Кіріспе
Аэроғарыш және қорғаныс компаниясы. British Aerospace plc (BAe) – 1977 жылы құрылған британдық ұшақтар, қару-жарақ және қорғаныс жүйелерін өндіруші компания. Оның бас кеңсесі Гэмпшир графтығының Фарнборо қаласындағы Фарнборо аэроғарыш орталығындағы Уорвик-хаус ғимаратында орналасқан. 1999 жылы General Electric компаниясының қорғаныс электроникасы және кеме құрылысымен айналысатын еншілес компаниясы – Marconi Electronic Systems-ті сатып алып, BAE Systems компаниясын құрды.
British Aerospace plc (BAe) was a British aircraft, munitions and defence systems manufacturer that was formed in 1977. Its head office was at Warwick House in the Farnborough Aerospace Centre in Farnborough, Hampshire. It purchased Marconi Electronic Systems, the defence electronics and naval shipbuilding subsidiary of the General Electric Company, in 1999 to form BAE Systems.
Құрылыс және жекешелендіру
Компанияның бастауы 1977 жылғы Ұшақ және кеме жасау индустриясы туралы заңда, ол Британдық ұшақ корпорациясын, Hawker Siddeley Aviation, Hawker Siddeley Dynamics және Scottish Aviation ұлттандырып, біріктіруді көздеді. 1977 жылғы 29 сәуірде жаңа ұйым Ұлыбританияда заңды корпорация ретінде құрылды. 1980 жылғы Британдық аэроғарыш туралы заңның (26-тармақ) қағидаларына сәйкес, 1 қаңтарда заңды корпорация шектеулі серіктестікке берілді, ал 1981 жылғы 2 қаңтарда «British Aerospace Public Limited Company» атауымен акционерлік қоғам (plc) ретінде қайта тіркелді. BAe екі негізгі кезеңде жекешелендірілді. Бірінші кезең 1981 жылғы ақпан айында өтті, ол компанияның 51,6% акциясын қамтыды. Бұл кезеңде акцияларға қоғамдық сұраныс 3,5 есе артық болды және алғашқы сауда күнінің соңында акция бағасы бастапқы ұсыныс бағасынан 14% жоғары болды. Екінші кезең 1985 жылғы мамыр айында жүзеге асты, онда 48,4% акция сатылды. Бұл сатуға қоғамдық сұраныс 5,4 есе артық болды және алғашқы сауда күнінің соңында акция бағасы бастапқы ұсыныс бағасынан 11% жоғары болды.
Бағдарламалар
British Aerospace алдыңғыларынан бірқатар даму бағдарламаларын мұра етті. Scottish Aviation 19 орындық турбовинтті ұшақ жобасымен жұмыс істеп жатты, ол Handley Page Jetstream-нің жаңартылған нұсқасы болды. BAe Jetstream 31 ұшағын 1980 жылғы наурызда прототиптің алғашқы ұшуынан кейін өндіріске енгізді. Сонымен қатар, BAe Hawker Siddeley компаниясының HS 125 бизнес-джетінің, Harrier VTOL реактивті истребителінің және HS 748 турбовинтті ұшағының өндірісін жалғастырды, Trident реактивті ұшағының өндірісі де қысқа мерзімге созылды. Сол сияқты, British Aircraft Corporation компаниясының One Eleven реактивті ұшағының, екі орындық Strikemaster әскери жаттығу/шабуыл ұшағының және әйгілі Concorde үстіркілді ұшағының төмен деңгейдегі өндірісі де жалғасты. 1976 жылғы 29 шілдеде, BAe құрылғанға дейін бір жылға жетпеген уақытта, ядролық қабілетті истребитель-бомбардировщик Panavia Tornado-ның алғашқы партиясын өндіру туралы келісімге қол қойылды. Ол Panavia Aircraft GmbH көпұлтты компаниясы арқылы әзірленді және өндірілді, онда BAe компаниясы көптеген компаниялардың бірі болды. 1979 жылғы 10 шілдеде Tornado-ның алғашқы ұшуы өтті. 1979 жылғы 5 және 6 маусымда алғашқы ұшақтар RAF және Германия Әуе күштеріне жеткізілді. 1981 жылғы 25 қыркүйекте алғашқы итальяндық Tornado жеткізілді. Tornado көптеп өндірілді, 500-ші ұшақ 1987 жылғы 19 желтоқсанда Батыс Германияға жеткізілді. Tornado-ның өндірісі 1998 жылы аяқталды, соңғы партия Сауд Арабиясы Корольдік Әуе күштеріне жеткізілді, олар барлығы 96 IDS Tornado тапсырыс берді. Авиация авторы Джон Лейк «Тринационалды Panavia консорциумы 1000-ға жуық Tornado шығарды, бұл оны соғыстан кейінгі ең табысты бомбалаушы бағдарламалардың біріне айналдырды» деп атап өтті. 1978 жылы BAe BAe 146 ұшағын қайта іске қосты, бұл бұрын Hawker Siddeley компаниясымен жасалған қысқа қашықтыққа ұшатын аймақтық авиалайнер еді. Компания оны үндемейтін, экономикалық тиімді турбовентиляторлық қозғалтқышпен жабдықталған, алдыңғы буынның турбовинтті ұшақтарын алмастыра алатын ықшам ұшақ ретінде сатты. 1982 жылы алғашқы толыққанды ұшақ алғашқы ұшуын жасады. Оны қызметке енгізген жылы ол «әлемдегі ең үндемейтін реактивті ұшақ» деп мақталды. 1993 жылы BAe 146 ұшағының Avro RJ сериясы деп аталатын жаңартылған моделі түпнұсқасын алмастырды; өзгерістерге бастапқы Lycoming ALF 502 турбовентиляторлық қозғалтқыштарын жобасы жаңартылған нацелдерде орналасқан жоғары итергіш LF 507 турбовентиляторлық қозғалтқыштарымен ауыстыру кірді. Avro RJ сериясында сондай-ақ, аналогты ADI, HSI және қозғалтқыш аспаптарын алмастыратын EFIS-пен жаңартылған пилот кабинасы болды. Avro RJ өндірісі 2003 жылдың соңында соңғы төрт ұшақ жеткізіліп аяқталды; 1993 және 2003 жылдар аралығында барлығы 173 Avro RJ ұшағы жеткізілді. BAe Harrier отбасының бірнеше озық үлгілерін жасады. 1978 жылы Корольдік теңіз күштері алғашқы BAe Sea Harrier ұшақтарын алды, алғашқы тапсырыс 24 ұшақтан тұрды. Sea Harrier үш жылдан кейін пайдалануға енгізілді, бастапқыда ол "Invincible" класындағы бірінші әуе кемесі HMS Invincible және ескі HMS Hermes кемелеріне орналастырылды. 1982 жылғы Фолкленд соғысындағы шешуші рөлінен кейін, соғыстан алынған сабақтар 1984 жылы бекітілген флотты жаңарту бағдарламасын қалыптастырды, нәтижесінде Sea Harrier FRS.2 (кейін FA2 деп аталды) пайда болды. Прототиптің алғашқы ұшуы 1988 жылдың қыркүйегінде өтті және сол жылдың желтоқсан айында 29 жаңартылған ұшаққа келісімшарт жасалды. Sea Harrier FA2 Blue Vixen радарымен жабдықталған, ол әлемдегі ең озық импульстік допплерлік радар жүйелерінің бірі ретінде сипатталды. 1981 жылдың тамызында BAe және американдық ұшақ өндіруші McDonnell Douglas McDonnell Douglas AV 8B Harrier II ұшағына қатысты өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Осы келісім бойынша BAe толық серіктес емес, субподрядкер болды, ұшақ құрылысының 40 пайызына жұмыс уақыты бойынша жауапкершілік алды. RAF үшін сатып алынған нұсқа, BAe Harrier II деп белгіленген, көптеген айырмашылықтарға ие болды, соның ішінде авионика, қару-жарақ және жабдықтар. GR5-тің қанатының алдыңғы жиегі тот баспайтын болаттан жасалған, бұл оған AV 8B-ден өзгеше икемділік қасиеттерін берді. 1989 жылғы желтоқсанда Harrier II ұшағымен жабдықталған RAF-тың алғашқы эскадрильясы пайдалануға енгізілді. 1979 жылы BAe ресми түрде көпұлтты ұшақ өндіруші Airbus компаниясына қосылды және кәсіпорнының 20 пайызына ие болды, бұл он жыл бұрын Ұлыбритания үкіметі Airbus консорциумын қолдаудан бас тартқан шешімді кері қайтарды. Airbus-тың алғашқы ұшағы A300 бастапқыда сұранысқа ие болған жоқ, бірақ 1970 жылдардың соңында авиалайнерге тапсырыс беру көбейді. 1979 жылға қарай консорциум A300 үшін 256 тапсырыс алды және BAe ресми түрде консорциумға қосылғаннан бір жылдай бұрын Airbus өзінің екінші авиалайнерін, A310 ұшағын іске қосты. 1983 жылғы Париж әуе шоуында, озық истребительдік технологиялық демонстраторды әзірлеу және сынау мақсатындағы Experimental Aircraft Programme (EAP) жобасы жарияланды; бұл жоба бастапқыда Ұлыбритания мен оның еуропалық көршілері, соның ішінде Батыс Германия мен Италия арасындағы серіктестік ретінде жоспарланған. Нәтижесінде British Aerospace EAP ұшағы BAe компаниясымен жеке жоба ретінде әзірленді; ол көпұлтты Eurofighter Typhoon ұшағының негізін құрады. 1986 жылы Alenia Aeronautica, CASA және DASA компанияларымен бірлесіп BAe Eurofighter GmbH компаниясын құрды, ол Eurofighter ұшағын әзірлеу және өндіру үшін құрылған. Көпұлтты ұйымның бас кеңсесі Германияның Бавария штатындағы Hallbergmoos қаласында орналасқан. Eurofighter прототипінің алғашқы ұшуы 1994 жылғы 27 наурызда Баварияда DASA бас сынаушы пилоты Петер Вегер басқаруымен өтті. 1998 жылғы 30 қаңтарда Eurofighter GmbH, Eurojet қозғалтқыш өндірушісі және NATO Eurofighter and Tornado Management Agency арасында Eurofighter ұшағын өндіру бойынша алғашқы келісімшартқа қол қойылды, бұл ұшақты сатып алуды басқару үшін құрылған ұйым. 1985 жылғы 26 қыркүйекте Ұлыбритания және Сауд Арабия үкіметтері BAe компаниясын бас мердігер етіп тағайындап, Al Yamamah қару-жарақ келісіміне қол қойды. 1990 жылдарда кеңейтілген және толыққанды жарияланбаған келісімдерге Panavia Tornado шабуылдық және әуе қорғаныс ұшақтарын, BAe Hawk жаттығу ұшақтарын, Rapier зымырандық жүйелерін, инфрақұрылымдық жұмыстарды және теңіз кемелерін жеткізу кірді. Al Yamamah келісімдерінің құны 20 миллиард фунт стерлингке жетеді және BAE Systems компаниясының табысының үлкен бөлігін құрай береді.
Сатып алулар мен қайта құрулар
BAe 1987 жылғы 22 сәуірде британдық қару-жарақ өндіруші Royal Ordnance компаниясын 190 миллион фунт стерлингке сатып алды. Немец қару-жарақ маманы Heckler & Koch төрт жылдан кейін BAe оны сатып алғаннан кейін осы бөлімге енгізілді. 1988 жылы BAe Rover Group компаниясын Маргарет Тэтчер басқаратын британ үкіметінен 150 миллион фунтқа сатып алды. Сату үкімет пен BAe арасындағы қаржылық мәмілелердің ашық еместігіне байланысты даулы болды; алайда, Коммундар палатасының Сауда және өнеркәсіп комитеті «шағымдар тізіміне қарамастан, комитет BAe-ге сату үкімет үшін ең жақсы шешім болуы мүмкін деген қорытындыға келді» деп мәлімдеді. 1991 жылы BAe акциялармен алмасу арқылы Hutchison Telecommunications компаниясының 30% үлесін сатып алды, осы келісім бойынша Hutchison BAe-нің толық иелігіндегі еншілес компаниясы Microtel Communications Ltd компаниясының 65% бақылау үлесін алды. 1991 жылдың тамызында BAe Сема тобымен бірлесіп BAeSEMA теңіз жүйелері бірлескен кәсіпорнын құрды. 1991 жылдың 25 қыркүйегінде BAe директорлары, бас директор Ричард Эванстың жетекшілігімен, төраға профессор сэр Роланд Смитты қызметтен шеттетуге ұшыратты, бұл оқиға The Independent газетімен «көп жылдар бойы куә болған ең таңғажайып және қатыгез кеңсе төңкерісі» деп сипатталды. Эванс қиындықтарды бірқатар оқиғалардың салдары ретінде түсіндірді: «біздің мүлік компаниямыз [Arlington Securities] нашар нарыққа тап болды. Rover Group компаниясының сату көлемі шамамен бестен бір бөлігіне төмендеді және шығын көбейді. Үкіметтің қорғаныс шығындарының көлеміне қатысты маңызды қайта қарау жүргізілді. Әуе тасымалдау саласындағы төмендеуге байланысты біздің коммерциялық ғарыш бөлімшесіндегі шығындар күрт өсті». 1992 жылдың ортасында BAe 1 миллиард фунт стерлинг сомасында активтерді жойды, бұл негізінен өңірлік ұшақтар бөліміндегі штатты қысқарту мен қайта құрылымдаудың бір бөлігі болды. Бұл Ұлыбритания корпоративтік тарихындағы ең ірі активтерді жою болды. General Electric Company (GEC), кейіннен қорғаныс мүдделерін BAe-ге сатқан компания, осы кезде BAe-ні сатып алуға жақын болды. BAe Corporate Jets және Arkansas Aerospace 1993 жылы Raytheon компаниясына сатылды. 1994 жылы Rover Group BMW компаниясына, ал British Aerospace Space Systems Matra Marconi Space компаниясына сатылды. 1998 жылы BAe-нің Orange plc-дегі үлесі 5%-ға дейін төмендетілді. Orange акциялары Hutchison Telecommunications (UK) Ltd-дегі 30%-дық үлестің нәтижесі болды. 1994 жылы BAeSEMA, Siemens Plessey және GEC Marconi Principal Anti Air Missile System (PAAMS) консорциумының құрамында UKAMS Limited компаниясын құрды. UKAMS 1998 жылы BAe Dynamics компаниясының толық иелігіндегі еншілес компаниясына айналды. 1995 жылы Saab Military Aircraft және BAe JAS 39 Gripen экспорттық нұсқасын бірлесіп әзірлеу және сату туралы келісімге келді. 1996 жылы BAe және Matra Defense өздерінің зымыран бизнесін Matra BAe Dynamics деп аталған бірлескен кәсіпорынға біріктіруге келісті. 1997 жылы BAe Lockheed Martin X 35 Joint Strike Fighter командасына қосылды. Келесі жылы BAe Siemens Plessey Systems (SPS) компаниясының Ұлыбританиядағы операцияларын Siemens компаниясынан сатып алды, ал DASA SPS-тің неміс активтерін сатып алды.
"our property company [Arlington Securities] was hit with a lousy market. Sales of the Rover Group sank by about a fifth and losses mounted. The government's defence spending volumes underwent a major review. Losses in our commercial aerospace division increased dramatically with the recession in the airline industry." In mid 1992, BAe wrote off £1 billion of assets, largely as part of redundancies and restructuring of its regional aircraft division. This was the largest asset write off in UK corporate history. General Electric Company (GEC), later to sell its defence interests to BAe, came close to acquiring BAe at this time. BAe Corporate Jets and Arkansas Aerospace were sold to Raytheon in 1993. In 1994, the Rover Group was sold to BMW and British Aerospace Space Systems was sold to Matra Marconi Space. In 1998, BAe's shareholding of Orange plc was reduced to 5%. The Orange shareholding was a legacy of the 30% stake in Hutchison Telecommunications (UK) Ltd. In 1994, BAeSEMA, Siemens Plessey and GEC Marconi formed UKAMS Limited as part of the Principal Anti Air Missile System (PAAMS) consortium. UKAMS would become a wholly owned subsidiary of BAe Dynamics in 1998. In 1995, Saab Military Aircraft and BAe signed an agreement for the joint development and marketing of the export version of the JAS 39 Gripen. In 1996, BAe and Matra Defense agreed to merge their missile businesses into a joint venture called Matra BAe Dynamics. In 1997, BAe joined the Lockheed Martin X 35 Joint Strike Fighter team. The following year, BAe acquired the UK operations of Siemens Plessey Systems (SPS) from Siemens, while DASA purchased SPS' German assets.
BAE Systems компаниясына көшу
1990 жылдардың соңында еуропалық қорғаныс саласын консолидациялау кең таралған практикаға айналды; еуропалық үкіметтер өздерінің қорғаныс өндірушілерін біріктіріп, бір ұйымға, Еуропалық аэроғарыш және қорғаныс компаниясына айналдыруды қалады. Бұл амбиция еуропалық түрлі қорғаныс топтарын – негізінен бір-бірімен, сондай-ақ американдық қорғаныс мердігерлерімен байланыстыратын көптеген есептерге әкелді. 1998 жылдың шілдесінде BAe мен DASA арасында бірігу туралы талқылаулар басталды. Мұндай бірігудің шарттары 1998 жылдың желтоқсанында British Aerospace компаниясының төрағасы Ричард Эванс пен DASA компаниясының бас директоры Юрген Шремпп арасында келісілген болатын. Алайда, британдық General Electric Company (GEC) өзінің қорғаныс электроникасы бизнесі Marconi Electronic Systems (MES) компаниясын 1998 жылдың 22 желтоқсанында сатуға ұсынған кезде BAe басшылығы DASA-мен бірігуден бас тартып, оның британдық бәсекелесін сатып алуды жөн көрді. 2004 жылы Эванс американдық қорғаныс мердігерінің MES-ті сатып алып, British Aerospace және DASA-ға қарсы шығады деп қорқыныш білдірді. 1999 жылдың 14 қазанында DASA Aérospatiale Matra компаниясымен бірігуге келісіп, European Aeronautic Defence and Space Company (EADS) компаниясын құрды. 2000 жылдың 10 шілдесі жаңа компания үшін "бірінші күн" болды, ол Боингтен кейін әлемдегі екінші ірі аэроғарыш компаниясы және BAE Systems-тен кейін Еуропадағы екінші ірі қару-жарақ өндірушісіне айналды. GEC-тің тек британдық компанияны құру үшін бірігуі, DASA-мен бірігуден туындайтын англо-герман компаниясымен салыстырғанда, АҚШ-тың табысты қорғаныс нарығына одан әрі ену үшін жақсы перспективаға ие деп бағаланды. Жаңадан құрылған компания, бастапқыда "New British Aerospace" деп аталды, ресми түрде 1999 жылдың 30 қарашасында құрылды; ол BAE Systems деп аталады.
Сыбайлас жемқорлықты тергеу және сын
Ал Ямама келісім-шарттары Сауд Арабиясының патша отбасы мүшелері мен үкімет шенеуніктеріне пара беру ("ұсыныстар") нәтижесінде жасалған деген айыптаулар бар. Кейбір мәлімдемелер бұрынғы премьер-министрдің ұлы Марк Тэтчердің бұл іске қатысы болуы мүмкін екенін көрсетті; ол төлемдер алғанын немесе анасының бизнестегі байланыстарын пайдаланғанын күні бүгінге дейін жоққа шығарды. Ұлттық аудит кеңсесі (ҰАК) келісім-шарттарды тергеді, бірақ әзірге ешқандай қорытынды жарияламады – ҰАК тарихындағы алғаш рет жасырын қалған есеп. BBC Newsnight бағдарламасы MI5-тің Темза Хаус және MI6-тың Воксхолл Крос бас кеңселерінің құрылысын талдаған бұрынғы құпия есеп жарияланғанын, бірақ Ал Ямама есебі әлі де құпия сақталатынын атап көрсетті, бұл өте қайшы келеді. 2007 жылғы "Welcome Aboard Toxic Airlines" деректі фильмінде 1999–2000 жылдардағы Австралия Сенатының Британдық Аэрокосмикалық 146 ұшағындағы май түтіндеріне байланысты денсаулық және ұшу қауіпсіздігі мәселелері бойынша жүргізілген тергеуден маңызды деректер жасырылғанына қатысты дәлелдер ұсынылды. Фильмде сондай-ақ, Австралия сенаторының BAe компаниясы түтін мәселесі бойынша үнсіздік сақтау үшін ақша төлегені туралы сөзі де бар.