Кіріспе

Дауыссыз дыбыстан кейін күшті ауа шығару

Фонетикада аспирация – бұл кейбір кедергілі дыбыстардың ашылуымен немесе преаспирация жағдайында жабылуымен бірге жүретін күшті ауа ағыны. Ағылшын тілінде аспирацияланған дауыссыз дыбыстар, аспирацияланбаған дыбыстармен толықтырылатын таралымда аллофондар болып табылады, бірақ басқа тілдерде, әсіресе Оңтүстік Азия тілдерінің көпшілігінде (үнді тілдерін қоса алғанда) және Шығыс Азия тілдерінде, бұл айырмашылық мағынаны өзгертеді. Аспирация бар диалектілерде аспирацияланған және аспирацияланбаған дыбыстардың айырмашылығын сезіну үшін, қолды немесе тұтандырылған шамды ауыз алдына қойып, «spin» және содан кейін «pin» деп айту керек. «Pin» айтқанда ауаның соғуын сезіну керек немесе шам жалынының қозғалысын байқау керек, ал «spin» айтқанда мұндай эффект болмайды.

Жазба көшірмесі

Халықаралық фонетикалық әліпбиде (IPA) аспирациялық дауыссыз дыбыстар дауыссыз дыбыстардың таңбаларын пайдаланып жазылады, одан кейін аспирация модификаторы қосылады – дауыссыз көмекейлік үскіргіш дыбысының таңбасының үстіне жазылатын әріп. Мысалы, [p] – дауыссыз екі ерін дауыссызы, ал [pʰ] – аспирацияланған екі ерін дауыссызы. Дауысты дауыссыз дыбыстар көбінесе аспирацияланбайды. Дауысты дауыссыз дыбыстардың таңбаларынан кейін келетін [ʰ], мысалы [bʰ], әдетте дыбыстық үнмен шығарылатын дауыссыз дыбыстарды көрсетеді (төменде қараңыз). Санскрит тілінің грамматикалық дәстүрінде аспирацияланған дауыссыз дыбыстар «дауыссыз аспирацияланған», ал дыбысты аспирацияланған дауыссыз дыбыстар «дыбысты аспирацияланған» деп аталады. Аспирация деңгейі үшін арнайы IPA таңбалары жоқ және әдетте екі деңгей ғана белгіленеді: аспирацияланбаған [p] және аспирацияланған [pʰ]. Жеңіл аспирацияны көрсету үшін бұрын [◌ʰ] таңбасы қолданылатын, бірақ қазір ол қолданылмайды. Аспирация модификаторын екі рет қайталау арқылы аса күшті немесе ұзақ аспирацияны көрсетуге болады. Сондықтан, корей тіліндегі тоқтау дауыссыз дыбыстардағы аспирацияның екі деңгейі кейде [pʰ] немесе [pʰʰ] және [bʰ] немесе [bʰʰ] деп жазылады, бірақ олар көбінесе [pʰ] және [bʰ] деп жазылады, дауыс пайда болу уақыты туралы мәліметтер сандық түрде беріледі. Алдын ала аспирацияланған дауыссыз дыбыстар дауыссыз дыбыс таңбасының алдына аспирация модификаторын қою арқылы белгіленеді: [pʰ] – алдын ала аспирацияланған екі ерін дауыссызы. Аспирацияланбаған немесе теньюистік дауыссыз дыбыстар кейде аспирацияланбағандықты білдіретін [◌=] модификаторымен белгіленеді: бірақ көбінесе аспирацияланбаған дауыссыз дыбыстар белгісіз қалдырылады: [p].

Фонетика

Дауыссыз дыбыстар дауыстық байланыстар ашық (жазылған) және дірілдемей шығарылады, ал дауысты дыбыстар дауыстық байланыстар жартылай жабылып, дірілдеген кезде (қалыпты дауыс) пайда болады. Дауыссыз аспирация – дыбыс шыққаннан кейін дауыстық байланыстар ашық қалуы. Мұны өлшеудің ең оңай жолы – дыбыстың дауысталу уақытын анықтау, себебі дауыстық байланыстар жабылмағанша келесі дауысты дыбыс бастала алмайды. Навахо тілі сияқты кейбір тілдерде тоқталымдардың аспирациясы фонетикалық тұрғыдан үнсіз жоғарғы тілдік ауа ағыны ретінде көрінеді; ал аффрикаттардың аспирациясы – үйірмелі дыбыстың ұзаруы ретінде көрінеді. Аспирацияланған дыбыстардан кейін міндетті түрде дауыстылар немесе басқа да дыбыстар болуы керек емес. Мысалы, Шығыс Армян тілінде аспирация сөз соңында да мағынаны өзгертеді, және аспирацияланған дыбыстар дыбыс топтарында кездеседі. Вахги тілінде дыбыстар тек соңғы позицияда болғанда ғана аспирацияланады.

Степені

Аспирация дәрежесі әртүрлі: аспирациялық дауыссыз тоқталымдардың дауыстық басталу уақыты тілге немесе артикуляция орнына байланысты ұзағырақ немесе қысқарақ болады. Армян және кантон тілдерінде ағылшын тіліндегі аспирацияланған дауыссыз тоқталымдар сияқты, аспирацияланбаған дауыссыз тоқталымдар да болады. Корей тілінде армян және кантон тілдеріндегі аспирацияланбаған және аспирацияланған дауыссыз тоқталымдардың арасындағы жеңіл аспирацияланған дауыссыз тоқталымдар, сондай-ақ армян немесе кантон тілдеріне қарағанда ұзаққа созылатын күшті аспирацияланған дауыссыз тоқталымдар бар. (Дауыстық басталу уақытын қараңыз.) Аспирация артикуляция орнына қарай өзгереді. Испандық дауыссыз тоқталымдардың дауыстық басталу уақыты (VOT) шамамен 5, 10 және 30 миллисекунд, ал ағылшын тіліндегі аспирацияланған тоқталымдардың VOT шамамен 60, 70 және 80 мс құрайды. Корей тіліндегі дауыстық басталу уақыты шамамен 20, 25 және 50 мс, ал үшін 90, 95 және 125 мс құрайды.

Екі еселеу

Аспирацияланған дауыссыз дыбыстар екі рет немесе қосарланған кезде, тоқтау ұзақ сақталады, содан кейін аспирациялық босатылу болады. Аспирациялық аффрикат – тоқтау, үскірік және аспирациялық босатылудан тұрады. Қос аспирацияланған аффрикат тоқтау бөлігінде ұзақ сақталады, содан кейін үскірік пен аспирациядан тұратын босатылу болады.

Фрикативтер мен соноранттар

Әлем тілдерінің көпшілігіндегі аспирациялық кедергілердің басым бөлігі тоқтатулар мен африкаттар болғанымен, корей тілінде , немесе сияқты аспирациялық фрикативтер де кездеседі, бірақ олар басқа фонемалардың аллофондары болып табылады. Сол сияқты, аспирациялық фрикативтер, тіпті аспирациялық мұрындық дауыстар, жуық дауыстар және дірілдемелер де бірнеше тибет-бирман тілдерінде, кейбір ото-мангуэ тілдерінде, хмонг тіліндегі Хму тілінде, сиу тіліндегі Офо тілінде, шумашан тілдеріндегі Барбареньо және Венчуреньо тілдерінде кездеседі. Мысалы, Чони тибетіндегі кейбір тілдерде төрт контрастты аспирациялық фрикатив бар: , және .

Үнсіз ықыласпен айтылған ырғақтар

Нағыз аспирацияланған дыбысты дауыссыз дауыссыздар, Үнді тілдерінде жиі кездесетін, үрлемелі (демімен айтылатын) дауыссыз дауыссыздардан өзгеше, өте сирек. Олар Келабит тілінде кездеседі.

Фоналогия

Тылсымдану әр түрлі тілдерде әртүрлі маңызға ие. Ол аллофониялық немесе фонемалық болуы мүмкін, сондай-ақ жасырын дауыстық топтама ретінде талдануы мүмкін.

Алофоникалық

Кейбір тілдерде тоқталымдар негізінен дыбысталу арқылы ажыратылады, ал дауыссыз тоқталымдар кейде аспирацияланады, ал дауысты тоқталымдар көбінесе аспирацияланбайды. Ағылшын тіліндегі дауыссыз тоқталымдар ана тілінің көпшілігі үшін сөздің басында немесе басымды буынның басталуында аспирацияланады. Көптеген үнді ағылшын тілінде сөйлейтіндер сияқты, оларды осы позицияларда аспирациясыз айту, басқа ағылшын тілінде сөйлейтіндердің олардың сәйкес дауысты тоқталымдарымен шатастыруына әкелуі мүмкін. Керісінше, мұндай шатасу аспирацияланған және аспирацияланбаған, бірақ дауысты тоқталымдары жоқ тілдердің, мысалы, мандарин қытай тілінің туған тілінде сөйлейтін адамдарда болмайды. S+ дауыссыз тіркестері тіркес морфема шекарасын кесіп өте ме, жоқ па, соған байланысты аспирацияланған және аспирацияланбаған түрлері болуы мүмкін. Мысалы, distend екі морфема ретінде талданбағандықтан аспирацияланбайды, ал distaste сөзі dis + taste деп талданғандықтан және taste сөзінің басында аспирацияланған t бар болғандықтан ортада аспирацияланады. Сөздің соңғы дауыссыз тоқталымдары кейде аспирацияланады. Пашту тіліндегі дауыссыз тоқталымдар басымды буын алдындағы дауыстыға дейін аздап аспирацияланады.

Фонемиялық

Көптеген тілдерде, мысалы армян, корей, лакота, тай, үнді-арий тілдері, дравид тілдері, исланд, фарер, ежелгі грек және қытай тілдерінің диалектілерінде, қалыпты және демімен айтылатын дауыссыз дыбыстар сөздік мағынаны ажыратады. Демімен айтылмаған дауыссыз дыбыстар мен демімен айтылған дауыссыз дыбыстар – жеке фонемалар, ал сөздер олардың бірінің немесе екіншісінің болуымен ерекшеленеді.

Қосындылар тобы

Алемандық неміс диалектілерінде де, аспирацияланған, де, аспирацияланбаған дыбыстар кездеседі; екіншісі көбінесе дауыссыз дыбыстардың жиынтығы ретінде қарастырылады.

Жоқ болуы

Француз, стандартты голланд, африкаанс, тамил, фин, португал, итальян, испан, орыс, поляк, латыш және қазіргі грек тілдерінде фонетикалық қабынулы дауыссыз дыбыстар жоқ.

Қытай

Стандартты қытай (мандарин) тілінде тоқталымдар мен аффикаттар аспирация бойынша ажыратылады: мысалы, ,. Пиньиньде, дауыстық тоқталымдар ағылшын тіліндегі дауысты консонанттарды білдіретін әріптермен, ал аспирациялық тоқталымдар – дауыссыз консонанттарды білдіретін әріптермен жазылады. Осылайша, d әрпін , ал t әрпін білдіреді. У тілі мен Оңтүстік Минь тілінде тоқталымдар мен аффикаттар үш түрлі ажыратылады: аспирациялық және аспирациялық емес консонанттардан басқа, «лақтырылған» консонанттардың сериясы бар, мысалы, . Олар босаң немесе демді дауыспен айтылады: яғни, олар нашар дауысталады. Сөз басындағы «лақтырылған» консонанттардың болуы буынды төменгі немесе жеңіл (陽 yáng) тонмен айтуға әкеледі.

Үнді тілдері

Көптеген үнді-арий тілдерінде демімен айтылатын жарық дауыстар бар. Санскрит, хиндустани, бенгал, маратхи және гужарати тілдерінде жарық дауыстардың төрт түрлі айырмасы бар: дауыссыз, демімен айтылатын, дауысты және демімен айтылатын дауысты. Мысалы, панджаби тілінде демімен айтылатын дауысты дыбыстар жоғалған, нәтижесінде әуендік жүйе пайда болды, сондықтан дауыссыз, демімен айтылатын және дауысты дыбыстар арасында айырмашылық бар. Телугу, малаялам және каннада сияқты басқа тілдерде дауысты және дауыссыз, демімен айтылатын және демімен айтылмаған дыбыстар арасында айырмашылық бар.

Армян тілі

Армян тілінің көптеген диалектілерінде экспирациялы тоқылдақ дауыстар бар, ал кейбіреулерінде демді дауысты тоқылдақ дауыстар кездеседі. Классикалық және Шығыс армян тілінде дауыссыз, экспирациялы және дауысты дауыстардың үш түрлі айырмашылығы бар, мысалы, Батыс армян тілінде экспирациялы және дауысты дауыстардың екі түрлі айырмашылығы бар: Батыс армян тіліндегі экспирациялы дауыс Шығыс армян тіліндегі экспирациялы және дауыссыз дауыстарға сәйкес келеді, ал Батыс армян тіліндегі дауысты дауыс Шығыс армян тіліндегі дауыссыз дауысқа сәйкес келеді.

Грек тілінде

Ежелгі грек тілінде, оның ішінде классикалық аттик және койне грек тілдерінде, шығыс армян тілі сияқты дауыссыз дыбыстардың үш түрлі айтылуы болды: бұл тізбектер койне грек тілінің грамматиктері тарапынан ψιλός, δασύς, μέσος (psilá, daséa, mésa) – "тегіс, кедір-бұдыр, аралық" деп аталды. Аспирациялық дауыссыз дыбыстар артикуляцияның үш жерінде кездесті: ерін-еріндік, тіл-тістік және көмейлік. Ертедегі грек тілінде, микендік грек тілінде, еріндестірілген көмейлік аспирациялық дауыссыз дыбыс болған, кейіннен диалект пен фонетикалық ортаға байланысты ерін-еріндік, тіл-тістік немесе көмейлік болып өзгерген. Басқа ежелгі грек диалектілері – иониялық, дорийлік, эолийлік және аркадокипрлік тілдер де бір кезде үш түрлі айтылуға ие болған, бірақ дорийлік тілінде классикалық кезеңде дауыссыз дыбысқа орны ауысқан сияқты. Кейіннен, койне және ортағасырлық грек тілінің кезеңдерінде аттик грек тілінің аспирациялық және дауысты дауыссыз дыбыстары дауыссыз және дауысты үскірлерге айналып, ортағасырлық және қазіргі грек тілінде пайда болды. Кипр грек тілі мұрагерлік (және сөз шекарасынан дамыған) дауыссыз екі еселенген дауыссыз дыбыстарын аспирациялап, /pʰː tʰː cʰː kʰː/ тізбесін құрауымен ерекшеленеді.

Дебукализация

Аспирация термині кейде дебукализация дыбыстық өзгерісін білдіреді, онда дауыссыз әлсіреп, көмекейлік тоқтату немесе үскірік дыбысқа айналады.

Дыхалауды үнді түрде шығару

Сонымен, деп аталатын дыбысталы аспирациялық дауыстар көбінесе үрленіп айтылады, бұл дауыс жолдарының фонециясының немесе дірілінің бір түрі. Дыбысталы дауыстан кейінгі модификатор әрпі шын мәнінде үрленіп айтылатын немесе ысырықпен айтылатын дауысты білдіреді, мысалы, Индо-Арий тілдеріндегі "дыбысталы аспирацияланған" екі ерін дауыстының тоқтауы. Сондықтан, бұл дауыс дәлірек түрде үрленген дауыс диакритикасымен немесе дауыссыз глотталық үйкеліс символының үстіне жазылған модификатор әрпімен жазылады. Кейбір тіл білімі мамандары екі нүктелі төменгі жазуды тек дауыстылар мен мұрындықтар сияқты ысырықпен айтылатын дыбыстарға ғана шектейді, олардың барлық ұзақтығы бойына ысырықпен айтылады, ал кедергілерді босату үшін үстіне ілмекше таңба қолданады.