Кіріспе

Тар арна арқылы ауаны күшпен өткізу арқылы жасалатын дауыссыз дыбыстар. Фрикатив – екі артикуляторды бір-біріне жақын келтіріп жасалған тар арна арқылы ауаны күшпен өткізу нәтижесінде пайда болатын дауыссыз дыбыс. Мысалы, төменгі ерін жоғарғы тістерге тиюі мүмкін; неміс тілінде тілдің артқы бөлігі жұмсақ таңдайға тиюі (Бах сөзінің соңғы дыбысы); ал валлий тілінде тілдің бүйірі азу тістеріне тиюі мүмкін (Ланелли есімінде екі рет кездеседі). Осындай турбулентті ауа ағыны фрикция деп аталады. Фрикативтердің бір тобы – сибилянттар. Сибилянтты жасағанда, ауа тар арна арқылы күшпен өткізіледі, сонымен қатар тіл бойлық бағытта иіліп, ауаны тістердің шетімен бағыттайды. "Strident" сөзі "сибилянт" дегенді білдіруі мүмкін, бірақ кейбір авторлар осы топқа лабиодентальдық және ұвулярлық фрикативтерді де қосады.

Түрлері

Фриктивті дауыстарды жасау кезінде ауа ағыны толығымен тоқталмайды. Яғни, ауа ағыны үйкеліске ұшырайды.

Аспирациялық фрикативтер

Фрикативтер өте жиі дыбысталады, бірақ тілдердегі дыбысталған фрикативтер, «жай» фрикативтерге қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі. Басқа фонециялық белгілер сол фонециялық белгілері бар тоқтау дауыс консонанттарында кездесетін тілдерде кең таралған. Дегенмен, фонемалық тұрғыдан аспирацияланған фрикативтер сирек. Корей тілінде кернеулі, аспирацияланбаған фрикативтермен қарама-қарсы келеді; аспирацияланған фрикативтер бірнеше қытай-тибет тілдерінде, кейбір ото-мангуэ тілдерінде, сиуан тіліндегі Офо (және), сондай-ақ (орталық?) Чумаш тілдерінде (және) кездеседі. Бұл рекорды конус тибеттік тілінде болуы мүмкін, онда төрт қарама-қарсы аспирацияланған фрикатив бар: , , және .

Пайда болуы

Өлуіне дейін убых тілі ең көп фрикативті тіл болған болуы мүмкін (29-ды қоса алғанда), олардың кейбіреулерінде Халықаралық фонетикалық альфавитте (ХФА) арнайы символдар немесе диакритикалық белгілер болмаған. Бұл сан ағылшын тіліндегі барлық консонанттар санынан асып түседі (ағылшын тілінде 24 консонант бар). Ал, әлемдегі тілдердің шамамен 8,7%-да фонемалық фрикативтер мүлдем жоқ. Бұл австралиялық абориген тілдерінің типологиялық ерекшелігі, онда аз ғана фрикативтер плазивтерге немесе аппроксиманттарға өзгерістерден пайда болады, бірақ Жаңа Гвинея мен Оңтүстік Американың кейбір жергілікті тілдерінде де кездеседі, оларда әсіресе консонанттардың аз саны бар. Алайда, Австралияның жергілікті тілдерінде мүлдем кездеспесе де, нағыз фрикативтері жоқ басқа тілдердің көпшілігі өздерінің консонанттық тізімінде болады. Фрикативтердегі дауыстық қарама-қайшылықтар көбінесе Еуропа, Африка және Батыс Азияда кездеседі. Оңтүстік және Шығыс Азия тілдерінде, мысалы, мандарин қытай, корей және австронезиялық тілдерде, әдетте, көптеген еуропалық сөйлеушілерге таныс және сияқты дауысты фрикативтер жоқ. Кейбір дравид тілдерінде олар аллофон ретінде кездеседі. Бұл дауысты фрикативтер Американың жергілікті тілдерінде де өте сирек кездеседі. Жалпы, фрикативтердегі дауыстық қарама-қайшылықтар плазивтерге қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі, олар әлемдегі тілдердің үштен бірінде ғана кездеседі, ал плазивтік дауыстық қарама-қайшылықтар 60 пайызды құрайды. Алайда әлемдегі тілдердің 15 пайызының жұпталмаған дауысты фрикативтері бар, яғни дауыссыз фрикативтер жоқ. Олардың үштен екісі, немесе барлық тілдердің 10 пайызы, жұпталмаған дауысты фрикативтер бар, бірақ фрикативтер жұптарының арасында дауыстық қарама-қайшылық жоқ. Бұл құбылыс, өйткені дауысты фрикативтер плазивтердің әлсіреуі немесе аппроксиманттардың күшеюі арқылы пайда болды. Бұл жұпталмаған дауысты фрикативтер құбылысы бүкіл әлемге таралған, бірақ сібірлік емес фрикативтермен шектеледі, екі-үш тілден басқа, онда бар, бірақ жоқ (Сонымен қатар, бірнеше тілдерде дауысты аффрикаттар бар, бірақ жоқ және керісінше). Дауыссыз әріпсіз жиі кездесетін фрикативтер: , , , және .

Акустика

Фрикативтер толқын түрінде турбулентті ауа ағынының салдарынан туындайтын белгілі бір кездейсоқ шу ретінде көрінеді, егер дауысталып айтылса, оған периодтық үлгі қосылады. Ауыздың алғы бөлігінде жасалған фрикативтер, артқы бөлігінде жасалғандарға қарағанда жоғары жиіліктерде энергияны шоғырландыруға бейім. Ауырлық орталығы (АЖ), яғни амплитудамен салмақталған спектрдегі орташа жиілік (спектрлік орташа деп те аталады), фрикативтің екінші фрикативке қатысты артикуляциялық орнын анықтау үшін қолданылуы мүмкін.