Кіріспе
Ресейдің Қиыр Шығысындағы аймақ – Колыма (Колыма́,) немесе Колымский край – Ресейдің Қиыр Шығысындағы тарихи аймақ. Ол Колыма өзенінің алабын және Охот теңізінің солтүстік жағалауын, сондай-ақ Колыма тауларын (екісінің арасындағы суайырық) қамтиды. Солтүстікке қарай Шығыс Сібір теңізімен және Солтүстік Мұзды мұхитпен, оңтүстікке қарай Охот теңізімен шектеседі. Колыма крайы ешқашан ресми түрде анықталмаған және уақыт өте келе ол әртүрлі әкімшілік бірліктер арасында бөлінді. 2023 жылға қарай ол шамамен Магадан облысынан, Якутияның солтүстік-шығыс аудандарынан және Чукот автономиялық округінің Билибинский ауданынан тұрады. Аймақтың бір бөлігі Солтүстік поляр шеңберінің ішінде орналасқан, мұнда субарктикалық климат қалыптасады, ал қыста жылдың алты айына дейін суық болады. Өңірдің көп бөлігін мәңгі тоң және тундра алып жатыр. Орташа қысқы температура (ішкі аймақта одан да төмен), ал орташа жазғы температура, құрайды. Алтын, күміс, қалайы, вольфрам, сынап, мыс, антимон, көмір, мұнай және торфтың бай қоры бар. Охот теңізінің шельфінде мұнай мен газ жинақталуы мүмкін жиырма тоғыз аймақ анықталды. Жалпы қорлар 3,5 миллиард тоннаға тең отынға бағаланады, оның ішінде 1,2 миллиард тонна мұнай және 1,5 миллиард м³ газ. Басты қала Магадан шамамен 100 мың тұрғыны бар және ол Солтүстік-Шығыс Сібірдегі ең үлкен порт болып табылады. Мұнда үлкен балық аулау флоты бар және мұз сындыратын кемелердің арқасында жыл бойы ашық тұрады. Магаданға жақын маңдағы Сокол әуежайы қызмет көрсетеді. Көптеген мемлекеттік және жеке шаруашылық кәсіпорындары бар. Алтын кен орындары, макарон және шұжық фабрикалары, балық аулау компаниялары және арақ зауыты қаланың өнеркәсіптік базасын құрайды. Бұл аймақтың жергілікті халықтарына евендер, коряктар, юпиктер, чукчилер, орочтар, чуван мен ительмендер жатады. Олар дәстүрлі түрде Охот теңізі жағалауында балық аулаумен немесе Колыма өзенінің аңғарсындағы бұғы бағумен өмір сүрген.
Kolyma (Колыма́, ) or Kolyma Krai (Колымский край) is a historical region in the Russian Far East that includes the basin of Kolyma River and the northern shores of the Sea of Okhotsk, as well as the Kolyma Mountains (the watershed of the two). It is bounded to the north by the East Siberian Sea and the Arctic Ocean, and by the Sea of Okhotsk to the south. Kolyma Krai was never formally defined and over time it was split among various administrative units. as of 2023, it consists roughly of the Magadan Oblast, north eastern areas of Yakutia, and the Bilibinsky District of Chukotka Autonomous Okrug. The area, part of which is within the Arctic Circle, has a subarctic climate with very cold winters lasting up to six months of the year. Permafrost and tundra cover a large part of the region. Average winter temperatures range from (even lower in the interior), and average summer temperatures, from There are rich reserves of gold, silver, tin, tungsten, mercury, copper, antimony, coal, oil, and peat. Twenty nine zones of possible oil and gas accumulation have been identified in the Sea of Okhotsk shelf. Total reserves are estimated at 3.5 billion tons of equivalent fuel, including 1.2 billion tons of oil and 1.5 billion m3 of gas. The principal town Magadan has nearly 100,000 inhabitants and is the largest port in north eastern Siberia. It has a large fishing fleet and remains open year round because of icebreakers. Magadan is served by the nearby Sokol Airport. There are many public and private farming enterprises. Gold mines, pasta and sausage factories, fishing companies, and a distillery form the city's industrial base. The indigenous peoples of this region include the Evens, Koryaks, Yupiks, Chukchis, Orochs, Chuvans and Itelmens, who traditionally lived from fishing along the Sea of Okhotsk coast or from reindeer herding in the River Kolyma valley.
Тарих
Иосиф Сталиннің билігі тұсында Колыма гулаг (Колыма гулаг, колымский гулаг) Гулаг еңбек лагерлерінің ең танымал аймағына айналды. 1932 және 1954 жылдар аралығында ондаған мыңдаған, тіпті одан да көп адамдар осы аймаққа жолда немесе Колымадағы алтын өндіру, жол салу, орман шаруашылығы және құрылыс лагерлерінде қаза тапты. «Гулаг архипелагы» кітабының авторы Александр Солженицын оны Гулаг жүйесіндегі «суық пен қатыгездіктің ошағы» деп сипаттады. Магадандағы «Қайғының бетпердесі» ескерткіші Колыма мәжбүрлі еңбек лагерьлерінде қаза болғандардың барлығын еске алады, ал жақында ғибадатқа ашылған Туған Күн шіркеуі өз иконаларында және Лагерьлердегі Тұрақтарында құрбандарды еске алады.
ГУЛАГ лагерлерінің пайда болуы
ХХ ғасырдың басында аймақта алтын мен платина кендері табылды. КСРО-ның индустрияландыру кезеңінде (1928–1932 жылдары, Иосиф Сталиннің бірінші бесжылдық жоспарынан бастап) экономикалық дамуды қаржыландыру үшін капиталға зор қажеттілік болды. Аймақтың мол алтын ресурстары осы мақсатқа арналғандай болды. Аймақты игеруді ұйымдастыру үшін «Дальстрой» (Дальстрой, Қиыр Солтүстік құрылыс тресті) мемлекеттік агенттігі құрылды. Колыманың дамуының бастапқы кезеңінде, әсіресе «кулактарға» қарсы науқан мен КСРО шаруаларын коллективтендіруге мәжбүрлеу үшін жүргізілген ішкі соғыс кезінде, көптеген тұтқындар кеңестік жазалау жүйесіне тартылды. Бұл тұтқындар оңай қолжетімді жұмыс күшіне айналды. Аймақты дамытуға жасалған алғашқы әрекеттер 1932 жылы Магадан қаласын мәжбүрлі еңбекпен салумен басталды. (КСРО-дағы көптеген жобаларда мәжбүрлі еңбек пайдаланылды, ең танымал мысалы – Ақ теңіз – Балтық каналы.) Транссибір теміржолының жылытылмаған вагондарындағы қиын сапардан кейін тұтқындар бірнеше транзиттік лагерьтердің бірінде (мысалы, Находка және кейін Ванино) түсіріліп, Охот теңізі арқылы Магаданның құрылысына арналған табиғи бейішке жеткізілді. Кемедегі жағдайлар ауыр болды. 1987 жылғы Time журналындағы мақалада былай делінген: «1930 жылдары Магаданға тек Хабаровскіден кемемен жетуге болатын, бұл «аралдық психологияны» және «Гулаг архипелагы» терминін тудырды. Кемелердегі тығыздықтан мыңдаған адамдар тасымалдау кезінде қайтыс болды. Аман қалғандардың бірінің естеліктерінде 1933 жылы күзде «Джурма» түрме кемесі Колыма өзенінің сағасына жетуге тырысқанда мұзға ілінгенін айтады. Келесі көктемде портына келгенде, онда тек экипаж бен күзетшілер болды. Барлық 12 000 тұтқын жоғалып кетті, мұзда қалып өлгендері болды». Бірақ 1947 жылы жарық көрген кітапта алғаш рет айтылған бұл оқиғаның шындыққа сай еместігі анықталды, өйткені «Джурма» кемесі 1935 жылдың ортасына дейін кеңестік үкіметтің қарамағына өтпеген. 1932 жылы экспедициялар Колыманың ішкі аймақтарына еніп, «Сүйектер жолы» деп аталған Колыма тасжолын салуға кірісті. Нәтижесінде, адам тұрмайтын тайга аймағында 80-ге жуық лагерь құрылды. Колыма лагерінің алғашқы директоры – Чека офицері Эдуард Берзин болды. Берзин кейіннен (1937 жылы) қызметтен алынып, КСРО-дағы Ұлы тазалау кезінде атылды.
Арктикалық лагерьлер
1937 жылы тазалаудың ең жоғарғы кезеңінде Александр Солженицыннің есебі лагерь командирі Нафтали Френкельді Архипелагтың жаңа заңын орнатушы ретінде бейнелейді: "Біз тұтқыннан барды алғашқы үш айда алуымыз керек, содан кейін ол бізге енді қажет емес". Бірақ бұл туралы Солженицыннің болжамынан басқа ешқандай құжатты дәлел жоқ. Ауыр еңбек пен азық-түлік жетіспеушілігі тұтқындардың көпшілігін көмекке мұқтаж "жандарға" (орысша доходьяга) айналдырды. Жағдай елдің жағдайына қарай өзгерді. Колымадағы тұтқындардың көп бөлігі ғалымдар немесе зиялылар еді. Олардың арасында 1930 жылдардың басында Батыста үлкен даңққа ие болған украин математигі Михаил Кравчук (Кравчук) та болды. Ықшам соттан кейін, әріптестерінің айыптауларына қатысудан бас тартқаны үшін, ол 1942 жылы қайтыс болған Колымаға жіберілді. Лагерьдегі қажырлы еңбек, қатал климат, азық-түліктің аздығы, нашар денсаулық, сондай-ақ әріптестерінің жала жабуы мен тастап кетуі оның күшіне сызат түсірді. Кравчук өзінің туған жерінен 6000 шақырымдай қашықтықтағы Магаданда қаза тапты. Кравчуктың соңғы мақаласы 1938 жылы тұтқынға алынғаннан кейін жарық көрді. Бірақ бұл жарияланғаннан кейін Кравчук есімі кітаптар мен журналдардан шығарылды. 1946 жылы Колымадағы тұтқын саны Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Батыс Одақтас күштері немесе Қызыл Армия азат еткен мыңдаған бұрынғы совет әскерінің келуімен айтарлықтай артты. Дұшпанмен ынтымақтастық жасады деп танылғандар жиі он немесе жиырма бес жылға бас бостандығынан айырылып, Гулагқа, оның ішінде Колымаға жіберілді.
Дальстройдан кейінгі даму
Чукот автономиялық округінің сайты лагерьлердің ресми жабылуынан кейінгі жағдайлар туралы толық мәліметтер береді. 1953 жылы Магадан облысы (немесе аймағы) құрылды. Далстрой металлургия министрлігіне, содан кейін түсті металлургия министрлігіне бағындырылды.
Өнеркәсіптік және экономикалық даму
Өнеркәсіптік алтын өндіру 1958 жылы басталды, бұл тау-кен елді мекендерінің, өнеркәсіптік кәсіпорындардың, электр станцияларының, су электр станцияларының, электр беру желілерінің және жолдардың жақсаруына әкелді. 1960 жылдары аймақтың халқы 100 мыңнан асты. Далстрой таратылғаннан кейін Кеңес Одағы жаңа еңбек саясатын қабылдады. Түрмедегі еңбек маңыздылығын сақтап тұрса да, ол негізінен жалпы қылмыскерлерден құралды. Саяси тұтқындардың күрт азаюына байланысты, барлық кеңестік ұлт өкілдерінен ерікті түрде жаңа жұмыс күші тартылды. Жас жігіттер мен қыздар Колыманың шекаралық аймағына жоғары жалақы мен жақсы тұрмыс демеуімен тартылды. Бірақ көптері кетіп қалуға шешім қабылдады. 1980-1990 жылдардағы Кеңес Одағының либералды саясаты аймақтың гүлденуіне кері әсер етті, халық саны айтарлықтай азайды, Магаданда шамамен 40% құрады. Растығы дәлелденбеген дереккөз: date=October 2013 1990 жылдардың соңындағы АҚШ есебі аймақтың экономикалық кемістігін толық сипаттайды, ескірген жабдықтар, жергілікті компаниялардың банкроттығы және орталық қолдаудың жетіспеуіне назар аударады. Алайда, АҚШ-тан жасалған маңызды инвестициялар және губернатордың кен өнеркәсібінің қайта жандануына байланысты болашақ гүлденуге деген оптимизмі туралы да хабарлайды.
Соңғы саяси тұтқындар
Далстрой мен лагерьлер толық жабылмады. 1958/59 жылдары (31 желтоқсан 1958 жылы) қайта ұйымдастырылған Колыма басқармасы 1968 жылы толығымен таратылды. Дегенмен, кен өндіру тоқталған жоқ. Шындығында, бүгінгі күнге дейін Табиғи ресурстар министрлігіне қарасты мемлекеттік органдар сақталып қалған. Кейбір жағдайларда, сол адамдар жылдар бойы басқарудың жаңа құрамымен жұмыс істегендей көрінеді. Саяси тұтқындар жылдар бойы кезең-кезеңімен азайтқандығы туралы деректер бар, бірақ Борис Ельциннің 1990 жылдардағы кең ауқымды реформаларының арқасында ғана Колымадан соңғы тұтқындар босатылды. Ресейлік автор Андрей Амальрик Колымаға жіберілген соңғы танымал саяси тұтқындардың бірі болған сияқты. 1970 жылы ол екі кітап жариялады: «Совет Одағы 1984 жылға дейін сақталады ма?» және «Сибирьге қасақана сапар». Осының салдарынан, ол 1970 жылдың қараша айында «Совет мемлекетін қаралағандығы» үшін тұтқындалып, Колымада, барлығы бес жылға жуық мерзімге ауыр жұмысқа жіберілді.
Варлам Шаламов
Лагерьдегі жағдайларды Варлам Шаламов өзінің "Колыма әңгімелері" деген еңбегінде толыққанды сипаттаған. "Құрғақ рацион" деген кітабында ол былай деп жазады: "Сопа әкелген сайын бәріміздің көзімізге жас келді. Сопаның сиреп келуінен қорқып, жылауға дайын тұрдық. Ал сопа қалың болса, оған сенбедік және мүмкіндігінше баяу жедік. Бірақ тіпті жылы асқазанға қалың сопа ішкеннен кейін де, аштан сорып ауыру сезімі қалды; өте ұзақ аш болдық. Барлық адамдық сезімдер – махаббат, достық, қызғаныш, басқаларға деген қайырымдылық, аяныш, даңққа ұмтылу, адалдық – біздің денемізден еріген етпен бірге бізден кетіп қалды."
Майкл М. Соломон
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін аймаққа украин, поляк, неміс, жапон және корей тұтқындары көптеп келді. Румыниялық еврей аман қалған Майкл М. Соломонның "Магадан" кітабындағы (төмендегі библиографияны қараңыз) ерекше есте қаларлық әңгіме Колымаға дейінгі транзиттік лагерьлер мен аймақтың өзін нақты бейнелейді. "Жоғалған жылдар" авторы, венгр Джордж Биен де Колыманың қасіреттерін айтады. Оның әңгімесі фильмге түсірілді.
Владимир Николаевич Петров
Владимир Николаевич Петровтың алғашқы автобиографиялық кітабы "Совет алтыны" көбінесе автордың Магаданда және Колыма алтын өндіріс аймағындағы өмірін баяндайды.
Айюб Багиров
"Колыманың ащы күндері" атты еңбегінде әзірбайжандық бухгалтер Әюб Багиров өзінің қамауға алынып, азапталғаны және қаржылық тәртіпсіздіктер үшін әріптесін жамандаудан бас тартқаны үшін еңбек лагерінде сегіз жылға (кейіннен 18 жылға) сотталғаны туралы толыққанды мәлімет береді. Сибирьге пойызбен сапар туралы ол былай деп жазады: "Қатты ыстық, таза ауаның жетіспеуі және шыдамсыз тығыздық бізді шаршатып жіберді. Біздің барлығымыз жартылай аш болдық. Кейбір қарт тұтқындар тым әлсіз болып, сүйектен ғана тұрды және жол бойында қайтыс болды. Олардың денелері темір жол бойында тасталып қалды."
Джин Томпсон бауырлас
Көлымдағы жағдайды айқын баяндайтын дерек – Киевтегі "Иман" миссиясының Джин Томпсон бауырласының әңгімесі. Ол капуста өсіруді білгендіктен аман қалған тұтқын Вячеслав Палманмен қалай танысқанын айтады. Палман күзетшілердің әр кеш сайын атылатын адамдардың аттарын оқып шығатынын жеткізді. Бір күні 169 адам атылып, шұңқырға тасталды. Олардың толық киінген денелері 1998 жылы мұз еріген соң табылған.
Вадим Козин
Колымадағы ең танымал саяси тұтқындардың бірі Вадим Козин болды, мүмкін Ресейдің ең танымал романтикалық теноры. Ол 1945 жылдың ақпан айында лагерьлерге жіберілді, себебі Сталин туралы ән жазудан бас тартқан болуы мүмкін. 1950 жылы босатылып, әншілік карьерасына оралуға мүмкіндік алғанымен, жаулары оны гомосексуализм айыбымен жала жапсырып, қайтадан лагерьге жіберді. Бірнеше жылдан кейін тағы босатылса да, ол толыққанды ақталу алмады және 1994 жылы Магаданда жер аударылып қайтыс болды. 1982 жылы журналистерге берген сұхбатында ол лагерьлерді аралауға қалай мәжбүр болғанын былай десті: "Политбюро күзеттеу астында концлагерьлерді аралап, тұтқындар мен қарауылдарға, тіпті жоғары шенділерге де концерт қоятын бригадалар құрды". 1993 жылы Тео Уиттенбогардтың "Алтын – Сібірде жоғалған" теледокументалдық фильміне берген сұхбатында, ол уақытша жер аударылудан босатылып, бірнеше сағатқа Ялтаға ұшып келгенін еске алды. Себебі Уинстон Черчилль Козиннің мәжбүрлі түрде жер аударылғанын білмей, 1945 жылдың 4-11 ақпанында өткен Ялта конференциясының үзілісінде Сталиннен әйгілі әнші Вадим Козиннің өнер көрсетуін сұраған еді.
Евгения Гинцбург
Өзінің өмірбаянындағы "Тұманға саяхат" атты еңбегінде академик Евгения Гинцбург қуғын-сүргінге ұшырауы, тұтқындалуы, сотталуы, түрмеге қамалуы және Колымаға жер аударылуы туралы егжей-тегжейлі айтады. Кітап 1934 жылдың 1 желтоқсанында таңғы 4-те келіп, аймақтық комитет кеңсесіне сағат 6-да баруды талап ететін телефон қоңырауымен басталады, содан кейін оқиғалар тізбегі оны 1939 жылдың қысында Магаданда Колымаға жер аударуға жеткізеді. 2-бөлімнің 5-9 тарауларында оның Колымадағы уақыты, алдымен жерді жақсарту жұмыстарымен айналысуы, содан кейін Елген (кейде Елген, орысша Эльген) атты "мемлекеттік шаруашылығына" ағаш кесуге жіберуі суреттеледі. "Біздің 18 жылдық азапты өмірімізде мен көп рет өліммен бетпе-бет келдім, бірақ бұл мен ешқашан үйренбеген бір тәжірибе болды. Бастапқыда, Елген ормандарында өлімнен құтылу маған қышқыл, ащы солтүстік жидектері – жусан жемісінен келді, олар қалыпты климаттағыдай жаздың соңында піспей, өткен жылдың қалдықтары болып, қар астында он ай ұйықтағаннан кейін, қорқынышты Колыма көктемімен жасырынған жерлерінен шығатын".
To begin with, salvation from death in the Elgen forests came to me from cranberries, sour, bitter northern berries, not ripening at the end of summer as they would do in a normal climate, but remaining from the previous year, to be coaxed out of their hiding place by the timid Kolyma spring, after their ten months' sleep under the snow."
Николай Гетман
Соңында, 1945–1953 жылдары Колымада азап шеккен украиндық тұтқын Николай Гетман өзінің куәлігін сөздермен емес, суреттермен жеткізеді. Бірақ ол бір тілек айтады: "Кейбіреулер Гулаг тарихтың ұмытылған бір бөлігі дейді, оны еске алудың қажеті жоқ. Бірақ мен қорқынышты қылмыстардың куәсі болдым. Олар туралы әңгімелесу және жария ету әлі де кеш емес. Бұл өте қажет. Менің суреттерімді көргендердің кейбіреулері мені тағы да Колымаға қайта жіберуі мүмкін деп қорқады, бұл жолы мәңгілікке. Бірақ халыққа Кеңес Одағындағы ең қатал саяси репрессия актілерінің бірі туралы еске салу керек. Менің суреттерім осы мақсатқа қол жеткізуге көмектеседі". Jamestown Foundation Гетманның барлық 50 суретін олардың маңыздылығын түсіндіре отырып, қолжетімді етуде.
Жәбірленушілердің санын бағалау
Колымаға қатысты нақты дәлелдердің саны өте шектеулі. Өкінішке орай, сталиндік репрессияның құрбандарының жалпы саны туралы сенімді архивтер жоқ; барлық көрсетілген сандар – болжамдар. Эдвард Радзинский өзінің «Сталин» (1996) кітабында Сталиннің өзінің серіктерін жүйелі түрде жойғанда «тарихтан олардың барлық іздерін бірден өшіргенін» түсіндіреді. Ол жеке бақылауымен архивтердің үнемі тазартылып тұруын қамтамасыз етті. Бұл практика диктатор қайтыс болғаннан кейін де жалғасты. 1999 жылы Гарри Вудың Магаданда болған сапары туралы есепте Магаданың адвокаты Александр Бирюковтың террорды құжаттауға жасаған күш-жігері айтылады. Ол мемлекеттік қауіпсіздік органы НКВД-нің Колыма лагерлерінде атылған 11 000 адамның тізімін жасаған. Әкесі ГУЛАГ-та болған Бирюков, өзі дүниеге келген кезде қабірлердің орналасқан жерін зерттеуді бастады. Ол кейбір денелердің мәңгілік тоңда жартылай сақталғанын айтты. Сондықтан, Колымада қайтыс болғандардың нақты санын анықтау мүмкін емес. «Ұлы террор» кітабының авторы Роберт Конквест өзінің алғашқы үш миллион құрбандық туралы бағасы тым жоғары болғанын мойындайды. Мэтью Уайт «20 ғасырдағы жасалмаған өлім-жітімдерге байланысты өлім-жітім статистикасы» атты мақаласында қаза тапқандардың санын 500 000 деп есептейді. Мартин Боллинджер «Сталиннің құл кемелері» еңбегінде 1932-1953 жылдар аралығында кемемен Магаданда тасымалданған тұтқындардың санын (шамамен 900 000) және жылдық өлім-жітімнің ықтимал көрсеткіштерін (орташа есеппен 27%) мұқият талдайды. Бұл бұрынғы бағалаулардан айтарлықтай төмен сандарды береді, бірақ автордың атап өткеніндей, оның есептеулері түпкілікті емес. Қаза тапқандардың санынан өзге, лагерьлердің қасіретті жағдайлары мен тұтқындардың жылдар бойы бастан өткерген ауырлықтары да ескерілуі керек. Норман Полмар Боллинджердің кітабына жазған рецензиясында Колымада 130 000 құрбандықты атап көрсетеді. Боллинджер кітабында хабарлағандай, 3 миллиондық баға 1950 жылдары ЦРУ-да пайда болған және қателікке ұшыраған бағалау болып көрінеді. Бұл көрсеткішті соңғы тірі қалғандар да еске алады. 2004 жылы «ГУЛАГ: Тарих» кітабы үшін Пулитцер сыйлығын алған Энн Эпплбаум ГУЛАГ туралы кең ауқымды зерттеу жүргізді. 2003 жылы өткен лекциясында ол шындықты жасырудың кеңдігіне байланысты деректерді құжаттаудың өзі де қиын екенін, сондай-ақ шындықтың мәнін жеткізудің де қиын екенін түсіндірді.
Экология
Бұл экоөңір Индигирка өзенінен шығысқа қарай Чаунская Губа шығанағына дейінгі Арктика өзендерінің су жиналатын алаптарын қамтиды. Батыста Индигирка өзенінің су жиналатын алабы Полоусный Кряж және Черский тау жоталарының етегі арқылы Хрома және Яна өзендерінен бөлінеді.
Палеоэкология
Плейстоцен дәуірінде Берингияның осы бөлігінің экологиясы қазіргі кезден өте ерекше болды, осы жерде жойылған жүнді мамонт және жүнді мүйізбұғысы кездесетін. Ақ аюдың осы жерде пайда болғандығы әбден мүмкін.