Кіріспе

Улан-Удэ) – Ресей Федерациясының Бурятия Республикасындағы қала. Ол Байкал көлінің оңтүстік-шығысында, Уда өзенінің Селенгамен қосылатын жерінде орналасқан. 2021 жылғы халық санауы бойынша, Улан-Удэде 437 565 адам тұрады; 2010 жылғы халық санауында тіркелген 404 426 адамнан көп, бұл қала халық саны бойынша Ресейдің Шығыс аймағындағы үшінші ірі қала.

Аттар

Улан-Уде алғаш Уда өзенінің жанында орналасқандықтан Удинское (Удинское, ) деп аталған. Ол 1666 жылы шағын бекініс ретінде салынған. 1735 жылдан бастап бұл елді мекен Удинск (Удинск, ) деп аталды және 1775 жылы осы атаумен қала мәртебесіне ие болды. 1783 жылы оны Иркутск маңындағы басқа Уда өзенінде орналасқан Нижнеудинск ("Төменгі Удинск") қаласынан ажырату үшін Верхнеудинск ("Жоғарғы Удинск") деп атады. "Жоғарғы" және "төменгі" атаулары екі қаланың өзендердегі орналасуын емес, бір-біріне шағылысқан орналасуын көрсетеді. Верхнеудинск өзенінің құйылысында, ал Нижнеудинск өзеннің орта ағысында жатыр. Қазіргі атауы қалаға 1934 жылғы 27 шілдеде берілді және бұл атау бұрыат тілінде "қызыл Уда" дегенді білдіреді, бұл Совет Одағы Коммунистік партиясының идеологиясын көрсетеді.

География

Ұлан-Удэ Мәскеуден шығысқа қарай және Байкал көлінің оңтүстік-шығысына қарай орналасқан. Қала Камар-Дабан және Улан-Бургас тауларының етегінде, Селенга өзені мен оның саласы Уда өзенінің қосылған жеріне жақын орналасқан, және Уда өзені қаланы екіге бөледі.

Гидрографиялық

Ұлан-Уде қаласы арқылы Селенга және Уда өзендері өтеді. Селенга Байкал көліне ең көп су жеткізеді, оның бассейніндегі барлық өзендердің 50% құрайды. Селенга жыл сайын көлге су жеткізіп, көл суының жаңаруына және оның санитарлық жағдайына маңызды әсер етеді. Селенгада Омул, Сібір шағаласы, Сібір таймені, Тималл және Корегон сияқты ең құнды балық түрлері қоныстанды. Уда – Селенга өзенінің оң саласы. Өзеннің ұзындығы .

Әскери қойма

Ресейдің ең ірі әскери техника сақтау базасы Улан-Удэ қаласының солтүстік-батысында, Вагжановода орналасқан. 2022 жылы Украинаға басып кіру алдында, онда ашық аспан астында шамамен 3840 бірлік бронетранспорттық құралдар сақталған. Соғыс басталғаннан бері, бірліктердің 40% -ынан астамы алынып шығарылды. Улан-Удэ қаласының Вагжаново шағын ауданындағы Дивизионнаяда 44286 әскери бөлімінің орталық танк резервтік базасы орналасқандығы хабарланды.

Тарих

Улан-Удэ қаласының қазіргі орнына алғаш рет эвенктер, кейін бурят моңғолдары қоныстанған. 1666 жылы орыс казактары бұл жерде Удинское бекінісін салған. Географиялық жағдайының арқасында қала тез өсіп, Ресейді Қытай және Моңғолиямен байланыстыратын ірі сауда орталығына айналды. 1690 жылдан бастап ол Забайкалье облысының әкімшілік орталығы болды. 1775 жылы қала Удинск деп аталды, ал 1783 жылы қала мәртебесіне ие болып, Верхинеудинск деп өзгертілді. 1878 жылы болған ірі өрттен кейін қала жаңадан толығымен салынды. 1900 жылы Транссибір темір жолы қалаға келгеннен кейін, қала өркендеді. 1880 жылы халық саны 3500 адамды құраса, 1939 жылы 126000-ға жетті. 1920 жылдың 6 сәуірінен қазан айына дейін Верхинеудинск Қиыр Шығыс Республикасының (Дальневосточная Республика) астанасы болды. Бұл 1920 жылдың сәуірінен 1922 жылдың қарашасына дейін Ресейдің Қиыр Шығысының ең шығыс бөлігінде номиналды түрде тәуелсіз мемлекет болды. 1934 жылдың 27 шілдесінде қала Улан-Удэ деп қайта аталды.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Ұлан-Удэ – республика астанасы. Әкімшілік-территориялық бөлініс жүйесінде ол Улан-Удэ республикалық маңызы бар қала ретінде, аудандармен тең мәртебелі әкімшілік бірлік болып табылады. Муниципалдық бөлініс ретінде қала Улан-Удэ қалалық округі ретінде құрылған.

Демография

2021 жылғы халық санағы бойынша Улан-Удэде 437 565 адам тұрды; 2010 жылғы халық санағында тіркелген 404 426 адамнан артық. Ресейліктер: 61,4% Буряттар: 35,1% Басқалары: 3,5%

Қала Ресейдегі тибет буддизмінің орталығы болып табылады және маңызды Ивольгинский дацаны қаланың жанында орналасқан.

Көлік

Ұлан-Өде Иркутск пен Чита арасында Транс-Сібір темір жолының негізгі желісінде (Транс-Сібір желісі) және Транс-Монголия желісінің (Транс-Монголия темір жолы) тоғысқан жерінде орналасқан. Бұл желі Ұлан-Өдеден басталып, Моңғолия арқылы оңтүстікке қарай Қытайдың Пекин қаласына дейін созылады. Қала сонымен қатар Владивостокқа дейінгі басты федералдық тас жол – Байкал тас жолының (Транс-Сибирь тас жолының бөлігі) M55 учаскесінде жатыр. Әуе көлігіне Улан-Удэ әуежайы (Байкал) және кішігірім Улан-Удэ Восточный әуежайы қызмет көрсетеді. Қала ішіндегі көлік құралдарына трамвай, автобус және маршрутка (жеке такси) қатынастары кіреді.

Мәдениет

1991 жылға дейін Ұлан-Удэ шетелдіктерге жабық болды. Ұлан-Уденің тарихи орталығында, өзен жағалауында орыс классицизмінің көрнекті үлгілері болып табылатын ағаш және тас кесіп жасалған өрнектермен әсем безендірілген ескі саудагерлер үйлері орналасқан. Қалада аймақ халықтарының тарихын еске түсіретін ірі этнографиялық музей бар. Орталық алаңда Владимир Лениннің басының ең үлкен мүсіні орнатылған: әлемдегі ең ірісі. 1970 жылы Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай салынған, салмағы 42 тонна болатын бұл мүсін қаланың басты алаңынан биіктей тұрды.