Кіріспе
Дауыс жолдарын толық немесе ішінара жабу арқылы жасалатын сөйлеу дыбысы. Артикуляциялық фонетикада дауыссыз дыбыс – дауыс жолын толық немесе ішінара жабу арқылы жасалатын дыбыс, h дыбысынан басқа, ол дауыс жолында кез келген шектеусіз айтылады. Мысалдар: [b] – ерін арқылы, [d] – тілдің алдыңғы бөлігімен, [g] – тілдің артқы бөлігімен, [h] – бүкіл дауыс жолы арқылы, [f], [v] және [s] – ауаны тар канал арқылы өткізу арқылы (үстеме дыбыстар), ал [m], [n] және [ŋ] – ауаның мұрын арқылы өтуімен жасалады (мұрындық дыбыстар). Көптеген дауыссыз дыбыстар өкпелік болып табылады, яғни дыбыс жасау үшін өкпеден шығатын ауа қысымын пайдаланады. Табиғи тілдердің өте азы пульмоникалық емес, олар шығару, енгізу және шерту дыбыстарын қолданады. Дауыссыз дыбыстарға қарама-қарсы дауысты дыбыстар тұрады. Әлемдік тілдердегі сөйлеу дыбыстарының саны кез келген әліпбидегі әріптер санынан әлдеқайда көп болғандықтан, тіл білімі мамандары әрбір анықталған дауыссыз дыбысқа бірегей және нақты символ тағайындау үшін Халықаралық фонетикалық әліпби (ХФӘ) сияқты жүйелерді жасады. Ағылшын алфабитінде ағылшын тіліндегі дауыссыз дыбыстар санынан кем әріптер бар, сондықтан [sh], [ch], [th] және [ng] сияқты диграфтар әліпбиді кеңейту үшін қолданылады, бірақ кейбір әріптер мен диграфтар бірнеше дауыссыз дыбысты білдіруі мүмкін. Мысалы, "this" сөзіндегі [ð] дыбысы "thin" сөзіндегі [θ] дыбысынан өзгеше болып келеді. (ХФӘ бойынша бұл сәйкесінше [ð] және [θ] болып белгіленеді).
In articulatory phonetics, a consonant is a speech sound that is articulated with complete or partial closure of the vocal tract, except for the h, which is pronounced without any stricture in the vocal tract. Examples are and [b], pronounced with the lips; and [d], pronounced with the front of the tongue; and [g], pronounced with the back of the tongue; , pronounced throughout the vocal tract; , [v], and , pronounced by forcing air through a narrow channel (fricatives); and and , which have air flowing through the nose (nasals). Most consonants are pulmonic, using air pressure from the lungs to generate a sound. Very few natural languages are non pulmonic, making use of ejectives, implosives, and clicks. Contrasting with consonants are vowels. Since the number of speech sounds in the world's languages is much greater than the number of letters in any one alphabet, linguists have devised systems such as the International Phonetic Alphabet (IPA) to assign a unique and unambiguous symbol to each attested consonant. The English alphabet has fewer consonant letters than the English language has consonant sounds, so digraphs like , , , and are used to extend the alphabet, though some letters and digraphs represent more than one consonant. For example, the sound spelled in "this" is a different consonant from the sound in "thin". (In the IPA, these are and , respectively.)
Мысалдар
Жақында жойылған убых тілінде 2 немесе 3 дауысты ғана, бірақ 84 дауыссыз дыбыс болған; Таа тілінде бір талдау бойынша 87 дауыссыз дыбыс, екіншісі бойынша 164, сонымен қатар шамамен 30 дауысты және тон бар. Әртүрлі тілдерде қолданылатын дауыссыз дыбыстардың түрлері жаппай бірдей емес. Мысалы, Австралия тілдерінің көбінде үйкеліс дыбыстар (фрикативтер) жоқ; әлем тілдерінің үлкен бөлігінде фонема ретінде , , сияқты дыбыстық тоқталымдар жоқ, бірақ олар фонетикалық тұрғыдан кездесуі мүмкін. Дегенмен, көптеген тілдерде бір немесе бірнеше үйкеліс дыбысы (фрикатив) болады, олардың ең көп таралғаны – , ал бір-екі сұйық дауыссыз дыбыс, олардың ең көп таралғаны – . Жақын дауыссыз дыбыс та кең таралған, және дерлік барлық тілдерде бір немесе бірнеше мұрындық дауыссыз дыбыс бар, бірақ өте сирек, мысалы, Ротокас тілінің орталық диалектінде тіпті олар да жоқ. Осы соңғы тілде әлемдегі ең аз дауыссыз дыбыстар саны – бар болғаны алты.
Ең жиі кездесетін
Американың ротик ағылшын тілінде ең көп айтылатын дауыссыз дыбыстар (ротик емес акценттерде сирек кездеседі). Көптеген басқа тілдерде ең жиі кездесетін дауыссыз – әлемдегі ең әмбебап дауыссыз дыбыстар (яғни, дерлік барлық тілдерде кездесетіндер) – үш сорлы дауыссыз , , және екі мұрындық , . Дегенмен, тіпті осы бес дыбыс та толыққанды әмбебап емес. Сахара шөліне жақын бірнеше тілде, соның ішінде араб тілінде дауыссыз жоқ. Солтүстік Американың бірнеше тілінде, мысалы, могавк тілінде, екі ерін дауыссызы мен жоқ. Оклахома штатының вичита тілі және кейбір Батыс Африка тілдерінде, мысалы, ижо тілінде, дауыссыз фонемалық деңгейде жоқ, бірақ оны фонетикалық тұрғыдан басқа дауыссыздың аллофоны ретінде қолданады (ижо тілінде және вичита тілінде). Бугенвилл аралындағы және Пьюгет бұғазы маңындағы бірнеше тілдерде, мысалы, маках тілінде, мұрындық дауыссыз бен мүлдем жоқ, тек балалар тілі сияқты ерекше сөйлеу тіркесімдерінде ғана кездеседі. «Перделі тіл» нǁнг тілінде дауыссыз жоқ, ал тұрмыстық самоан тілінде альвеолярлар мен жоқ. Убых тілінде 80-нен астам дауыссыз болғанымен, туған сөздерде қарапайым арт жақ дауыссызы жоқ, сондай-ақ туысқан адыгей және кабардин тілдерінде де жоқ. Бірақ бірнеше ерекше жағдайларды ескерсек, мысалы, ксаванте және таити тілдерінде – мүлдем арт жақ дауыссыз жоқ – қалған барлық тілдерде кем дегенде бір арт жақ дауыссызы бар: қарапайым дауыссыз жоқ бірнеше тілдің көпшілігінде (яғни, әдетте айтылатын дыбыс) оған өте ұқсас дауыссыз бар. Мысалы, Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауының аймақтық ерекшелігі – тарихи *k көптеген тілдерде жұмсақ дауысқа айналған, сондықтан саанич тілінде мысалы және бар, бірақ қарапайым дауыссыз жоқ; сонымен қатар, Солтүстік-Батыс Кавказ тілдеріндегі тарихи *k жойылған убых тілінде жұмсақ дауысқа айналып, көптеген черкес диалектілерінде де солай болған.
The most universal consonants around the world (that is, the ones appearing in nearly all languages) are the three voiceless stops , , , and the two nasals , However, even these common five are not completely universal. Several languages in the vicinity of the Sahara Desert, including Arabic, lack Several languages of North America, such as Mohawk, lack both of the labials and The Wichita language of Oklahoma and some West African languages, such as Ijo, lack the consonant on a phonemic level, but do use it phonetically, as an allophone of another consonant (of in the case of Ijo, and of in Wichita). A few languages on Bougainville Island and around Puget Sound, such as Makah, lack both of the nasals and altogether, except in special speech registers such as baby talk. The 'click language' Nǁng lacks , and colloquial Samoan lacks both alveolars, and Despite the 80 odd consonants of Ubykh, it lacks the plain velar in native words, as do the related Adyghe and Kabardian languages. But with a few striking exceptions, such as Xavante and Tahitian—which have no dorsal consonants whatsoever—nearly all other languages have at least one velar consonant: most of the few languages that do not have a simple (that is, a sound that is generally pronounced ) have a consonant that is very similar. For instance, an areal feature of the Pacific Northwest coast is that historical *k has become palatalized in many languages, so that Saanich for example has and but no plain ; similarly, historical *k in the Northwest Caucasian languages became palatalized to in extinct Ubykh and to in most Circassian dialects.