Кіріспе

Верхоянск () – Ресейдің Саха Республикасының Верхоянск ауданындағы қала. Яна өзенінің бойында, Солтүстік поляр шеңберінің ішінде, Батагайдан және Саха Республикасының астанасы Якутскіден солтүстікке қарай орналасқан. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы 1311 адамды құрайды. Верхоянск Солтүстік поляр шеңберінің солтүстігінде тіркелген ең жоғары температураның рекордын (38,0 °C (100 °F)) және Азияда тіркелген ең төменгі температураның рекордын (-67,8 °C (90 °F)) иеленеді. Суық рекорды Оймяконмен ортақ.

Тарих

1638 жылы қазіргі қаланың оңтүстік-батысында казактар бекініс (острог) салған. Бұл бекініс "Верхоянский" деп аталған, орыс тілінен аударғанда "Жоғарғы Янадағы қала" деген мағынаны білдіреді, себебі ол Яна өзенінің бастауында орналасқан. 1775 жылы салық жинауды жеңілдету мақсатында бекініс Яна өзенінің сол жағалауына көшірілді. 1817 жылы қала мәртебесі берілді. 1860-1917 жылдар аралығында бұл қала саяси жерсін орынға айналды, оған поляк жазушысы Вацлав Сиерошевский, сондай-ақ большевик революционерлері Иван Бабушкин және Виктор Ногин сияқты көрнекті тұлғалар жер аударылды.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Тұрғын аймақ ретінде Верхоянск аудандық маңызы бар қала ретінде жіктеледі. Әкімшілік-территориялық бөлініс аясында ол Верхоянск ауданының құрамында Верхоянск қаласы болып табылады.

Экономика және инфрақұрылым

Мұнда өзен порты, әуежай, тері жинау қоймасы және бұғы шаруашылығының орталығы бар.

География

Верхоянск өз атын Шығыс Сібір жүйесінің негізгі таулы аймақтарының бірі – Верхоянск тауларына береді. Қала Яна-Оймякон жотасының солтүстік-батыс жиегіне жақын, суық және сирек қоныстанған аймақта орналасқан.

Дін

Православтық христиандық Верхоянскіде ең көп тараған дін, сонымен қатар дінге сенбейтін халықтың да үлкен саны бар. Шамандық және Айий діні де қалада кездеседі.

Климат

Верхоянск қаласында қысқы температура тым төмен, ал жаз бен қыс арасындағы температура айырмашылығы Жер бетіндегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне жатады. Орташа айлық температура қаңтарда –дан шілдеде –ға дейін өзгереді. Айлық орташа температура қазаннан сәуірге дейін нөлден төмен, ал маусымнан тамызға дейін нөлден жоғары болады, мамыр мен қыркүйек айлары өте қысқа көшісімдік маусымдарды құрайды. Верхоянск Солтүстік поляр шеңберінің ішінде орналасқан, сондықтан тундралық емес, субарктикалық климатқа ие, жылдың көп бөлігінде жоғары қысым басым. Бұл аймақты қыста жылынатын ықпалдан ажыратып, бұлтты жағдайлармен бірге суық айларда жылудың көп бөлігін жоғалтуға себеп болады. Верхоянск – суықтың солтүстік полюсі саналатын жерлердің бірі, екіншісі – Оймякон, ол әуемен 629 км (391 миль) қашықтықта орналасқан. Ең төменгі температура 1885 жылғы 15 қаңтарда және 1892 жылғы 5 және 7 ақпанда тіркелген. Алайда, 1933 жылғы 6 ақпанда Оймякон температурасы –ға жетті, бұл Верхоянск рекордтық көрсеткішінен сәл жоғары. 2010 жылғы 10 тамызда Антарктидадағы Шығыс Антарктидалық платода спутниктік бақылаулар арқылы – температура тіркелді. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым жақында 1991 жылғы 22 желтоқсанда Гренландияда өлшенген – температураны Солтүстік жарты шардағы ең төменгі температура деп мойындады. Бұл рекорд автоматты метеорологиялық станциямен өлшенді және шамамен 30 жылдан кейін анықталды. Бұл аймақта қыста температура инверсиясы жиі пайда болады, себебі Сибір антициклонының суық және тығыз ауасы терең ойыстарда жиналады, сондықтан биіктік көтерілген сайын температура төмендемей, керісінше жоғарылайды. Верхоянск қаласында қаңтар, ақпан және желтоқсан айларындағы орташа ең төменгі температура –дан төмен болады. Верхоянсктың қысқа жаз айларында күндізгі температура –тан жоғары болуы жиі кездеседі. Верхоянск қаласының орташа жылдық температурасы –ды құрайды. 2020 жылғы 20 маусымда және 2023 жылғы маусымда Верхоянск – температураны тіркеді, бұл сенімді деректерге сүйенгендегі температура ауқымы –ды құрайды, бұл көрсеткіш бойынша Оймяконмен бірдей ең үлкен температура ауқымына ие. Бұл сонымен қатар Солтүстік поляр шеңберінен жоғары температураның ең жоғары көрсеткіші болды. Сібір мен Канададағы тек бірнеше қалаларда температура ауқымы –тан жоғары, ал Верхоянск – температура ауқымы –тан жоғары болатын Жер бетіндегі жалғыз орын. Верхоянск қаласында 10 қараша мен 14 наурыз аралығында температураның нөлден жоғары деңгейі ешқашан тіркелмеген. Верхоянск Норвегия жағалауындағы Ростпен салыстырғанда экстремалды ендік температуралық аномалияға ие. Екі елді мекен де 67° солтүстік ендікте орналасқан және шамамен бірдей ендік координатасына ие. Осыған қарамастан, Рост қыста орташа есеппен әлдеқайда жұмсақ. Жазда, әсіресе шілде айында Верхоянск Норвегиядағыға қарағанда айтарлықтай жылырақ. Верхоянскте жауын-шашын немесе қар жауу аз, климаты құрғақ; орташа жылдық жауын-шашын мөлшері –ды құрайды. Қыста байқалатын құрғақшылықтың себебі жылдың осы мезгіліндегі жоғары қысымның басымдығына байланысты. Соңында, Верхоянскте маусымдық кешігу өте аз, желтоқсан айы ақпаннан суық, ал маусым айы тамыздан жылырақ. Қызығы, осындай жағдай Оңтүстік жарты шардағы Патагонияда да кездеседі, онда маусым айы көптеген аймақтардағы ең суық ай болып табылады.