Демалыс дауысы және оның түрлері

Кіріспе

Дауыс түрі

Демді дауыс /'//b//ɹ//ɛ//θ//i/ (сонымен қатар, сыбырлап айту, тынысты дауыс, сызылу және шуылдау деп те аталады) – дауыс жолдары қалыпты (модальдық) дауыстану сияқты дірілдейтін, бірақ көбірек ауа шығуына мүмкіндік беру үшін реттелетін дауыстану түрі. Бұл жағдайда дем алғандай дыбыс пайда болады. Қарапайым демді дауыс (IPA кестесінің тікелей оқылуы бойынша фрикативті дауыс емес) кейбір сөйлеушілер үшін дауыстылар арасындағы ағылшын тілінің аллофоны ретінде естілуі мүмкін, мысалы, "behind" сөзінде. Санскрит және хинди сияқты үнді-арий тілдері мен салыстырмалы үнді-еуропалық зерттеулер контекстінде демді дауыстар жиі дыбысты аспирацияланған дауыстар деп аталады, мысалы, хинди және санскриттегі bh, dh, ḍh, jh және gh дауыстары, сондай-ақ қайта құрылған прото-үнді-еуропалық фонемалар bʰ, dʰ, ǵʰ, gʰ, gʷʰ. Демді дауыс, аспирациядан өзгеше дауыстану түрі болып табылады. Дегенмен, демді және аспирацияланған дауыстар акустикалық тұрғыдан ұқсас, себебі екі жағдайда да толық дауыстанудың басталуы кешіктіріледі. Грек және қытай тілінің кейбір түрлері сияқты бірнеше тілдер тарихында демді дауыстар аспирацияланған дауыстарға айналды.

Жіктеу және терминология

Мурмурт фонациясының мәні туралы шатасушылықтар бар. Халықаралық фонетикалық әліпби (IPA) және Питер Ладефогед сияқты авторлар фонемиялық қарама-қайшылықты дыбыстық кеудедегі дауыспен теңестіреді, онда дауыс жолдары модальдық дауысқа қарағанда төменгі кернеумен (және алысырақ) ұсталады, сонымен бірге ауа ағынының артуы және глоттистің баяу дірілдеуі байқалады. Осы модельде, мурмурт – модальдық дауыс пен тыныс фонациясы (дауыссыздық) арасындағы глотталық ашылудың үздіксіздігіндегі бір нүкте. Лавер, Кэтфорд, Траск және Дауыс сапасының белгілерінің авторлары сияқты басқалар мурмуртты дауыс жолдарының немесе кем дегенде дауыс жолдарының алдыңғы бөлігінің дірілдеуімен, бірақ аритеноид шеміршектері олардың арасындағы үлкен турбулентті ауа ағынына мүмкіндік беру үшін бөлек ұсталатын ыңғырау дауысымен теңестіреді. Осы модельде, мурмурт – шамамен модальдық дауыс пен ыңғыраудың қосымша фонациясы. Әр адамда немесе тілдерде мурмурттың әртүрлі айтылуы мүмкін. IPA «жеңіл дауыс» терминін қолданады, ал VoQS «ыңғырау дауысы» терминін қолданады. Екеуі де Ладефогед танымал еткен «мурмурт» терминін қабылдайды.

Жазба көшірмесі

Тынысты тоқтату немесе мұрынды демді дауыс IPA-да т.б. немесе т.б. деп жазылады. Демді дауыстылар көбінесе т.б. деп жазылады. Халықаралық фонетика қауымдастығы кеңесінің мүшелері 1976 жылғы маусым айында немесе одан бұрын төменгі индекспен белгіленген диакритикалық белгіні қолдану арқылы демді дауысты көрсетуді мақұлдады. VoQS жүйесінде } белгісі шыбырлаған дауыс (немесе шуылдаған дауыс) үшін, ал } белгісі демді дауыс үшін қолданылады. Лавер сияқты кейбір авторлар гуджарати тіліндегі т.б. дұрыс талдауы ретінде IPA орнына басқаша жазуды (т.б.) ұсынады, бірақ оны дауысты сегменттердегі модальды дауыстың шешілуінің орнына шуылдаған дауыспен алмастырылуымен шатастыруға болады, ол әдетте диакритикалық белгімен жазылады.

Өндіріс әдістері

Дыхальды дыбыстарды шығарудың бірнеше жолы бар, мысалы, бірі – дауыс қабаттарын ажыратып ұстау, осылайша олар бос күйде болуына мүмкіндік беру, бірақ ауа ағынының көлемін арттыру арқылы олардың бос тербелуін қамтамасыз ету. Екіншісі – дауыссыз дыбыстардағыдан гөрі дауыс қабаттарын бүкіл ұзындығы бойынша жақындату, бірақ дауысты дыбыстардағыдай толық жабыстырмау. Бұл ауа ағынының дауыссыз дыбыстар мен дауысты дыбыстар арасындағы мәнді құрайды, және ағылшын тіліндегі екі дауыстының арасындағы /h/ дыбысы осыған жатады. Үшіншісі – глоттисті тарылту, бірақ оны басқаратын аритеноид шеміршектерін ажырату. Бұл дауыс қабаттарының артқы бөлігін дауыс беру үшін біріктіруіне, ал алдыңғы бөлігін үлкен көлемде ауа өткізу үшін ажыратуына әкеледі. Бұл хинди тіліне тән жағдай. Осы екі түрдің арасындағы айырмашылық – дауыс қабаттарының ұзындығы бойынша белгілі бір деңгейде ажыратылуы (дыхальды дауыс) және аритеноидтармен бірге ашылуы (шептеулі дауыс) – ақ хмонг тілінде фонетикалық маңызға ие.

Фонологиялық қасиеттері

Бірнеше тіл дыбыстық қарама-қарсылықпен тынысты дауыстық қолданады. Көптеген Индо-Арий тілдері, мысалы, хинди, әдетте, жарылыс дыбыстар мен аффрикаттар арасында төрт түрлі қарама-қарсылықты (дауысты, тынысты, тартылған, аспирацияланған) және мұрындық дыбыстар арасында екі түрлі қарама-қарсылықты (дауысты, тынысты) көрсетеді. Банту тілдерінің оңтүстік тармағына жататын Нгуни тілдері, оның ішінде Фути, Кхоса, Зулу, Оңтүстік Ндебеле және Свази тілдері де тынысты дауыстықпен қарама-қарсылықты қолданады. Кхоса тілінде ауыздық дыбыстарда Индикке ұқсас төрт түрлі қарама-қарсылық бар, сондай-ақ мұрындық дыбыстар арасында екі түрлі қарама-қарсылық бар, бірақ жарылыс дыбыстар мен аффрикаттар арасында үш түрлі қарама-қарсылық (тынысты, аспирацияланған және эжективті) және үйірме дыбыстар арасында екі түрлі қарама-қарсылық (дауыссыз және тынысты) және мұрындық дыбыстар арасында екі түрлі қарама-қарсылық (дауысты және тынысты) бар. Кейбір Банту тілдерінде тарихи тұрғыдан тынысты жарылыс дыбыстар фонетикалық тұрғыдан дауыссызға айналған, бірақ жүйедегі төрт түрлі қарама-қарсылық сақталған. Аталған оңтүстік-шығыс Банту тілдерінің барлығында тынысты жарылыс дыбыстар (егер олар фонетикалық тұрғыдан дауыссыз аспираттар ретінде айтылса да) келесі таутосиллабикалық дауыстылардың дыбысын төмендетуге (немесе дыбыстық басуға) әсер етеді. Осы себепті, мұндай жарылыс дыбыстар жергілікті тіл білімі әдебиетінде жиі «депрессорлық» жарылыс дыбыстар деп аталады. Свази және одан да көп Фути тілдері тынысты дауыстықтың кез келген жарылыс дыбыстық мәніне тәуелсіз морфологиялық қасиет ретінде қолданылуы мүмкін екенін көрсететін нақты дәлелдерді ұсынады. Мысалы, екі тілде де морфосинтаксикалық байланысты жасаудың стандартты морфологиялық механизмі – есімнің алдынан келетін буынды тынысты (немесе «басымдалған») етіп айту болып табылады. Португал тілінде баса айтылған буыннан кейін келетін дауыстылар тынысты дауыспен айтылуы мүмкін. Гуджарати тілінде тынысты дауыстылар мен жарылыс дыбыстар арасында ерекше айырмашылық бар: «он екі», «сыртқа», «жүк». Цумкве Джу’хоан сирек кездесетін келесі айырмашылықтарды жасайды: құстың құлауы, қонуы (т.б.); жүру; шөп түрі; және /n|ʱoaᵑ/ ашкөз адам; /n|oaʱᵑ/ мысық. Панджаби тіліндегі тынысты жарылыс дыбыстар өз дыбыстық белгісін жоғалтып, әртүрлі позицияларда дауыссыз және дауысты жарылыс дыбыстармен бірікті, ал бұрын осы дыбыстар болған буындарда жоғары және төмен дыбыстар жүйесі пайда болды. Кейбір диалекттерде дебюкализацияланған коди орнында тынысты дауыс байқалуы мүмкін.

A number of languages use breathy voicing in a phonologically contrastive way. Many Indo Aryan languages, such as Hindi, typically have a four way contrast among plosives and affricates (voiced, breathy, tenuis, aspirated) and a two way contrast among nasals (voiced, breathy). The Nguni languages within the southern branch of the Bantu languages, including Phuthi, Xhosa, Zulu, Southern Ndebele and Swazi, also have contrastive breathy voice. In the case of Xhosa, there is a four way contrast analogous to Indic in oral clicks, and similarly a two way contrast among nasal clicks, but a three way contrast among plosives and affricates (breathy, aspirated, and ejective), and two way contrasts among fricatives (voiceless and breathy) and nasals (voiced and breathy). In some Bantu languages, historically breathy stops have been phonetically devoiced, but the four way contrast in the system has been retained. In all five of the southeastern Bantu languages named, the breathy stops (even if they are realised phonetically as devoiced aspirates) have a marked tone lowering (or tone depressing) effect on the following tautosyllabic vowels. For this reason, such stop consonants are frequently referred to in the local linguistic literature as 'depressor' stops. Swazi, and to a greater extent Phuthi, display good evidence that breathy voicing can be used as a morphological property independent of any consonant voicing value. For example, in both languages, the standard morphological mechanism for achieving the morphosyntactic copula is to simply execute the noun prefix syllable as breathy (or 'depressed'). In Portuguese, vowels after the stressed syllable can be pronounced with breathy voice. Gujarati is unusual in contrasting breathy vowels and consonants: 'twelve', 'outside', 'burden'. Tsumkwe Juǀʼhoan makes the following rare distinctions : fall, land (of a bird etc. ); walk; herb species; and /n|ʱoaᵑ/ greedy person; /n|oaʱᵑ/ cat. Breathy stops in Punjabi lost their phonation, merging with voiceless and voiced stops in various positions, and a system of high and low tones developed in syllables that formerly had these sounds. Breathy voice can also be observed in place of debuccalized coda in some dialects of colloquial Spanish, e. g. for .