Якутск – Ресейдегі Саха Республикасының астанасы, әлемдегі ең суық ірі қала. Кен өнеркәсібі дамыған, халық саны 355 мыңнан астам. Лена өзеніндегі маңызды порт.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Якутск (Якутск) – Солтүстік поляр шеңберінен оңтүстікке қарай шамамен орналасқан Ресейдің Саха Республикасының астанасы. Кен өнеркәсібінің дамуына байланысты Якутск Ресейдің ең қарқынды өсіп келе жатқан аймақтық қалаларының біріне айналды, 2021 жылғы халық санауы бойынша халқы 355 443 адамды құрайды. Якутсктегі орташа жылдық температура -8,8°C, қысқы ең жоғары температура тұрақты түрде -40°C-тан төмен, ал ең төменгі температура -64,4°C тіркелген. Осының салдарынан Якутск әлемдегі ең суық ірі қала болып табылады (алайда, бұл аймақтағы бірнеше кішкентай қалалар одан сәл суық). Якутск үздіксіз мәңгілік тоңда орналасқан ең ірі қала; тағы бір ірі қала – Норильск, ол да Сібірде орналасқан. Якутск Орталық Якутияның жазық жерінде орналасқан және Лена өзеніндегі маңызды порт болып табылады. Оны Якутск әуежайы және кішігірім Маган әуежайы қызмет көрсетеді.
Yakutsk (Якутск; , ) is the capital city of Sakha, Russia, located about south of the Arctic Circle. Fueled by the mining industry, Yakutsk has become one of Russia's most rapidly growing regional cities, with a population of 355,443 at the 2021 Census. Yakutsk has an average annual temperature of , winter high temperatures consistently well below , and a record low of As a result, Yakutsk is the coldest major city in the world (although a number of smaller towns in that region are slightly colder). Yakutsk is also the largest city located in continuous permafrost; the only other large city is Norilsk, also in Siberia. Yakutsk is located in the Central Yakutian Lowland and is a major port on the Lena River. It is served by the Yakutsk Airport as well as the smaller Magan Airport.
Этимология
Қала 1632 жылы казактар құрған, ал бастапқыда Лена бекінісі немесе Якутск бекінісі деп аталған. Топонимнің бірінші нұсқасы «Лена» су атынан, ал екіншісі – «Якутия» (Саханың синонимі) атауынан шыққан, соңында басты атау ретінде қолданысқа енді. 1708 жылы Якутск қаласы мәртебесін алды.
The city was founded in 1632 by the Cossacks and was originally called either the Lensky fortress or the Yakutsk fortress. The first version of the toponym came from the hydronym "Lena", the second, from "Yakutia", a synonym for Sakha, eventually became the main one in use. In 1708 it received city status as Yakutsk.
Тарих
Якуттар, сондай-ақ саха халқы деп те аталады, 13- және 14-ғасырларда Сібірдің басқа аймақтарынан осы жерге көшіп келді. Келгеннен кейін, олар аймақтағы басқа да жергілікті сібірліктермен араласты. 1632 жылы Пётр Бекетов Якутск бекінісін (остраг) құрды. 1639 жылы ол Якутск воеводасының орталығына айналды, ол аймақтағы ең маңызды орыс шенеунігі болды және шығыс және оңтүстікке қарай кеңеюді басқарды.
The Yakuts, also known as the Sakha people, migrated to the area during the 13th and 14th centuries from other parts of Siberia. When they arrived they mixed with other indigenous Siberians in the area. The Russian settlement of Yakutsk was founded in 1632 as an ostrog (fortress) by Pyotr Beketov. In 1639, it became the center of the Voivode of Yakutsk, who became the most important Russian official in the region and directed expansion to the east and south.
Климат
Өте континенталды субарктикалық климатқа (Кёппен климаттық жіктелуі Dfc, Dfd шекарасында) ие Якутск, Жер бетіндегі өз өлшеміне немесе одан ірі қалалардың ішінде ең суық қысқы температураны тіркеуге ие. Якутсктегі орташа айлық температура шілдеде басталып, желтоқсанда аяқталады. Якутск – үнемі тоңған топырақтың үстіне салынған ең ірі қала, сондықтан көптеген үйлер бетон қадаларда тұрғызылған. Антарктида мен Гренландияны есептемегенде, Жер бетіндегі ең төмен температура Якутсктің солтүстік-шығысындағы Яна өзенінің алабында тіркелген. Қыс өте суық әрі ұзаққа созылса да, Якутскте 10 қараша мен 14 наурыз аралығында температураның нөлден жоғары көтерілгені тіркелген емес. Жазы ашық, жылы және кейде ыстық (бірақ қысқа), күндізгі ең жоғары температураны құрайды, бұл аймақтың маусымдық температура айырмашылығын әлемдегі ең үлкеніне айналдырады. Якутсктегі ең төмен температура 1891 жылғы 5 ақпанда, ал ең жоғары температура 2011 жылғы 17 шілдеде және 1942 жылғы 15 шілдеде тіркелген. 1834 жылдан бергі деректер бойынша ең ыстық ай – 1894 жылғы шілде, орташа температурасы . Якутск – орташа қысқы температурасы төмен болатын әлемдегі ең ірі қала.
With an intensely continental subarctic climate (Köppen climate classification Dfc, bordering Dfd), Yakutsk has the coldest winter temperatures for any city its size or larger on Earth. Average monthly temperatures in Yakutsk range from in July to in December. Yakutsk is the largest city built on continuous permafrost, and many houses there are built on concrete piles. The lowest temperatures ever recorded on Earth outside Antarctica and Greenland have occurred in the basin of the Yana River to the northeast of Yakutsk. Although winters are extremely cold and long Yakutsk has never recorded a temperature above freezing between 10 November and 14 March inclusive – summers are sunny, warm and occasionally hot (though short), with daily maximum temperatures exceeding , making the seasonal temperature differences for the region the greatest in the world at The lowest temperature recorded in Yakutsk was on 5 February 1891 and the highest temperatures on 17 July 2011 and on 15 July 1942. The hottest month in records going back to 1834 has been July 1894, with a mean of , Yakutsk is the largest city in the world with an average winter temperature of below
Якутск – ішкі аймақта орналасқан қала, Тынық мұхитынан шамамен қашықтықта жатыр. Бұл, жоғары ендікпен қосылғанда, қатал қыстарға ұшырауына және температураның орташалауынсыз болуына себеп болады. Шілдедегі температура осы ендік үшін қалыпты орташадан жоғары, орташа температура Владивосток немесе Южно-Сахалинск сияқты алыс Шығыс қалаларынан бірнеше градусқа ыстық. Шілде айының күндізгі температурасы кейбір теңіздік субтропиктік аймақтардан да жоғары. Жаздың жылы болуы Якутскты, суық қысына қарамастан, ағаштар шегінен оңтүстікке қарай орналастырады. Қыста Якутск Скандинавиядағы ұқсас ендіктегі ең жұмсақ қалалардан шамамен градусқа суық. Климат өте құрғақ, жылдық жауын-шашынның көп бөлігі жаз айларында түседі, себебі қыста өте суық континенттік ауаның айналасында Сибірдің жоғары қысымы қалыптасады. Алайда, жазғы жауын-шашын көп емес, себебі Тынық мұхитынан соққан ылғалды оңтүстік-шығыс желдері Лена аңғарына жетпей тұрып, жағалаудағы таулардан ылғалды жоғалтады.
Yakutsk is an inland location, being almost from the Pacific Ocean, which coupled with the high latitude means exposure to severe winters and also lack of temperature moderation. July temperatures soar to an above normal average for this latitude, with the average being several degrees hotter than more southerly Far East cities such as Vladivostok or Yuzhno Sakhalinsk. The July daytime temperatures are even hotter than some maritime subtropical areas. The warm summers ensure that Yakutsk, despite its freezing winters, is far south of the tree line. In winter, Yakutsk instead is between and colder than the mildest cities on similar latitudes in Scandinavia. The climate is quite dry, with most of the annual precipitation occurring in the summer months, due to the intense Siberian High forming around the very cold continental air during the winter. However, summer precipitation is not heavy since the moist southeasterly winds from the Pacific Ocean lose their moisture over the coastal mountains well before reaching the Lena Valley.
Демография
2021 жылғы халық санағының нәтижелері бойынша Якутск қаласының халқы 355 443 адамды, ал қалалық ауданының халқы 372 928 адамды құрады, бұл Саха Республикасының жалпы халқының үштен бірін құрайды.
According to the results of the 2021 Census, the population of Yakutsk was 355,443 in the city proper and 372,928 in the city's urban area, which is one third of the total population of Sakha. Yakuts: 59.2%
Russians: 26.4%
Kyrgyz: 3.4%
Evenks: 1.9%
Tajiks: 1.7%
Chinese: 1.4%
Armenians: 1.1%
Other ethnicities: 4.9%
According to the results of the 2021 Census, the population of Yakutsk was 355,443 in the city proper and 372,928 in the city's urban area, which is one third of the total population of Sakha. Yakuts: 59.2%
Russians: 26.4%
Kyrgyz: 3.4%
Evenks: 1.9%
Tajiks: 1.7%
Chinese: 1.4%
Armenians: 1.1%
Other ethnicities: 4.9%
Дін
Православтық христиан діні Якутск қаласында ең көп тараған дін, сонымен қатар шаманизм және Родноверие жақтастары да көптеп кездеседі. Қала тұрғындарының елеулі бөлігі дінсіз. Қаланың екі негізгі этникалық тобы – түркі тілді якуттар мен славян тілді орыстар – көбінесе христиан дінін ұстанады. Әлемдегі ең ірі Айий дінінің ғибадатханасы да Якутск қаласында орналасқан.
Orthodox Christianity is the most widely professed faith in Yakutsk, with significant populations of the adherents of Shamanism and Rodnovery. A sizeable share of the city's residents is non religious. The city's two main ethnic groups, the Turkic speaking Yakuts and the Slavic speaking Russians, are primarily Christian. The world largest temple of the Aiyy Faith is also located in Yakutsk.
Көлік
Якутск – Лена тас жолының бойындағы маңызды нүкте. Қаланың осы тас жолмен байланысы жазда ғана паром арқылы, немесе қыс айларында Лена өзені қатып қалғанда тікелей жүріп өту арқылы мүмкін. Якутск толығымен өзеннің батыс жағалауында орналасқандықтан, Саха Республикасының аумағында Лена өзенінен өтетін ең бір көпір де жоқ. Қыс мезгілінде қатып қалған Лена өзені, алысқа орналасқан елді мекендерге азық-түлік жеткізу үшін мұз тасымалдаушы жүк көліктеріне арналған қолайлы жолға айналады. Бірақ жылдың көп бөлігінде өзенде мұздың еруінен немесе мұз қалыңдығының жеткіліксіздігінен, сондай-ақ көктемгі су тасқыны кезінде су деңгейінің көтерілуінен өту мүмкін емес. Тас жол Ленаның шығыс жағалауындағы Нижний Бестях (Нижний Бестях) қала типтес поселкесінде аяқталады, онда шамамен төрт мың адам тұрады. Нижний Бестях Магадан қаласымен Колыма тас жолы арқылы байланысады. 2019 жылдың 9 қарашасында президент Владимир Путин Якутскке Лена өзені арқылы автомобиль көпірі салынуына келісім берді. 2008 жылы ұсынылған жобаға сәйкес, көпір өзеннің тар жерінде, Табага ауданында салынуы тиіс, онда көктемгі су тасқыны кезінде кең су басу аймағы қалыптаспайды. Көпірдің құрылысы мен оған қосылатын жолдардың құны 63,7 миллиард рубль (ҚҚС-сіз 83 миллиард рубль) деп бағаланды, оның 54,2 миллиард рублі грант түрінде берілуге тиіс, ал қалған қаражат инвесторлардан тартылмақ. Жеке көліктер үшін көпірден өту тегін, ал жүк көліктерінен төлем алынады. 2022 жылдың жазына қарай жоба бойынша жұмыс әлі басталған жоқ. Алғашқы жоспар бойынша көпір теміржол және автомобиль қозғалысы үшін бірдей пайдаланылатын болып жоспарланған, бұл Амур-Якутск магистралінің (оңтүстіктен созылатын теміржол) Шығыс-Батыс бағытындағы Байкал-Амур магистралімен байланысуына мүмкіндік берер еді. 2011 жылдың қараша айында теміржол Якутск қаласының қарсы жағалауындағы Нижний Бестях поселкесіне жетті. 2019 жылы Ленаның шығыс жағалауына жаңа теміржол желісінің салынуы, Якутск пен Ресейдің басқа аймақтары арасында жолаушылар пойыздарының қатынай бастауына жағдай жасады. Якутск Ресейдің басқа қалаларымен Якутск әуежайы арқылы да байланысады.
Yakutsk is a destination of the Lena Highway. The city's connection to that highway is only usable by ferry in the summer, or in the dead of winter, by driving directly over the frozen Lena River, since Yakutsk lies entirely on its western bank, and there is no bridge anywhere in the Sakha Republic that crosses the Lena. In the dead of winter, the frozen Lena River makes for a passable highway for ice truckers using its channel to deliver provisions to far flung outposts. The river is impassable for long periods of the year when it contains loose ice, when the ice cover is not thick enough to support traffic, or when the water level is too high and the river is turbulent with spring flooding. The highway ends on the eastern bank of Lena in Nizhny Bestyakh (Нижний Бестях), an urban type settlement of some four thousand people. Nizhny Bestyakh is connected with Magadan by the Kolyma Highway. Construction of a highway bridge over the River Lena to Yakutsk was approved by president Vladimir Putin on 9 November 2019. Based upon a design submitted in 2008, it would be over long and constructed upriver at Tabaga, where the river narrows and does not create a wide flooded area in spring. The cost of the bridge and its of approaches was estimated at 63.7 billion Rubles (83 billion rubles including VAT [НДС]), of which a grant of 54.2 billion Rubles was to be provided, with the remainder to be sourced from investors. The bridge was to be toll free for cars, with a toll for trucks. As of summer 2022, work has yet to begin on the project. The bridge had originally been planned to be a dual use railroad and highway bridge so the Amur Yakutsk Mainline, the North–South railroad being extended from the south, could connect the city with the East–West Baikal Amur Mainline. The railroad reached the settlement of Nizhny Bestyakh, on the opposite bank of the Lena from Yakutsk, in November 2011. The 2019 completion of a new rail line to the eastern bank of the Lena permitted the start of passenger rail services between Yakutsk and the rest of Russia. Yakutsk is also connected to other parts of Russia by Yakutsk Airport.
Білім беру және ғылыми-зерттеу
М. К. Аммосов атындағы Солтүстік-Шығыс федералды университеті қалада орналасқан. Сонымен қатар, Ресей Ғылым академиясының филиалы бар, онда, басқалармен қатар, Якутск кең ауа душын тіркеу орнатылымын (әлемдегі ең ірі ғарыштық сәулелерді анықтау массивтерінің бірі) басқаратын Космофизикалық зерттеулер институты және 1960 жылы мұздаған топырақта ғимараттар салумен байланысты күрделі және қымбат проблемаларды шешу мақсатымен құрылған Мельников мәңгі тоң институты бар. 2020 жылы жаһандық жылыну жерді ерітіп жатқанда, институт мәңгі тоңның еріу қарқынын өлшейді, бұл қаланың да, климаттың да жағдайына әсер етеді. Бастауыш және орта білім беру деңгейінде қалада ЮНЕСКО-ға қатысты бірнеше мектеп бар, оның ішінде Саха түрік колледжі, Саха француз мектебі, Саха корей мектебі және №16 мектеп.
M. K. Ammosov North Eastern Federal University is situated in the city. There is also a branch of the Russian Academy of Sciences, which contains, among other things, the Institute of Cosmophysical Research, which runs the Yakutsk Extensive Air Shower installation (one of the largest cosmic ray detector arrays in the world), and the Melnikov Permafrost Institute, founded in 1960 with the aim of solving the serious and costly problems associated with construction of buildings on frozen soil. In 2020, with global heating thawing the ground, the institute is measuring the rate at which the permafrost is thawing, which affects the city as well as the climate. At the primary and secondary levels, the city has a number of UNESCO Associated Schools, including the Sakha Turkish College, Sakha French School, Sakha Korean School, and School #16.