетте ұзақ және акустикалық тұрғыдан шулы шерту түрлеріне ие, олар аффрикаттарға көбірек ұқсайды. Алайда, Шығыс Африкада альвеолярлық шертулер шапақталған, ал бүйірлік шертулер өткір болады.

Like other consonants, clicks can be described using four parameters: place of articulation, manner of articulation, phonation (including glottalisation) and airstream mechanism. As noted above, clicks necessarily involve at least two closures, which in some cases operate partially independently: an anterior articulation traditionally represented by the special click symbol in the IPA—and a posterior articulation traditionally transcribed for convenience as oral or nasal, voiced or voiceless, though such features actually apply to the entire consonant. The literature also describes a contrast between velar and uvular rear articulations for some languages. In some languages that have been reported to make this distinction, such as Nǁng, all clicks have a uvular rear closure, and the clicks explicitly described as uvular are in fact cases where the uvular closure is independently audible: contours of a click into a pulmonic or ejective component, in which the click has two release bursts, the forward (click type) and then the rearward (uvular) component. "Velar" clicks in these languages have only a single release burst, that of the forward release, and the release of the rear articulation isn't audible. However, in other languages all clicks are velar, and a few languages, such as Taa, have a true velar–uvular distinction that depends on the place rather than the timing of rear articulation and that is audible in the quality of the vowel. Regardless, in most of the literature the stated place of the click is the anterior articulation (called the release or influx), whereas the manner is ascribed to the posterior articulation (called the accompaniment or efflux). The anterior articulation defines the click type and is written with the IPA letter for the click (dental , alveolar , etc. ), whereas the traditional term 'accompaniment' conflates the categories of manner (nasal, affricated), phonation (voiced, aspirated, breathy voiced, glottalised), as well as any change in the airstream with the release of the posterior articulation (pulmonic, ejective), all of which are transcribed with additional letters or diacritics, as in the nasal alveolar click, or or—to take an extreme example—the voiced (uvular) ejective alveolar click,
The size of click inventories ranges from as few as three (in Sesotho) or four (in Dahalo), to dozens in the Kxʼa and Tuu (Northern and Southern Khoisan) languages. Taa, the last vibrant language in the latter family, has 45 to 115 click phonemes, depending on analysis (clusters vs. contours), and over 70% of words in the dictionary of this language begin with a click. Clicks appear more stop like (sharp/abrupt) or affricate like (noisy) depending on their place of articulation: In southern Africa, clicks involving an apical alveolar or laminal postalveolar closure are acoustically abrupt and sharp, like stops, whereas labial, dental and lateral clicks typically have longer and acoustically noisier click types that are superficially more like affricates. In East Africa, however, the alveolar clicks tend to be flapped, whereas the lateral clicks tend to be more sharp.

Әдебиеттердегі есімдер

Клик түрлеріне арналған терминдерді алғаш рет Блик 1862 жылы жасаған. Содан бері кейбір келіспеушіліктер болды. Дегенмен, нағыз ретрофлекстік кликтер ашылғанда дәл емес деп табылған "ми" (ретрофлекс) терминінен басқа, Блик терминдері бүгінгі күнге дейін нормативтік саналады. Төменде негізгі сілтемелерде қолданылатын терминдер келтірілген. + Әдебиеттегі атаулар
| Клик түрі | Bleek (1862) | Doke (1926) | IPA (1928) | Beach (1938) | IPA (1949) | IPA (1989) | Unicode | Miller және басқалар. (2009) | Vossen (2013) | басқа |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| тістік | тістік | тістік | тістік | тістік | тістік | тістік | тістік | тістік | тістік |
| жақ тістік | жақ тістік | жақ тістік | жақ тістік | жақ тістік | жақ тістік | жақ тістік | жақ тістік | жақ тістік | жақ тістік |
| қосымша тістік | қосымша тістік | қосымша тістік | қосымша тістік | қосымша тістік | қосымша тістік | қосымша тістік | қосымша тістік | қосымша тістік | қосымша тістік |
| ми | ми | жақ тістік | ретрофлекс | (пост) тістік | ретрофлекс | орта тістік-жұлындық | ретрофлекс | тістік-жұлындық |
| бүйірлік | бүйірлік | тістік бүйірлік | бүйірлік | бүйірлік | бүйірлік | бүйірлік | бүйірлік | бүйірлік | бүйірлік |
| таңдайыш | таңдайыш | тістік таңдайыш | таңдайыш | таңдайыш | таңдайыш | таңдайыш | таңдайыш | таңдайыш | таңдайыш |
| екі ерінді | екі ерінді | екі ерінді | екі ерінді | екі ерінді | екі ерінді | екі ерінді | екі ерінді | екі ерінді | екі ерінді |

Тістік, бүйірлік және екі ерінді кликтер шатастырылмайды, бірақ таңдайыш және тістік кликтер ескі әдебиеттерде жиі келіспейтін атауларға ие, ал стандарт емес терминология Unicode-та қатып қалған. Алайда, Ladefoged & Traill (1984) артикуляция орындарын нақтылағаннан кейін, жоғарыдағы кестеде Vossen (2013) астында көрсетілген терминдер, тілде альвеолалық немесе пост-альвеолалық болатындығы, немесе артқы артикуляция велалық, жұлындық немесе таңдайыш болатындығы сияқты егжей-тегжейлі мәліметтерді қоспағанда, стандартқа айналды, бұл тілдер арасында өзгереді (немесе тіл ішінде де қарама-қайшы болуы мүмкін).

Артикуляция тәсілдері

Қалталы дыбыстар көбінесе клик сүйемелдеуі немесе ағыны деп аталады, бірақ екі термин де теориялық тұрғыдан қарсылық тудырды. Қалталы дыбыстардың көптеген түрлері бар, жай және күрделі, соңғылары әртүрлі дауыстық топтар немесе контурлар ретінде талданады. Қалталы тілдердің өте аз болуы және олардың аз зерттелгендігіне байланысты, әртүрлі тілдердегі қалталы дыбыстардың қаншалықты бірдей екендігі де белгісіз. Мысалы, Хоехое тіліндегі, Сандаве тіліндегі және Хадза тіліндегі дыбыстар бір-бірімен ұқсас болуы мүмкін; ешбір тіл оларды ажыратпайды, ал транскрипциядағы айырмашылықтар дыбыстардың нақты айырмашылығына қарағанда тіл білімі мамандарының тәсіліне байланысты болуы мүмкін. Мұндай күдікті аллофондар/аллографтар төмендегі кестеде бір қатарға жазылған. Кейбір Хойсан тілдері типтік жағынан ерекше, мысалы, , және т.б. сияқты дауыстық топтар/контурларында аралас дауысталуға рұқсат береді, сондықтан олардың қалталы дыбыстарда да аралас дауысталуға рұқсат бергені таңқаларлық емес. Бұл эпиглотталды дауысты дауыссыздардың әсері болуы мүмкін, себебі дауысталу эпиглотталдылықпен үйлесімсіз.

Дыбыс белгілері

Басқа да дауыссыз дыбыстар сияқты, шертулер де дыбысталуы бойынша әртүрлі болады. Ауыз шертулері төрт түрлі дыбысталумен кездеседі: әлсіз, демді, дауысты және мұрынды дауысты (ысырықты). Мұрын шертулері де өзгеріп отыруы мүмкін, қарапайым дауысты, мұрынды демді / ысырықты, демді және демсіз дауыссыз шертулер кездеседі (соңғысы тек Таа тілінде). Демді мұрын шертулері көбінесе "кешіктірілген дем алу" деп аталады; шерту кезінде мұрын арқылы ауа ағыны болады, ол дауыстылар арасында дауысты бола алады, бірақ дем алудың өзі дауыссыз болады. Кейбір тілдерде көмекей алдындағы мұрын шертулері де бар, олар өте қысқа уақытқа созылады, бірақ басқа шертулер сияқты толық фонетикалық талдаудан өткен жоқ. Барлық тілдерде мұрын шертулері бар, ал Дахало және Дамин тілінен басқа барлық тілдерде ауыз шертулері де кездеседі. Дамин тілінен басқа барлық тілдерде кемінде бір дыбысталу айырмашылығы бар.

Күрделі түймелеулер

Қалқымалар үшінші орынды, глоттальды орынға ие болуы мүмкін. Қалқалы тұру кезінде тоқтатылады; (қажетті түрде дауыссыз) қалқыма босатылып, содан кейін глоттальды тұру дауыстыға ауысады. Глоттальданған қалқымалар өте жиі кездеседі және көбінесе мұрынды болады. Мұрындылық қалқыма босатылғанда естілмейді, себебі өкпе ауасының ағыны болмайды, және әдетте, қалқыма сөздің басында келгенде де естілмейді, бірақ ол алдыңғы дауыстыларды мұрынды ету әсерін тигізеді, сондықтан Сандаве және Хадза тілдеріндегі глоттальданған қалқымалар ортаңғы жағдайда көбінесе преназалдану ретінде сипатталады. Gǀwi және Yeyi тілдерінде қарапайым және мұрынды глоттальданған қалқымалар қарама-қарсы келеді, бірақ мұндай қарама-қарсылық жоқ тілдерде глоттальданған қалқыма мұрынды болады. Миллер (2011) глоттальдануды фонеция ретінде қарастырып, оларды қарапайым қалқымалар деп санайды. Әртүрлі тілдерде преназалдануға ұшыраған қалқымалар бар, оларды дыбыс тізбегі ретінде қарастыруға болады. Мысалы, сото тілінде үш қалқымадан бұрын, nnqane "екінші жақ" (преназалды мұрынды) және seqhenqha "құбыршық" сияқты, тілдік мұрынды қолдануға болады. Тарихи тұрғыдан "велярлық" және "увулярлық" қалқымалар деп сипатталған айырмашылықты қалай сипаттау керектігі туралы пікірталас жалғасуда. "Увулярлық" қалқымалар кейбір тілдерде ғана кездеседі және олардың барлық тілдерде кездесетін қарапайым ("велярлық") қалқымалардан гөрі күрделірек екенін көрсететін ұзақ айтылуы бар. Накагава (1996) Gǀwi тіліндегі кеңейтілген қалқымаларды дыбыс тізбегі ретінде сипаттайды, ағылшын тіліндегі st немесе pl тіркесімен тең, ал Миллер (2011) бірнеше тілдердегі ұқсас дыбыстарды қалқыма-қалқыма емес контурлар ретінде қарастырады, онда қалқыма бір сегмент ішінде өкпелік немесе эжективті артикуляцияға өтеді, ағылшын тіліндегі ch және j дыбыстарының окклюзивтен фрикативке өтуіне ұқсас, бірақ біртұтас дыбыс ретінде қабылданады. Мысалы, эжективті қалқымалар кезінде Миллер эжективті босату қалқымадан кейін келсе де, қалқыманың артқы жабылуы эжективті екенін, тәуелсіз айтылған дыбыс емес екенін анықтады. Яғни, қарапайым қалқымада артқы артикуляцияның босатылуы естілмейді, ал контурлық қалқымада артқы (увулярлық) артикуляция алдыңғы (қалқыма) артикуляциядан кейін естіледі, нәтижесінде екі рет босатылады. Бұл контурлық қалқымалар тіл-өкпелік болуы мүмкін, яғни олар қалқыма (тілдік) артикуляциядан қалыпты өкпелік дыбысқа (мысалы, ) ауысуы мүмкін; немесе тіл-глоттальдық және тілдік артикуляциядан (мысалы, ) сияқты эжективті дыбысқа ауысуы мүмкін: яғни тілдік босату + өкпелік немесе глоттальдық босату тізбегі. Кейбір жағдайларда артикуляция орны да өзгереді, ал увулярлық босатудың орнына увулярлық қалқыма велярлық немесе эпиглоттальдық босатуға ауысады (сипаттамасына байланысты немесе ). Гомоорганикалық әр түрлі тілде гетероорганикалыққа қарама-қарсы келмесе де, олар фонетикалық тұрғыдан бір-бірінен ерекшеленеді (Миллер 2011). Имплозивті қалқымалар, яғни велярлық, увулярлық және де-факто алдыңғы жабық лабиалды қалқымалар модальді дауысты қалқымалардан ғана емес, жасауға оңай. Алайда, олар ешбір тілде кездеспеген. Дахало, Дамин және көптеген банту тілдерінен басқа (Yeyi және Xhosa тілдері ерекшелік), "қалқыма" тілдер глоттальданған мұрынды қалқымаларды қолданады. Контурлық қалқымалар Оңтүстік Африкамен шектеледі, бірақ ол жерде өте кең таралған: олар Туу, Кхʼа және Кхое отбасыларының барлық мүшелерінде, сондай-ақ Банту тілінде Yeyi тілінде кездеседі.

Clicks may be pronounced with a third place of articulation, glottal. A glottal stop is made during the hold of the click; the (necessarily voiceless) click is released, and then the glottal hold is released into the vowel. Glottalised clicks are very common, and they are generally nasalised as well. The nasalisation cannot be heard during the click release, as there is no pulmonic airflow, and generally not at all when the click occurs at the beginning of an utterance, but it has the effect of nasalising preceding vowels, to the extent that the glottalised clicks of Sandawe and Hadza are often described as prenasalised when in medial position. Two languages, Gǀwi and Yeyi, contrast plain and nasal glottalised clicks, but in languages without such a contrast, the glottalised click is nasal. Miller (2011) analyses the glottalisation as phonation, and so considers these to be simple clicks. Various languages also have prenasalised clicks, which may be analysed as consonant sequences. Sotho, for example, allows a syllabic nasal before its three clicks, as in nnqane 'the other side' (prenasalised nasal) and seqhenqha 'hunk'. There is ongoing discussion as to how the distinction between what were historically described as 'velar' and 'uvular' clicks is best described. The 'uvular' clicks are only found in some languages, and have an extended pronunciation that suggests that they are more complex than the simple ('velar') clicks, which are found in all. Nakagawa (1996) describes the extended clicks in Gǀwi as consonant clusters, sequences equivalent to English st or pl, whereas Miller (2011) analyses similar sounds in several languages as click–non click contours, where a click transitions into a pulmonic or ejective articulation within a single segment, analogous to how English ch and j transition from occlusive to fricative but still behave as unitary sounds. With ejective clicks, for example, Miller finds that although the ejective release follows the click release, it is the rear closure of the click that is ejective, not an independently articulated consonant. That is, in a simple click, the release of the rear articulation is not audible, whereas in a contour click, the rear (uvular) articulation is audibly released after the front (click) articulation, resulting in a double release. These contour clicks may be linguo pulmonic, that is, they may transition from a click (lingual) articulation to a normal pulmonic consonant like (e. g. ); or linguo glottalic and transition from lingual to an ejective consonant like (e. g. ): that is, a sequence of ingressive (lingual) release + egressive (pulmonic or glottalic) release. In some cases there is a shift in place of articulation as well, and instead of a uvular release, the uvular click transitions to a velar or epiglottal release (depending on the description, or ). Although homorganic does not contrast with heterorganic in any known language, they are phonetically quite distinct (Miller 2011). Implosive clicks, i. e. velar , uvular , and de facto front closed palatal are not only possible but easier to produce than modally voiced clicks. However, they are not attested in any language. Apart from Dahalo, Damin and many of the Bantu languages (Yeyi and Xhosa being exceptions), 'click' languages have glottalized nasal clicks. Contour clicks are restricted to southern Africa, but are very common there: they are found in all members of the Tuu, Kxʼa and Khoe families, as well as in the Bantu language Yeyi.

Фонотактика

Оңтүстік Африканың хойсан тілдерінде шерту дыбыстары тек сөз түбірінің басында ғана қолданылады. Дегенмен, олар экзективтер және аффрикаттар сияқты басқа да дауыссыз дыбыстар кластарын да сөз түбірінің басына ғана шектейді. Банту тілдері, хадза және сандаве тілдері сөз түбірінің ішінде шерту дыбыстарын қолдануға рұқсат береді. Кейбір тілдерде белгілі сөз түбірлеріндегі барлық шерту дыбыстары бір фонеманы білдіреді, мысалы, хадза тіліндегі *cikiringcingca* ('саусақтың шеті') сөзінде үш жұмсақ тіс шерту дыбысы бар. Басқа тілдерде әртүрлі шерту дыбыстарын қамтитын сөз түбірлері де кездеседі, мысалы, Xhosa тіліндегі *ugqwanxa* ('қара темір ағашы') сөзінде әлсіз дауыстық альвеолалық шерту және мұрындық бүйірлік шерту дыбыстары бар. Ешбір табиғи тілде шерту дыбыстарын сөздердің немесе сөз сызықтарының соңында қолдануға рұқсат етілмейді, бірақ шерту дыбыстарын қолданатын тілдерде осы позицияларда көптеген дауыссыз дыбыстар да кездеспейді. Сол сияқты, /Cw/ (және талдауға байланысты, /Cχ/) емес, негізгі дауыссыз дыбыстар тізбегінде шерту дыбыстары табылмайды, себебі шерту дыбыстарын қолданатын тілдерде одан басқа дауыссыз дыбыстар тізбегі жоқ. Алайда, дауысты дыбыстардың ығысуы нәтижесінде, шерту дыбыстары тілдерде кең таралған дауыссыз дыбыстар тізбегінің түрлерінде кездеседі, мысалы, Xhosa тіліндегі *Snqobile* (Sinqobile есімінен) және *isXhosa* (isiXhosa – Xhosa тілінен). Басқа күрделі артикуляциялық дауыссыз дыбыстар сияқты, шерту дыбыстары грамматикалық сөздерге қарағанда лексикалық сөздерде жиірек кездеседі, бірақ бұл тек тенденция ғана. Мысалы, Nǁng тілінде жеке есімдіктердің екі жиынтығы бар: толық жиынтық шерту дыбыстарынсыз және ішінара жиынтық шерту дыбыстарымен (*ńg* 'мен', *á* 'сен', *í* 'біз', *ú* 'сендер', *nǀǹg* 'мен', *gǀà* 'сен', *gǀì* 'біз', *gǀù* 'сендер'), сондай-ақ *ǁu* 'жоқ' және *nǀa* 'мен, және' сияқты шерту дыбыстарын қамтитын басқа грамматикалық сөздер де бар.

Кликтің пайда болуы мен кликтің жоғалуы

Бір генетикалық зерттеу Хадза және !Кунг халықтарының тілдерінде кездесетін шертулердің адам тілінің ежелгі элементі болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Дегенмен, бұл қорытынды бірнеше күмәнді болжамдарға негізделген (Хадза тіліне қараңыз), ал көптеген тіл білімі мамандары шертулердің, өте күрделі дауыстық дыбыстардың, адам тарихында салыстырмалы түрде кеш пайда болғанын қабылдайды. Олардың қалай пайда болғаны белгісіз, бірақ олар, әдетте, шертілмейтін дауыстық дыбыстар тізбегінен дамыған деп есептеледі, себебі олар Батыс Африкада екі рет артикуляцияланған дауыстық дыбыстар үшін аллофоникалық түрде, ал неміс тіліндегі сөз шекараларында біріккен тізбектер үшін кездеседі. Мұндай дамулар тарихи реконструкцияда да айтылған. Мысалы, сандаве тіліндегі "мүйіз" деген сөз, жақ аффрикатымен бірге, Хое тілдері отбасының түбірімен туыс болуы мүмкін, онда жақ шертуі бар. Бұл және басқа да сөздер кем дегенде кейбір Хое шертулері сөздің алғашқы дауыстысы жоғалған кезде дауыстық дыбыстар шоғырларынан пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетеді; бұл жағдайда * > * > .

Екінші жағынан, көптеген қолданыстағы, жойылу қаупі жоқ тілдер шертулердің жоғалуын көрсетеді. Мысалы, Шығыс Калахари тілдері сөздік қорының үлкен бөлігінен шертулерді жоғалтқан, бұл Банту тілінің ықпалынан туындаған болуы мүмкін. Әдетте, шерту, шертудің артикуляция түріне және алдыңғы шығарылым орнына жақын дауыстық дыбыспен алмастырылады: альвеолалық шертулер (отбасы) көбінесе веляр тоқтау немесе аффрикатқа, мысалы, ; лақты шертулер (т.б.) көбінесе лақты тоқтауға немесе пост-альвеолярлық аффрикатқа ; ал тіс шертулері (т.б.) көбінесе альвеолярлық аффрикатқа айналады.

Қиындық

Қалқыма дыбыстар көбінесе сөздер ішінде айту қиын дыбыстар ретінде көрсетіледі. Дегенмен, балалар оларды оңай меңгереді; мысалы, екі жасар бала жаққа қарай бағытталған қалқыма дыбыспен бір сөзді еш қиындықсыз айта алады, бірақ әлі де кейбір сөздерді айта алмайды. Люси Ллойдтың хабарлауынша, Хой және Сан тайпаларымен ұзақ байланыста болғаннан кейін, ол ағылшын тілінде сөйлегенде қалқыма дыбыстарды қолданбауға тырысуға қиналған.