Кіріспе

Иркутск қаласы – Ресейдің Иркутск облысының ең ірі қаласы және әкімшілік орталығы. 2010 жылғы халық санауы бойынша 617 473 тұрғыны бар Иркутск Ресейде халық саны бойынша 25-ші қала, Сібір федералды округіндегі бесінші қала және Сібірдің ірі қалаларының бірі. Қала облыстың оңтүстігінде, Енисей өзенінің саласы – Ангара өзенінің жағасында, Красноярск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 850 шақырым және Улан-Батордан солтүстікке қарай 520 шақырым жерде орналасқан. Транс-Сибір тас жолы (Федералдық М53 және М55 тас жолдары) және Транс-Сибір темір жолы Иркутскті Ресей мен Моңғолияның басқа аймақтарымен байланыстырады. 1825 жылғы декабристер көтерілісіне қатысқандары үшін көптеген белгілі ресейліктер Иркутскке жер аударылды, содан кейін қала ғасырдың соңына дейін жер аудару бекетіне айналды. Кейбір тарихи ағаш үйлер қазірге дейін сақталған. Темір жол Иркутскке жеткен кезде, қала "Сибирьдің Парижі" деген лақап атқа ие болды. 1918-1920 жылдары қала Ресей азамат соғысының қызыл шайқастарының орталығы болды. Содан кейін, Кеңес кезеңінде, қала сәулетінде міндетті түрде тікбұрышты стиль басым болды. Қала ұшақ құрастырудың маңызды орталығына айналды. Иркутск қаласының тарихи орталығы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізуге үміткерлер тізіміне қосылған.

Этимология

Иркутск Иркут өзенінің атымен аталған. Оның атауы бурят тіліндегі "айналу" сөзінен шыққан, және бұл этноним жергілікті тайпалардың арасында Yrkhu, Irkit, Irgit және Irgyt атауларымен қолданылған. Бұрын қала тувалық басшы Яндаша Горогидің құрметіне Яндашский деп аталған. Қала атауының ескі жазылысы «Иркуцкъ» болған. Революцияға дейін қала "Шығыс Парижі", "Сибір Петербурғы", "Сибір Афинасы" деп аталды.

Тарих

1652 жылы Иван Похабов Иркутск қаласы орналасқан жерге жақын алтын саудасы және буряттардан түйін салығын жинау үшін зимовье (қысқы жайлау) салды. 1661 жылы Яков Похабов жақын маңдағы острогты (кіші бекініс) тұрғызды. Острог 1686 жылы үкіметтен ресми қала мәртебесін алды. 1661 жылы Ангара өңіріндегі орыс зерттеушілерінің ілгерілеуі үшін бекініс ретінде салынған Иркутск түрмесі, географиялық орнының тиімділігіне байланысты, қорғаныс құрылысы ретінде қалуын тоқтатты. Тарихи құжаттарға сәйкес, 10 жыл өткен соң, 1671 жылы, түрмеде әскерилер мен түйін төлеушілермен қатар, "әйелдері мен балаларымен бірге шаруашылық ететін шаруалар" да тұрды. Бұл тұсқа posad (қалалық аудан) пайда болды, ол болашақ қаланың тұрғын үй кварталдарының дамуына негіз салды. Түрме аймақтағы ықпалы арта келе, екі рет (1669 және 1693 жылдары) толыққанды қайта жаңартылып, кеңейтілді. Түрменің тағдыры сондай болды, оның әскери қорғаныс маңызы Ангара маңындағы басқа бұрын салынған бекіністерге қарағанда нашар байқалды, мысалы, Братск (1631) немесе Верхоленск (1644). Дегенмен, оның отарлау, сауда және өнеркәсіптік жолдардың тоғысқан жерде орналасуы, Шығыс Сібір тарихындағы Иркутск қаласының рөлін анықтады. 1682 жылы ол тәуелсіз аймақтың орталығына айналды, ал 1686 жылы қала мәртебесін иеленді. 18 ғасырдың басында Иркутск екі бөлікке бөлінді: "кішкентай қала", яғни түрме және "үлкен қала". Біріншісі Ангараның жағалауынан басталып, айналасындағы ғимараттармен бірге ағаштан салынған бекініс болды. Оның құрамына провинциялық канцелярияның тас ғимараты, қоралар мен жертөлелері бар вице-губернатор үйі (бұрынғы воевод кеңсесі) және Құтқарушы шіркеуі кірді. "Кішкентай қала" 1731 жылдан бастап кең Иркутск провинциясының әкімшілік орталығы болды. "Үлкен қала" деп аталған posad, Иркутск қаласының сауда-экономикалық өміріне орталық болды. Бұл жерде негізінен Ресейдің солтүстік аймақтарынан келген адамдар: Великий Устюг, Яренск, Пинега, Солвычегодск, Переяславль Залесский және т.б. өмір сүрді. Олар Сібірге өздерінің дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын және мәдениетін әкелді. 1848-1861 жылдары граф Николай Муравьев Амурский генерал-губернатор болды. Ол Амур аймағын Ресейге қосып алды, бірақ сол жерде шексіз деспотизм мен қатыгездік танытты. 1854 жылы Санкт-Петербургтен Тынық мұхитына дейін Амур арқылы байланыс ашылғаннан кейін, ескі Якутск жолының маңызы төмендеді. Қаланың халқы 28 мың адамды құрады, оның ішінде 3768 адам жер аударылғандар еді. 1879 жылы 4 және 6 шілдеде өрт өршіп, генерал-губернатордың сарайын және басқа да әкімшілік және қалалық кеңселерді жойды. Мемлекеттік архивтер, кітапхана және Ресей географиялық қоғамының Сібір бөлімшесінің мұражайы сияқты көптеген басқа да қоғамдық ғимараттар толығымен қирады. Қаланың үштен екі бөлігі, шамамен 4000 үйімен бірге өрттен зардап шекті. Қала тез арада қалпына келтіріліп, 1896 жылы электр қуаты орнатылды. Бірінші театр 1897 жылы салынды, ал ірі теміржол вокзалы 1898 жылы ашылды. Бірінші пойыз сол жылдың 16 тамызында Иркутскке келді. 1900 жылға қарай қала "Сібірдің Парижі" деген лақап атын алды. Қазан революциясынан кейін басталған Ресей азамат соғысы кезінде Иркутск "Ақ қозғалыс" пен "Большевиктер" деп аталатын "Қызылдар" арасындағы көптеген қанағаттандырылмаған, қанды қақтығыстардың ортасы болды. 1920 жылы большевиктерге қарсы күштердің ең ірі контингентінің бір кездегі қорқынышты қолбасшысы Александр Колчак Иркутскте өлім жазасына кесілді. Бұл антибольшевиктік қарсылықты тоқтатты. Иркутск 1936-1937 жылдарға дейін қысқа ғасырлық Шығыс Сібір облысының әкімшілік орталығы болды. Кейіннен қала Шығыс Сібір облысы Чита облысы мен Иркутск облысы болып бөлінгеннен кейін Иркутск облысының әкімшілік орталығы болды. Коммунистік жылдары Иркутск пен Сібірдің жалпы индустриялануына үлкен мән берілді. Ангара өзенінде 1950-1959 жылдары гидроэлектр энергиясын өндіру және өнеркәсіптік дамуды жеңілдету мақсатымен ірі Иркутск су қоймасы салынды. Епифания соборы, губернатордың сарайы, медицина мектебі, мұражай, әскери госпиталі және патша зауыттары қоғамдық мекемелер мен ғимараттардың қатарында. 2018 жылы BBC Иркутсктегі ер адамдардың орташа өмір сүру ұзақтығы 63 жасқа дейін төмендегенін хабарлады. Қоғамның жағдайы нашарлап, денсаулығы күрт нашарлаған. 2021 жылдың қазан айында қарулы ресейлік ОМОН (Ресей ұлттық гвардиясының арнайы мақсаттағы мобильді бөлімі) қызметкерлері Ехоба куәгерлерінің екі жұбына күш қолданып, азаптап, қаладағы Ехоба куәгерлерін ұстауға қатысқандары туралы хабарланды.

География

Иркутск Красноярск қаласының оңтүстік-шығысында шамамен орналасқан, ал Моңғолияның астанасы Улан-Батордың солтүстігінде шамамен жатыр. Қаланың өзі Енисей өзенінің саласы – Ангара өзенінің жағасында, Байкал көлінен су шыққаннан кейін және Гласковск қалашығының қарсы жағалауында орналасқан. 1980-жылдардың соңынан бері халық саны азайып келеді: аймақтық жоспар бойынша, Иркутск қаласы көршілес өнеркәсіптік қалалар Шелехов және Ангарскпен бірігіп, жалпы халқы миллионнан асатын қалалық аймақ құрайды.

Қалалық орналасуы

Қаланың тарихи бөлігінің орталығы – Киров алаңы. Осы жерде 1661 жылдың 6 шілдесінде Яков Похабов жергілікті халықтан түбімен алынатын салық – ясақ жинау үшін түрме салды. Қазіргі Иркутск қаласының сәулеттік келбеті ағаш түрмеден бастау алады. Қаланың тарихи орталығы қазір оның орнында шоғырланған. 18 ғасырдың басында ол үлкен, дамыған ағаш қамалға айналды, ол тұрғындарды көшпелілердің шабуылынан қорғады. 1716 жылғы ірі өрт бекіністерді толығымен жойды, бірақ бір жылдың ішінде жаңалары салынды, олар тастан тұрғызылды. Сол кездегі Иркутск Кремлі аумағындағы ғимараттардың ішінде 1706 жылы бекіністің солтүстік-батыс бұрышында негізі салынған Құтқарушы шіркеуі сақталған. Шығыс қабырғасының артында салынған және бүгінге дейін сақталған Епифаний соборымен бірге, бұл Сібірдегі ең көне тас ғимараттардың бірі. Қорғаушы қорған мен ор, ол бір кезде Иркутск бекінісін оңтүстіктен, Ангара жағалауынан Ушаковка өзеніне дейін қорғады, 18 ғасырдың ортасына дейін сақталды. Әкімшілік реттеудің болмауына байланысты ертедегі Иркутск үй иелерінің қалауынша ғана салынысқан. Аулалар ыңғайлы жерлерге орналасқан, бастапқыда көшелер мүлдем болмаған, ғимараттар көлік жолына кездейсоқ бұрылыстармен жақындаған, ал кейін ғана алдыңғы қасбеттерімен айналдырылған. Алғашқы қоныс аударушылар өз үйлерін көрші ғимараттарға қарай бағыттаған жоқ. Жаңа үй салып жатқанда, иелері терезелерін оңтүстікке қарай бағыттауға тырысқан. Осылайша қаланың ең көне бөлігінің орналасуы Ангарадан қазіргі Карл Маркс көшесіне дейін қалыптасты: көшелердің бағыттары жағалау сызығының контурларын қайталайды, ал олар қаланың шеттерін орталықпен байланыстыратын және Ангара жағалауына қарап тұратын көлденең өткелдермен қиылысады. Бүгінге дейін орталық көшелердің орналасуында, олардың қисықтығы, олардың қалыптасқан кварталдарының әртүрлілігі, бір кезде болған жартылай спонтанды қалыптасу процесін көруге болады. Бұл әсіресе Баснинская көшесінде (қазіргі Свердлова көшесі) байқалады, оны жаңадан дамуды реттеу әрқайсысымен түзетуге тырысты. Бұл, шын мәнінде, бұрынғы Грязнушка өзенінің контурларын қайталайды, ол Ушаковка мен Ангараны байланыстырған. Қаланың ескі және жаңа бөліктеріндегі көшелердің бағыттарының мүлдем сәйкес келмейтіні анықталды. "Препалисадалық" кезеңнің даму жағдайы 1729 жылғы Иркутск қаласының алғашқы белгілі жоспарында көрініс тапқан. Оның басты артықшылығы – қаланың шекарасын бекіту, ол қазіргі Карл Маркс көшесінің бойымен өтті. 1729 және 1768 жылдар аралығында Ангара мен Ушаковка арасындағы кеңістікте блоктардың алғашқы "запалисадный" қатары қалыптасты. Әскер казармаларына жақын жерде бірте-бірте қоныс аударушылар пайда болды, алдымен диірмен мен теңізден тыс қақпаларға жақын жолдармен, содан кейін олардың арасында. Құрылыс біркелкі жүргізілмеді, сол кездегі жағдайға ең жақын Заморская (Ленин көшесі) және Институтская (Октябрьская Революция көшесі) көшелері аумағында орналасқан ғимараттардың сынықтары болды. Бұл шамамен 90, 91, 92 кварталдар. 18 ғасырдың соңғы үштен бірі қаланың тарихы үшін де, оның ғимараттарының қалыптасуы үшін де өте маңызды болды. 1764 жылы Иркутск провинциясы құрылғаннан кейін Иркутск Ресейдің ең үлкен аймағының орталығы болды – Шығыс Сібір, оған Алтай, Якутия және Тынық мұхитыға дейінгі бүкіл солтүстік-шығыс аймақтары кірді. Иркутскке кеңейту қажет болды, ал сол кезде қалаға талап қоюға дайын жаулар болған жоқ. Қамал қабырғасы бұзылып, оның орнына қазіргі Карла Маркса көшесі – Большея Преспектная көшесі пайда болды, ол қазіргі Иркутсктегі жалғыз түзу көше. 1879 жылғы апатты өрт құрылыс заңдарына өзгерістер енгізді, өйткені осы жерден ағаштан салуға тыйым салынды. Бұл, шын мәнінде, ескі Иркутскті екіге бөліп жіберді: Ангара өзеніне жақын жерде негізінен тас ғимараттар қалды, ал екінші жағында, бұрынғы шеткі аймақтар болған жерде, ағаш Иркутск өсті.

Климат

Иркутск бастапқыда субарктикалық климатқа жақын болған (Кёппен климаттық жіктелімі Dwc). 2000 жылдан бері температура ылғалды континенттік климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі Dwb) көбірек ұқсайды. Қар жамылғысы ертерек жоғала бастады, 1930 жылдардың сәуір айының соңынан 1980 жылдардың наурыз айының соңына дейін ығысты. Осы кезеңде үзіліссіз мәңгілік тоң қабатының тереңдігі 200 метрден 100 метрге дейін азайды. Иркутскке жыл мезгілдеріне қарай температураның күрт өзгеруі тән. Жазда қатты ыстық, ал қыста қатты суық болады. Дегенмен, Байкал көлі температураны теңдестіретін әсер етеді, сондықтан Иркутсктегі температура Сибірдің басқа аймақтарындағыдай экстремалды емес. Жылдың ең жылы айы – шілде, орташа температурасы ; тіркелген ең жоғары температура – . Жылдың ең суық айы – қаңтар, орташа температурасы – , ал ең төменгі температурасы – . Жауын-шашын жыл бойында әртүрлі болады, шілде ең ылғалды ай, орташа жауын-шашын мөлшері – . Ең құрғақ ай – ақпан, орташа жауын-шашын мөлшері тек – . Сібір қысындағы жауын-шашынның көбісі жұмсақ, құрғақ қар түрінде жауады.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Иркутск облыстың әкімшілік орталығы болып табылады және әкімшілік бөліністер шеңберінде Иркутский ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бірлік ретінде, ол жеке Иркутск қаласы ретінде құрылған – аудандармен тең мәртебеге ие әкімшілік бөлім. Муниципалдық бөлініс ретінде Иркутск қаласы Иркутск қалалық округі ретінде біріктірілген.

Елтаңба

Иркутск қаласының гербінде Даурияның ежелгі символы бейнеленген: аузында сабылы бар Сібір жолбарысы. 1690 жылы герб жасалғанда, жануар аузында шатыр бар жолбарысқа ("бабр", парсы тілінен алынған кітаптық сөз) ұқсас деп сипатталған. Бұл суретті Якутск кедені шамамен 1642 жылдан бері пайдаланған. Бұл таңбаның бастауы Сібір хандығының мөрінен шыққан, ол сабыл бейнесін көрсетеді және орта ғасырлар бойы Сібір (немесе дәлірек айтқанда, Югра) сабыл терісінің басты көзі болғанын көрсетеді. (Шындығында, ағылшын тіліндегі "sable" сөзі орыс тіліндегі "соболь" сөзінен туындаған). 19 ғасырдың ортасына қарай "бабр" сөзі күнделікті қолданыстан түсіп қалды, бірақ ол Ресей империясының гербінде әлі де тіркелген. Сонымен қатар, Сібірдің осы бөлігінде жолбарыстар жойылып кетті. 1870 жылдары орыс тілін жетік білмейтін француз геральдисі "бабр" сөзінің "бобр" (орыс тілінде "суыр") сөзінің жаңсылымы екенін болжап, сөзді тиісінше өзгертті. Бұл түзету жергілікті билік арасында ұзаққа созылған дауға себеп болды, олар жаңартылған сипаттамадан қатты шатасып, "бабрды" жартылай жолбарыс, жартылай суыр сияқты фантастикалық жануар ретінде бейнелеуге кірісті. Кеңес үкіметі бұл бейнені мүлдем жойды, бірақ ол Кеңес Одағы тарағаннан кейін қайта орнатылды.

Энергия

662,4 МВт Иркутск су электр станциясы Иркутск облысында салынған алғашқы каскадты су электр станциясы болды. Бөгет құрылысы 1950 жылы басталып, 1958 жылы аяқталды.

Өнеркәсіп

Иркутсктегі ең ірі өнеркәсіп – «Иркут» Иркутск авиациялық өндірістік бірлестігі, ол 1932 жылы Көкейтестөңкер аймағында құрылған. Ол Су-30 отырар және жердегі нысандарды шабуылдайтын ұшақтар отбасының өндірушісі ретінде ең жақсы танымал. Ресей үкіметі «Иркутты» «Илюшин», «Микоян», «Сухой», «Туполев» және «Яковлев» компанияларымен біріктіріп, «Біріккен ұшақ құрастыру корпорациясы» деген жаңа компания құрды. «Русал» компаниясына тиесілі Иркутск алюминий қорыту зауыты да бар.

Көлік

Транс-Сибір тас жолы (Федералды М53 және М55 тас жолдары) және Транс-Сибір темір жолы сияқты маңызды жолдар мен темір жолдар Иркутскті Ресей мен Моңғолияның басқа аймақтарымен байланыстырады. Қалаға сондай-ақ Иркутск халықаралық әуежайы мен кішкентай Иркутск Солтүстік-Батыс әуежайы қызмет көрсетеді. Мәскеу мен Владивостокқа баратын федералды тас жол мен темір жол, Орталық Иркутск қаласының Анғара өзенінен ар жағынан өтеді. Иркутск қаласында трамвайлар – қоғамдық көліктің маңызды түрлерінің бірі. Троллейбус, автобус, белгілі маршруттық такси (маршрутка) және велосипедпен жүру де қолданылады.

Денсаулық

2004 жылы Ырқытск шалғай орналасқан болса да, Ресейде ВИЧ жұқтырудың ең жоғары деңгейі осы қалада тіркелді. Он мыңдаған есірткіге тәуелді адам, көбінесе орыс ұлтының 15-19 жас аралығындағы жасөспірімдері жұқтырған. 1999-2000 жылдары СПИД қозғалысы 10 000%-дан астамға өсті. 1999 жылы басталган эпидемия баяулағаны хабарланғанымен, 2010 жылдан бастап Ырқытск еңбекке жарамды он мыңдаған азаматынан айырылады. Осы себепті Ырқытсктегі ер адамдардың орташа өмір сүру ұзақтығы 53 жасқа жетеді, бұл Ресейдегі ең төменгі көрсеткіштердің бірі. Эпидемияның КСРО тарағаннан кейін туған ұрпаққа таралуын болдырмау үшін профилактикалық шаралар қабылдануда.

Теледидар және бұқаралық ақпарат құралдары

Иркутск қаласында көптеген мемлекеттік және жеке меншік телеарналар бар, оның ішінде мемлекеттік IGTRK компаниясы және жеке меншік, мысалы, AS Baikal TV, AIST телекомпаниясы, "Город" телекомпаниясы, сондай-ақ VSP газет агенттігі сияқты басқа да бұқаралық ақпарат құралдары бар. Қала орталығынан тікелей эфирде веб-камера трансляциясы да жүргізіледі.

Білім

Иркутск қаласында Шығыс Сібір білім академиясы (1909 жылдан бері), Иркутск мемлекеттік университеті (1918 жылдан бері), Иркутск мемлекеттік медицина университеті (1918 жылдан бері), Байкал мемлекеттік экономика және құқық университеті (1932 жылдан бері), Иркутск мемлекеттік техникалық университеті (1939 жылдан бері), Иркутск мемлекеттік ауыл шаруашылығы академиясы, Иркутск мемлекеттік лингвистикалық университеті (1948 жылдан бері), Иркутск мемлекеттік теміржол көлігі университеті (1975 жылдан бері) және бірқатар жеке колледждер: Сибір заң, экономика және басқару институты (1993 жылдан бері), ИСТУ экономика институты (1996 жылдан бері) сияқты білім ошақтары бар.

Ғылым

Иркутск Ресей Ғылым академиясының Сібір бөлімшесінің ықпалында болғандықтан, Иркутск Академигородка маңында тоғыз ғылыми-зерттеу институты орналасқан: География институты, Энергия жүйесі институты, Геохимия институты, Жүйелік динамика және басқару теориясы институты, Жер қыртысы институты, Күн-Жер физикасы институты, Химия институты, Лимонология институты (бұрын Байкал көлінің жағалауында орналасқан), Өсімдік физикасы институты, Лазерлік физика институты (Новосибирсктегі Лазерлік физика институтының филиалы). Іркітск мемлекеттік университетінде бірқатар институттар зерттеу жұмыстарын жүргізеді: Биология институты, Мұнай және көмір химиясы және синтезі институты, Кванттық химия зертханасы, Қолданбалы физика институты, Әлеуметтік зерттеулер аймақтық институты, Астрономиялық обсерватория және Ботаникалық бақтар. Ресей медицина ғылымдары академиясының Шығыс Сібір ғылыми орталығы да Иркутск қаласында орналасқан, ол келесі ғылыми ұйымдармен ұсынылған: Медициналық экология ғылыми орталығы, Педиатрия және адам репродукциясы институты, Микробиология және эпидемиология институты, Еңбек ортасы және адам экологиясы институты, Реконструктивтік және қалпына келтіру хирургиясы институты, Хирургия институты және Травматология және ортопедия институты. Сонымен қатар, Фёдоров атындағы Көз микрохирургиясы ғылыми-техникалық орталығының Иркутск қаласында филиалы бар. Бұдан басқа, «ҒАЗПРОМ» ғылыми-зерттеу институты (Мәскеудегі институттың филиалы), «Петропавл» компаниялар тобының құрамындағы Иркутск сирек және құнды металдар мен алмастар институты («Иргиредмет»), сондай-ақ Ресей сәулет және құрылыс ғылымдары академиясының «Востоксибакадемцентрі» бар, ол «Байкал жобасы» журналын шығарады.

Мұражайлар

Иркутск көптеген мұражайларымен және ескі сәулеттерімен туристер үшін қызығушылық тудырады. Тальцы мұражайы (Тальцы), Иркутск қаласының оңтүстігіндегі Ангарада орналасқан, Сібірдің дәстүрлі сәулетіне арналған ашық аспан астындағы мұражай. Братск және Усть-Илимск су электр стансаларының құрылысынан кейін суға батқан Ангара аңғарындағы ауылдардан әкелінген көптеген ескі ағаш ғимараттар мұражайда қайта құрастырылды. Коллекцияның басты бөлігі – Ілімсктің 17 ғасырдағы бекінісінің (острог) жартылай қайта жаңартылуы. Оған түпнұсқа Спасс мұнарасы және 1970 жылдардың ортасында су басу қаупінен құтқарылған Қазандық Қасиетті Ана шіркеуі кіреді. 2000 жылдардың басында бекіністің тағы бір мұнарасының дәл көшірмесі мен оңтүстік қабырғасы қосылды. "Иркутск ботаникалық бағы" деп аталатын Иркутск мемлекеттік университетінің ботаникалық бағы – Иркутск облысы мен Байкал Сібіріндегі жалғыз тірі мұражай. Оның миссиясы – "Байкал көлі аймағының және әлемнің флорасын қорғау және байыту, сондай-ақ халыққа білім беру, өсімдіктерді жинау, көбейту, зерттеу және сақтау арқылы". Бақ негізінен Иркутск мемлекеттік университетінің оқу және ғылыми құралы болып табылады және Шығыс Сібірдегі ең ірі тірі өсімдіктер коллекциясын (5000-нан астам таксон), гербарийді және тұқым сақтау банкін қамтиды. Ол Байкал көлінің батысында, Иркутск қаласының шегінде орналасқан. Ол ерекше қорғалатын жер ретінде федералды мәртебеге ие және Иркутск табиғатының естелік ескерткіші болып табылады.

Театрлар

Иркутскте бірнеше театр бар, олардың ішінде Охлопков атындағы драма театры, Ресейдегі ең көне театрлардың бірі.

Спорт

Банди қалада танымал. Бірнеше клуб бар, ең ірісі – Ресей Банди Суперлигасының «Байкал Энергиясы» клубы, ол 30 000 көрерменді тарта алады. Бұл қала Ресейдегі әйелдер бандиінің орталығы болып табылады, «Рекорд» клубы ұлттық құрамаға көптеген ойыншы береді. 2019 жылғы ұлттық чемпионатта төрт команда Иркутск қаласынан, ал қалған екі команда елдің басқа аймақтарынан қатысты. Иркутск қаласында 384 спорт нысаны бар, оның 200-і муниципалдық меншікте. Олардың арасында 23 жүзу бассейні, 14 шаңғы базасы, спорт сарайы, 154 корт, 165 спорт залы, жеңіл атлетика аренасы, жарыс жолы, «Труд», «Рекорд», «Динамо», «Зенит», «Авиатор», «Локомотив-2», Иркутск спорт кешені және бас футбол аренасы – «Локомотив» стадиондары бар. 2012 жылы Иркутск қаласында әйелдер арасындағы банди әлем чемпионаты өтті және Халықаралық Банди Федерациясынан мақтау алды. 2014 жылы Банди әлем чемпионаты осы қалада өткізілді. 2016 жылғы Ресей Банди Суперлигасының финалы «Рекорд» стадионында өтті. 2019 жылғы Банди әлем чемпионаты да Иркутск қаласында өткізу жоспарланған, бірақ бұл шешім қайта қарастырылды. Кейін Иркутск қаласы 2020 жылғы турнирді қабылдау құқығын алуы мүмкін екені айтылды, егер Халықаралық Банди Федерациясына жоспарланған жабық арена уақтылы пайдалануға беріледі деген кепілдік берілсе. Бұл арена жабық коньки трассасы ретінде де пайдаланылады. Оның құрылысы 2018 жылдың қазан айында басталды және 2020 жылдың наурызына дейін пайдалануға дайын болуы күтілуде, дәл Банди әлем чемпионаты уақытына.