Кіріспе

Оңтүстік Ресейде пайда болған этникалық топ – Дон қазақтары (Донские казаки, Донські козаки) немесе дондықтар (донцы, донці) – Дон өзенінің орта және төмен ағысында қоныстанған қазақтар. Тарихи тұрғыдан алғанда, олар бұрынғы Дон қазақ әскерінің (Донское казачье войско, Головне Донське військо) құрамында болған. Бұл әскер 16 ғасырдың соңынан 1918 жылға дейін қазіргі Оңтүстік Ресейде және Украинаның Донбас аймағының бір бөлігінде тәуелсіз немесе автономиялы демократиялық республика болып табылды. 1992 жылдан бастап Ресей Федерациясы Президентінің жарлығымен қазақтарды арнайы тізілімге тіркеуге болады. Қазақ мәдени дәстүрлерін, соның ішінде Дон қазақ әскерін дамыту мақсатында бірқатар қазақ қоғамдық бірлестіктері қайта құрылды. Дон қазақтары бай әскери дәстүрге ие және Ресей империясының тарихи дамуында маңызды рөл атқарды, оның көптеген ірі соғыстарына қатысты.

Этимология

Қазақ (казак; козак) атауы феодалдық қоғамдағы өзге әлеуметтік топтарға (мысалы, шаруалар, ақсүйектер, дін қызметкерлері сияқты) қарама-қарсы "еркін адамдарды" сипаттау үшін кеңінен қолданылған (түрік тіліндегі qazaq сөзі, яғни "еркін адамдар" мағынасында). "Козак" атауы көшпенділерге, еркін жұмыс істеушілерге және қарақшыларға да қатысты. Бұл сөздің түбірі "қазақ" сөзімен ортақ, бірақ қазақтар Орталық Азиядағы басқа түркі халықтарынан ерекше.

Шығу тегі

Коссактардың нақты шығу тегі әлі де толық анықталмаған. Қазіргі көзқарас бойынша, Дон коссактары Поволжье, Новгород Республикасы және Рязань княздігі сияқты орыс жерлерімен, сондай-ақ Днепр сияқты украин жерлерімен байланысты славян халқынан тараған. Далаларда көшіп-қонып жүрген түркі тайпалары да олардың құрамына кірген. Солтүстік Кавказдың батыс бөлігінде пайда болған Дон коссактары мәдениетінің қалыптасуына гот аландары да әсер еткен болуы мүмкін.

Түркі теориясы

Орыс тарихшысы А. М. Орловтың теориясы бойынша, казак әскерлері түркі көшпелілерінің арасында қалыптасқан. Ол сондай-ақ, Дон казактарының бастапқы құрамына Алтын Орданың "Мещер татарлары" көп үлесте кіргенін, оларды кейін Мишар татарларымен байланыстырғанын айтады. А. В. Миртов Дон казактарының өмірі мен тіліне "Мещер татарлары" зор ықпал еткенін жазды. Г. Штекл болса, алғашқы орыс казактары қарапайым "орыс тіліне ауысқан татарлар" болғанын мәлімдеді. В. Н. Татищев: "Олардың бір бөлігі Мещераның кішкентай қалаларында тұрды, олардың орталығы Донской қаласы болды, қазір сол жерде Донской монастыры орналасқан".

Ерте тарих

Екі мың жылдан астам бұрын скифтер Дон өзенінің жағасында мекен еткен. Осы аймақта скифтердің көптеген қабірлері табылды. Кейіннен бұл жерді хазарлар мен половциандар қоныстандырды. 16-18 ғасырларда Дон өзенінің далалары "Жабайы даланың" (ланг ру) құрамына кірді. Орта ғасырдың соңында аймақ Алтын Орданың бақылауында болды, көптеген татар (әсіресе Қырым татарлары) қарулы топтары саудагерлер мен жаңа қоныс аударушыларға шабуыл жасап, оларды құлдыққа түсірді. Дон өңіріне алғаш христиан дінін ұстанғандар – 7-10 ғасырлардағы Хазар қағанатының Ясси және Косоги тайпалары болды. 1480 жылы Алтын Орда ыдырағаннан кейін, Новгород Республикасынан (1471 жылғы Шеллон шайқасынан кейін) және көршілес Рязань княздығынан осы жерге көбірек отарлаушылар келе бастады. 16 ғасырдың соңына дейін Дон қазақтары тәуелсіз, еркін жерлерде өмір сүрді.

15-17 ғасырлар

1444 жылы Рязань казактары Залесский қаласын Алтын Орда әскерлерінен қорғағандығы туралы және 1502 жылы Ресейдің Иван III хатында айтылады. 1480 жылы Алтын Орда құлағаннан кейін, Дон өзені маңындағы аймақ Қырымның батыс және Ноғайдың шығыс бөліктері арасында бөлісті. Олардың шекарасында, 14 ғасырдан бері, Дон өңірінің кең даласында қазіргі әлеуметтік тәртіпке наразы, жер иелерінің билігін мойындамайтын, қашқан шаруалар мен бостандыққа ұмтылған адамдар қоныстанды. Уақыт өте келе олар бірігіп, "казактар" деп аталды. Алғашқыда осы кішкентай қарулы топтардың негізгі көңілі аң аулау мен балық аулау болды, сонымен қатар түріктер мен татарлардың шабуылдарына қарсы үздіксіз күресті. Кейін ғана олар қоныстанды және жер жыртумен айналысты.

XVI ғасыр

Қазақ ауылдарына қатысты алғашқы жазбалар, "станицалар" деп аталатындар, 1549 жылға дейін жетеді. 1552 жылы Дон қазақтары атаман Сусар Федоровтың басшылығымен 1552 жылы Қазанды қоршау кезінде Иван Қатыгез әскеріне қосылды. 1556 жылдың 2 маусымында атаман Ляпун Филимоновтың қазақ полкі, стрелецтерден құралған москвит әскерімен бірге Астрахан хандығын жаулап алып, аннексиялады. Иван IV билігі тұсында атаман Ермак Тимофеевич Сибирьді жаулап алуға жорыққа шықты. 1582 жылдың күзінде хан Кучумды жеңіп, Сібір хандығының астанасы Искерді басып алғаннан кейін, Ермак 1583 жылдың қысында қазақтардың бір тобын Ертіс бойымен төмен жіберді. Бұл отрядты Богдан Брязга (кейбір деректер бойынша, қазақ басшысы Никита Пан) басқарды. Олар Конда-Пелым вогулдарының жерінен өтіп, Самарово қаласының қабырғаларына жетті. Қазақтардың шабуылынан қорқып, остяктар қарсылық көрсетпей берілді. 1585 жылдың күзінде, Ермақтың қайтысынан аз уақыт өткен соң, воевода (әскер қолбасшысы) Иван Мансуров бастаған қазақтар Сібірдегі алғашқы орыс бекініс қаласын – Обскойді – Иртыс өзенінің сағасында, Об өзенінің оң жағалауында салды. Осылайша, манси және ханты жерлері Ресей мемлекетінің құрамына енді, ал 1592 жылы Пелым және Березов қалаларын, 1594 жылы Сургут қаласын салу арқылы толыққанды бекітілді. Ермақтың экспедициясының нәтижесінде Ресей Сибирьді аннексиялауға қол жеткізді.

17 ғасыр

XVII ғасырда қазақтар Осман империясына және Қырым хандығына қарсы соғыс жүргізді. 1637 жылы Дон қазақтары, Запорожье қазақтарымен бірігіп, Донды қорғайтын стратегиялық Осман бекінісі Азовты басып алды. 1641 жылы Азов бекінісін қорғау Дон қазақтары тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі болды. Дон қазақтарының бос территорияларын Мәскеудің бақылауына алғаннан кейін, Дон қазақтарының тарихы Ресейдің қалған бөлігімен тығыз байланысты болды. Орта ғасырлық Ресейдің оңтүстік шекараларын қорғау үшін Дон қазақтарына салық төлемеу құқығы берілді және қазақ жеріндегі патша билігі Ресейдің басқа аймақтарындағыдай толық болған жоқ. Осы кезеңде Ресейдің үш белгілі көтерілісшісі – Стенка Разин, Кондратий Булавин және Емельян Пугачев – Дон қазақтарынан шықты.

18-19 ғасырлар

1786 жылдан кейін Дон казактарының жері ресми түрде Дон қожалық жері деп аталды, ал 1870 жылы Дон қожалық облысы деп қайта аталды (қазіргі уақытта Ресей Федерациясының Ростов, Волгоград және Воронеж облыстарының, сондай-ақ Украинаның Луганск облысының бір бөлігі). 1805 жылы Дон казактарының астанасы Черкасск қаласынан Новочеркасск қаласына (Жаңа Черкасск) көшірілді. Дон казактарының Наполеонның Ресейге басып кіруін тойтаруда маңызды рөл атқарғаны мәлім. Граф Матвей Иванович Платовтың басшылығымен Дон казактары Гранде Армееге қарсы бірнеше шайқаста күресті. Бородино шайқасында Дон казактары француз армиясының тылына шабуылдар жасады. Платов барлық казак әскерлеріне қолбасшылық етті және Ресей армиясының Мәскеуге шегінуін табысты қамтамасыз етті. Дон казактары келесі жорықтарда өзгеше көзге түсіп, Парижді жаулауға қатысты. Наполеонның: «Козактар – барлық әскерлердің арасындағы ең жақсы жеңіл әскер. Егер менің әскерімде олар болғанда, мен олармен бүкіл әлемді аралап шығар едім» деген сөзі жеткізілген. 1884 жылғы жалпы санауда Дон казактарының еркек халқы 425 000 адамға жететіні анықталды. Дон казактары сол кездегі он казак әскерінің ішіндегі ең ірісі болып есептелді, және әскери қызметке шақырылатын казактардың үштен бірінен астамын құрады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Дон казак әскері 17 қатарлы полк пен 6 жеке сотниядан (эскадрильялардан) тұрды. Бұған қоса, Дон аймағынан Императорлық гвардияның екі полкі жиналды. 1916 жылға қарай Дон әскері 58 майдандық полк пен 100 жеке сотнияға дейін кеңейді. Дон аймақтарының орталық орналасуы осы бөлімшелердің неміс және австро-венгр майдандарында кеңінен қолданылғанын көрсетті, бірақ оңтүстіктегі Осман түріктеріне қарсы олар аз қолданылды. Дон және басқа да казактардың атты әскер ретіндегі маңыздылығы 1916 жылы қатарлы ресейлік атты әскердің үштен бірін жаяуландыру туралы шешіммен расталды, бірақ казак полктерін олардың дәстүрлі рөлінде қалдыруға шешім қабылданды.

1917 жылғы ақпан революциясы

1917 жылғы ақпан революциясы басталғанда, Дон казактарының үш полкі (1-ші, 4-ші және 14-ші) Санкт-Петербург гарнизонының құрамына кірді. Бұл бөлімдердің бір бөлігі, Қонаевтық жерлердің кедей аймақтарынан келген жаңа сарбаздардан тұрды және олар патша үкіметіне деген жалпы наразылыққа ұшырады. Осы себепті, қаладағы наразылықтарды таратуға бұйрық берілгенде олар тиімді әрекет ете алмады. Дон казактарының, дәстүрлі түрде адал болғандарына енді сенуге болмайтыны туралы хабарлар, патшалық режимнің күрт құлауына елеулі үлес қосты.

Большевиктердің қуғын-сүргіні

Дон казактары 1918 жылы Ресейде таратылды, бірақ Ақ Армиядағы Дон казактары және шетелге эмиграциялағандар өздерінің музыкалық және басқа да дәстүрлерін сақтап қалды. Көптегендері Еуропа мен АҚШ-тағы түрлі цирктерде акробаттық атпен жұмыс істеді. Ресей азамат соғысы кезінде Ақ қозғалыстың көшбасшыларының бірі, адмирал Александр Васильевич Колчак, Дон казактарынан шыққан еді. Ресей азамат соғысында Ақ Армия жеңілгеннен кейін, аман қалған казактар мен олардың туған жерлеріне қатысты "Расказахивание" саясаты жүргізілді, себебі олар жаңа совет үкіметіне қауіп деп есептелді. Казақтардың туған жерлері көбінесе өте құнарлы болғандықтан, ұжымдастыру науқаны кезінде көптеген казактар кулактардың тағдырымен бірге болды. Тарихшы Майкл Корттың сөзіне сүйенсек, "1919 және 1920 жылдары шамамен 1,5 миллион дондық казақтың арасынан большевиктер 300 000-500 000 адамды өлтірді немесе жер аударып жіберді". Питер Холквист сияқты басқа зерттеушілер осы кезеңде 10 000 адамның қаза тапқанын алға тартады, ал 1932-1933 жылдардағы жасалған совет ашаршылықтары мен Голодомор кезінде одан да көп адам мерт болды.

Дон казактары Екінші дүниежүзілік соғыста

20 сәуірде 1936 жылы Қызыл Армиядағы казактарға бұрынғы тыйым алынып тасталды. Сол жылдың соңында екі қолданыстағы Қызыл Армияның атты дивизиясы Дон казактары болып қайта аталды. 1939 жылға қарай осы полктердің бірқатары салтанатты және жауынгерлік киім үлгілеріндегі дәстүрлі казак киімдерін алды. Дон казактары бөлімдерінің киіміне революцияға дейін оларды ерекшелеген кең қызыл жолақты қою көк шалбар кірді. Дон казак атты корпусы 1943 жылға дейін қарқынды әрекет етті, содан кейін оның рөлі, Қызыл Армиядағы қалған атты бөлімдер сияқты, азайды. Дегенмен, Дон казактарының кавалериясы 1945 жылға дейін сақталды және Мәскеудегі Жеңіс шеруіне қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дон казактары неміс армиясындағы казактардың ең ірі шоғырланған тобын құрады – XV СС казак атты корпусын, олардың көпшілігі бұрынғы кеңес азаматтары болды. XV СС казак атты корпусының құрамында 1-ші казак дивизиясы және 2-ші казак дивизиясы болды. Қазақтардың көп бөлігі Қызыл Армияға адал болды. Соғыстың басында, әсіресе Белостокты қоршау кезінде, 94-ші Белоголинский, 152-ші Ростовский және 48-ші Белореченский полктері сияқты казак бөлімдері өлімге дейін соғысты. Соғыстың алғашқы кезеңінде, немістердің Мәскеуге шабуылы кезінде, казактар жау тылында шабуылдар жасау үшін кеңінен қолданылды. Олардың ең танымал шабуылы Лев Доватордың басшылығымен Смоленск шайқасында болды, оның 3-атты корпусы Солтүстік Кавказдан жұмылдырылған Кубань және Терек казактарынан құралған 50-ші және 53-ші атты дивизияларынан тұрды. Он күндік шабуыл 300 шақырымды қамтыды және 9-шы неміс армиясының тыл аймағын қиратты, содан кейін сәтті түрде шығып кетті. Генерал Павел Беловтың басшылығымен Дон, Кубань және Ставрополь казактарының 2-атты корпусы 6-шы неміс армиясының оң фланкіна қарсы шабуыл жасады, оның Мәскеуге қарай жылжуын тежеді. Доватор мен Беловтың (екі генерал да кейіннен Кеңес Одағының Батыры атағын алды және олардың бөлімдері гвардия (элита) мәртебесіне көтерілді) казактардың жоғары кәсібилігі жаңа бөлімдердің көптеген құрылуын қамтамасыз етті. Немістер соғыс бойына тек екі казак корпусын құра алды, ал Қызыл Армия 1942 жылы ғана 17 корпусқа ие болды. Сталинград шайқасының басында, немістер Кубанды басып алған кезде, казак халқының көп бөлігі, немістер Краснов пен Шкуромен агитацияны бастамас бұрын, партизандық қызметке қатысты. Кавказ тауларынан неміс бекіністеріне жасалған шабуылдар кең таралды. Сталинградта немістер жеңілгеннен кейін 4-гвардиялық Кубань казак корпусы, танктер мен артиллериямен күшейтіліп, неміс шебін бұзып, Минеральные Воды және Ставропольді азат етті.

Қазіргі Дон казактары

Дон казактары 1990-шы жылдардың басында қайта жаңғырды және 1997 жылы Ресей үкіметі оларды ресми түрде мойындады, олардың атаманы толық маршал шеніне, нышандарына және формасына ие болды. 1992 жылы олар Приднестровье соғысы кезінде сепаратистік күштерге қосылды. 2008 жылғы Ресей-Грузия соғысы кезінде жүздеген Дон казактары ерікті болып Оңтүстік Осетияда соғысқа қатысты. 2009 жылы Украинаның қауіпсіздік қызметі Дон казактарының жетекшісіне Украина аумағына кіруге тыйым салды, украиндық аумақта заңсыз парламенттік құралым құрудың алдын алу мақсатында. 2014 жылдан бері Дон казактарының мүшелері Шығыс Украинадағы соғысқа Ресейге жақын Донбасс жасақтарының тәуелсіз еріктілері ретінде қатысып келеді. Хабарлама бойынша, бірнеше әскери құралымдар құрылған, бірақ олардың көпшілігі кейіннен таратылып, ДХР және ЛХР қарулы күштеріне енгізілді.

Дон казактарының туы

Дон қазақтарының 3:4 үлесті туы 1918 жылдың 4 мамырында Новочеркасск қаласында, Дон Республикасында өткен Дон қазақтарының құрылтайында, Атаман Петр Красновтың басшылығымен қабылданды. Тудың үш түсі бар: көк, сары және қызыл. Бұл ту сол жылы құрылған Украина Мемлекетінің туына ұқсас, ал Дон Республикасы Украинаның батысында орналасқан.

Елтаңба

Дон қазақтарының елтаңбасы 17 ғасырдан бері белгілі. Ол 1918 жылдың 15 қыркүйегінде Дон Республикасының символы ретінде бекітілді.

Униформа

1914 жылға дейін Дон казактары әскерінің ерекше түсі қызыл болды: ол бас киімдерінің ленталарында және қара көк түсті, кең шалбарларының жолақтарында қолданылды, бұл киім стептік казактарға тән бос қиылысқа ие еді. Мұражайлық шапқылар кейде киілетін, олардың үстіңгі жағы ақ тігіспен шектелген қызыл матадан жасалған болатын. Жеке полктардың көзге түсетін еңбегін көрсету үшін бас киімдеріне күміс металлдан жасалған иректер тағылған. Офицерлердің жағалары мен иықтарында күміс өрнектер, ал күміс-қара белдіктер болған. Салтанатты киімдегілердің иық белдіктері шапанның қара көк түсімен үйлесетін. Шпорының орнына қамшы қолданылды. 1908 жылға дейін барлық казак әскерлерінің жеке казактары өз киімдерін (сондай-ақ аттары мен жабдықтарын) өздерімен алып келуге міндетті болды. Бірақ Дон казактары әскерінің үлкен саны мен байлығы, оларға қоғамдық киім фабрикаларын ашуға мүмкіндік берді. 1908 жылы қара көк пальтолар мен күнделікті міндеттер үшін киілетін ақ (жазғы) көйлектердің орнына хаки түсті далалық киім қабылданды. Дегенмен, Дон әскерінің кең қызыл жолақты көк шалбары екі дүниежүзілік соғыс кезінде де әрекетте киіліп жүрді. Императорлық гвардияның Дон казак батареясы армияға тән қара түсті "Царь жасылы" түсті форма киді, сонымен қатар артиллерияның қара және қызыл белгілерімен.

Дон казактарының әнұраны

1853 жылы Федор Анисимов жазған «Тыныш Дон» романы оянды, қозғалды.

Дін

Дон казактарының көпшілігі орыс православие дінінің өкілдері, өздерін діннің қорғаушылары деп санайды. Дегенмен, Дон казактарының үлкен бөлігі старообрядшылар болған. Тіпті 1903 жылы Дон епархиясының 2 500 000 тұрғынының кем дегенде 150 000-ы старообрядшылар болып тіркелген. Атаман граф Матвей Платов – поповцы старообрядшылар отбасынан шыққан. Дон казактары басқа діндерге төзімділікпен қарады – еврейлерді қоспағанда – және буддистерді, мұсылмандарды, старообрядшыларды, сондай-ақ кәпірлерді өз қауымдастықтарына қабылдады.

Дәстүрлер мен мәдениет

Казақтар демократиялық қоғамға ие болды, онда ең маңызды шешімдер Жалпы жиналыста (Казачий Круг) қабылданатын. Жиын уақытша билікті атаман деп сайлап қоятын. Дон казактары Қырым хандығы мен Осман империясымен ұзақ соғысқандықтан, шебер салт аттылар және тәжірибелі жауынгерлер болды. Олар әскери қызметтерін Шығыс Еуропаның әртүрлі елдеріне сатқан. Польша королімен бірге, олар Ұсақ-тұрымсыз заманда (Смутное Время) Мәскеуге шабуыл жасады, ал Ресей билігімен Осман Түркиясына және Каджар Персиясына қарсы шабуылдар мен жорықтар жүргізді. Ресей және мұсылман аймақтарының арасында оқшауланған Дон казактары украин, орыс, калмық және татар элементтерін біріктірген ерекше мәдениет пен тіл дамытты. Дон казактары хор ән салу дәстүрімен мәшһүр, және олардың көптеген әндері, мысалы, "Чёрный Ворон" (Қара қарға) және "Любо, Братья, Любо" (Жақсы, ағайын, жақсы) бүкіл Ресейде кең таралды. Көптеген әндер соғыста қаза табу туралы айтады. 18 ғасырға дейін неке және ажырасу Жалпы жиналыста (Казачий Круг) рәсімделген. Егер казак әйелге үйленгісі келсе, оны Жалпы жиналысқа алып келіп таныстыру қажет еді. Егер Жалпы жиналыс мақұлдаса, неке қиылған. Ажырасу рәсімі де осылай жүргізілген. Петр I бұл рәсімдерді Жалпы жиналыста тыйым салып, казактардың некесін тек шіркеуде қиюын талап етті. Дон казактарының неке тойы – ән, би және қойылымдармен бірге өтетін күрделі ғұрып. Келіннің әкесі атқа мініп, келінін шіркеуге алып келеді, сосын той процессиясы жүреді. Тойдан кейін барлық қатысушылар күйеу жігіттің үйіне жиналады. Онде ата-аналар жаңа отбасыға бата тілеп, бастарынан нан үзіп, бидай, жаңғақ, тәттілер мен құрма шашып береді. Содан кейін келіннің шашы дәстүрлі қағида бойынша жібітілмей тасталады. Дон казактарының отбасында ұл туғанда, ата-анасы оған жебе, садақ, патрон, оқ және мылтық сыйлайды. Бұл заттардың бәрі баланың төсегінің үстіндегі қабырғаға ілінеді. Бала үш жасқа келгенде атқа мінуді үйренеді. 7-8 жасқа келгенде көшеде жүруге, балық аулауға және ересектермен бірге аң аулауға рұқсат алады. Ат жарысы Дон казактарының сүйікті ойыны болған. Жорықшылар ат үстінен қарумен нысанаға тигізуге жарысқан. Ең шеберлері аттың үстінде тұрып-тұрып оқ атып, нысананы дәл соғуға қабілетті болған. Дон казактарының отбасылары жас казакқа екі жылқы, киім және қару-жарақ беруді дәстүр санаған. Казактың әскерден қайтуы әрдайым той-думанамен тойланатын. Барлық аттандырып салып жатқан казактар шіркеуге жиналады, содан кейін туған жерлерінің топырағын салып, ән айтып жолға шығады. Станицадан шыққан соң, олар бір стақан арақ ішіп, туған жерлерімен қоштасады.

Дон казактары хоры Серж Ярофф

Дон казактары хоры Серж Яроф - Ресей Императорлық армиясының бұрынғы офицерлерінен құралған топ, олар әскерлерінің Қырымдағы жеңілісінен кейін қашып келген Чилингірде (Константинополь маңында) ән салып жүргендері анықталды. Олар 1923 жылы Венада өзінің негізін қалаушысы, дирижері және композиторы Серж Ярофф басшылығымен алғашқы концерттік өнер көрсетті. Хор Америка, Жапония және Еуропада танымал болды, 1930-шы, 40-шы және 50-ші жылдары әлемді аралап, бүгінгі күнге дейін танылып келеді. Казак киімдерін киген ерлер орыс діни және әйгілі музыкасы, сондай-ақ әскерлік, халық және көркем әндерден тұратын репертуарда а капелла орындады. Кейіннен казак билері де олардың бағдарламасына қосылды.

Танымал мәдениетте

Михаил Шолоховтың "Тыныш Ағыс Дон" атты монументалды туындысы Дон қазақтарына көңіл жарықсып, Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ресей азамат соғысының салдарынан олардың өмір салтының қирауын суреттейді.