Кіріспе
1962 жылғы Ольдус Хакслидің романы "Арал" – бұл 1962 жылғы ағылшын жазушысы Ольдус Хакслидің утопиялық манифесті және романы, автордың 1963 жылы қайтыс болғанға дейін жазған соңғы туындысы. Роман сюжетке ие болғанымен, сюжет көбінесе дәстүрлі повестік шиеленісті құру мен шешудің орнына, идеялық зерттеулерді дамытуға қызмет етеді. Бұл – циник журналист Уилл Фарнабидің, ойдан шығарылған Пала аралында кеме апатқа ұшырауы туралы баяндама. "Арал" Хакслидің ең танымал туындысы – 1932 жылғы "Жаңа әлем" антиутопиялық романына қарсы қойылған утопиялық дүние. "Арал" романына негіз болған идеяларды Хаксли 1946 жылы "Жаңа әлем" кітабының қайта басылымына жазған алғы сөзінде көруге болады:
Island is a 1962 utopian manifesto and novel by English writer Aldous Huxley, the author's final work before his death in 1963. Although it has a plot, the plot largely serves to further conceptual explorations rather than setting up and resolving conventional narrative tension. It is the account of Will Farnaby, a cynical journalist who is shipwrecked on the fictional island of Pala. Island is Huxley's utopian counterpart to his most famous work, the 1932 dystopian novel Brave New World. The ideas that would become Island can be seen in a foreword he wrote in 1946 to a new edition of Brave New World:
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Ағылшын Уильям Асквит "Уилл" Фарнаби өзінің қайығын Суматра мен Андаман аралдары арасындағы Пала патшалығының жағалауында қасақана қиратады, осылайша бұл "тыйым салынған аралға" кіруге мәжбүр болады. Журналист, саяси манипулятор және мұнай бароны Джозеф "Джо" Альдехайдтың адал қызметшісі Фарнабиге аралдың қазіргі патшайымы – Раниді, Альдехайдтың Паланың игерілмеген мұнай активтеріне құқығын сатуға көндіру міндеті жүктеледі. Фарнаби аралда бір аяғы зардап шегіп оянады, "Назар!" деп айқайлаған мина құсын естиді, сосын жергілікті ұл мен қыз оны байқап, оны емдеу үшін әкесі, доктор Роберт МакФайлға алып кетеді. Доктор Роберт пен Мұруган Майлендра есімді жас жігіт Фарнабиді Роберттің үйіне жеткізіп, Роберттің келіні, екі баланың анасы Сусила басқарған гипнотерапия сеансын өткізеді. Сусиланың күйеуі Дугальд (Роберттің ұлы) жақында тауға шығу кезінде қаза тапқан. Фарнаби мен Мұруган Полковник Дипамен болған соңғы кездесуде танысады, ол – Паламен шектес, қауіпті Ренданг Лобо елдерінің әскери диктаторы, және Паланың мұнайына құмар тағы бір күш. Мұруган Фарнабиге өзінің Ранидің ұлы екенін және бірнеше күннен кейін Паланың жаңа Ражасы боларына сендіреді. Алайда, Рани мен Мұруган екеуі де Пала мәдениетінен тыс өскен, сондықтан екеуі де батыстыққа бейімделген, әсіресе Мұруган материализм мен тұтынушылық ашкөздікке ұшыраған. Мұндай философияларға қарсы, Пала тұрғындарының көпшілігі бейбіт өмір сүреді, интеллектуалдық ізденістермен айналысады және ырым-жырымдардан аулақ болады. Патшалықта әскери күш жоқ, тұрғындары батыс ғылымы мен шығыс Махаяна буддизмінің ең пайдалы элементтерін үйлестіре отырып, ағылшын және Пала тілдерін қолданатын дерлік утопиялық қоғам құрған. Пала азаматтары әрқашан осы сәтте өмір сүруге, азап пен өлімге тікелей қарсы тұруға, жиі медитация жасауға, маитхуна деп аталатын жыныстық қатынасқа ұялмастан қатысуға және осы мақсаттарға жету үшін мокша дәрісін – жергілікті психоделикалық есірткі немесе энтеогенді қолдануға тырысады. Бірақ Рани, Фарнабиге қонаққа келгенде, театрлық, өмірден үлкен және дәстүрлі дінге жақын болғандықтан, Паланың осы басты құндылықтарынан жиреніп, елде реформалар жасауды қалайды. Фарнаби оны Джо Альдехайдтың мұнай ақшасы ұлтты дінге қарсылықтан "құтқаруға" көмектесетіндігіне көндіреді. Жазылған кезде Фарнаби доктор Роберттің "Не нәрсе бар және осы нәрсеге қатысты не істеуге болады" атты ескі Раджаның жазбаларын оқиды, онда Паланың өзін-өзі жетілдіру және өзін-өзі іске асыруға арналған практикалық философиясы сипатталған. Содан кейін ол аралдың білім беру жүйесін аралайды, онда ғылым, өнер және өзін-өзі басқару техникалары рухани өзін-өзі қанағаттандыруға жеке ізденіспен біріктірілген. Доктор Роберт аралдың тарихын, оның ішінде оның шотландтық атасы доктор Эндрю МакФайлдың бір ғасыр бұрын Ескі Раджаның бетіндегі ісігін емдеу үшін транс негізіндегі гипноздық және хирургиялық әдістерді қолдану үшін қалай шақыртылғанын айтады; осылайша ғылыми тәжірибелер мен ағылшын тілі алғаш рет Пала мәдениетіне енгізілді. Фарнаби Пала қоғамының басқа да көптеген аспектілерін көреді, соның ішінде Эдип Рекстің марионеткалық нұсқасы – "Паладағы Эдип", қайта жаңартылған және бақытты аяқталған. Палалықтар қазіргі заманның шынайылығымен тығыз байланысты болғандықтан, тіпті жергілікті мина құстарына "Назар!" және "Каруна" деп айтуды үйреткен, бұл адамдарға осы сәтте болуға және мейірімділікке шақыру үшін. Палалықтар Рендангтан полковник Дипаның күштері жақын арада басып кіруі мүмкін екенін жақсы біледі, бірақ олар бейбітшілікке бейімделген. Фарнаби да аралдың құлауын болжамды, бірақ оның мұндай құлаудың себепкері болуы мүмкін екенін сезіп, мазасыздыққа толады. Фарнаби Сусиламен тығыз байланыс орнатуға кіріседі, ол Фарнабиге өзінің ауыр өткені туралы, оның ішінде әйелі Моллидің өлімі, оған адал болмағанын мойындаған түні және бүкіл жек көретін балалық шағы туралы айтады; Сусила оны ауыр естеліктер арқылы жетелейді. Сол уақытта Сусиланың анасы, доктор Роберттің әйелі Лакшми де қатерлі ісіктен қайтыс болады. Бір түні Рани Фарнабиге онымен кездесуге жедел хат жібергенде, ол Альдехайд пен Дипаның аралды пайдалануына қарсы тұруға шешім қабылдайды, сондықтан ол оның хатына мән бермей, оның орнына тез жойылып бара жатқан Лакшмиге барады, ол отбасының қоршауында қайтыс болады. Содан кейін Сусила Фарнабиді мокша дәрісін сынап көруге шақырады. Оның соңынан келген галлюцинациялық көріністері өте философиялық және сөзсіз жанды; ол барлық нәрсенің біртүтастығында өзінен айырылып, "білімсіз түсінікке" ие болады, сонымен қатар жанындағы шоқырдың әйелін жеп қоюын қорқынышпен көреді, содан кейін Сусила оны дәрінің барлық нәрседегі сұлулықты көруге көмектесуіне шақырады. Таң атқанда олар кенеттен оқ атысын естиді және әскери көліктерден тұратын керуенді көреді. Мұруганның дауысы динамик арқылы адамдарды сабырлы болуға және басып кіруші күштерді қарсы алуға шақырады, сонымен қатар Ренданг пен Паланың Біріккен Корольдігінің құрылғанын және оның монархы ретінде өзінің, ал полковник Дипаның премьер-министр ретінде тағайындалғанын жариялайды. Керуен доктор Робертті атқылап өлтiрiп, содан кейін жолға шығады, Сусила қорқынышпен толып, мина құсы соңғы рет "Назар!" деп айқайлайды.