Кіріспе
Желкенді қайықтың корпусындағы ойықтан иықталатын, бұрылатын кеменің ортасы немесе орталық тақта (АҚШ) – желкенді қайықтың корпусындағы ойықтан иықталатын корпусқа қосымша, ол орталық борт (Ұлыбритания) немесе орталық тақта (АҚШ) деп аталады. Иықтала білуі орталық тақтаны шалқаң суларда пайдалануға, бүйірлік кедергінің ортасын жылжытуға (желкен жоспарындағы өзгерістерді толықтыруға, осы өзгерістер еңбектену орталығын артқа жылжытады), орталық тақтаның толық ауданы қажет болмағанда немесе қайықты судан шығарып алғанда, мысалы, тіркемемен тасығанда, қарсылықты азайтуға мүмкіндік береді. Тек бұрылатын металл пластинадан тұратын орталық тақта – орталық пластина деп аталады. Даггер тақтасы ұқсас, бірақ бұрылудың орнына тік сырғанап тұрады. Шұңқыр қайығындағы аналогы – түбіндегі тақталар: олар жұптап орнатылады және бір уақытта біреуі қолданылады.
A centreboard or centerboard (US) is a retractable hull appendage which pivots out of a slot in the hull of a sailboat, known as a centreboard trunk (UK) or centerboard case (US). The retractability allows the centreboard to be raised to operate in shallow waters, to move the centre of lateral resistance (offsetting changes to the sailplan that move the centre of effort aft), to reduce drag when the full area of the centreboard is not needed, or when removing the boat from the water, as when trailering. A centreboard which consists of solely a pivoting metal plate is called a centerplate. A daggerboard is similar but slides vertically rather than pivoting. The analog in a scow is a bilgeboard: these are fitted in pairs and used one at a time.
Тарих
Лейтенант Джон Шэнк (шамамен 1740 – 6 ақпан 1823) – британдық Корольдік теңіз флотының офицері және орталық кескіштің ойлап табуымен есімдері таныс. Дегенмен, Шэнк бұл идеяның авторлығын британдық бригадир генерал Эрл Персиге жатқызды.
Мақсаты
Орталық тақта (қазіргі заманғы жарыс қайықтарында көбінесе көтергіш қанат деп аталады) желкендерден туындайтын бүйірлеме күшті тепе-теңдеу үшін көтергіш күш беруге арналған. Бұл желкенді қайықтардың желдің бағытына қарама-қарсы бағытта жылжуы үшін қажет, себебі желкеннің күші нақты жел бағытына 45 градустан жақын болмайды. Көптеген желкенді қайықтар қозғалыс осі бойынша симметриялы болғандықтан, тік қалпында бүйірлеме күш екі жақтан да туындауы мүмкін, сондықтан орталық тақталар симметриялы пішінде болуы керек, осылайша олар екі бағытта да бірдей тиімді жұмыс істейді. Яхтаның еңкеюі қаншалықты жоғары болса, оның корпусы да соншалықты асимметриялық болады. Орталық тақта, пышақ тәрізді тақта немесе түйреуіш тақта, қайық аударғанда немесе тоңкерілгенде тіреліп тұруға арналған платформа ретінде қолданылуы мүмкін, бұл күшті арттыруға мүмкіндік береді.
Қалай жұмыс істейді
Орталық тақтаның тиімділігі қатынас көрсеткішінің артуымен жақсарады. Ұзын, тар орталық тақта берілген көтеру күші үшін қысқа, кең тақтадан гөрі аз кедергі тудырады, нәтижесінде желге қарсы жақсы бағытталатын, жылдам қайық пайда болады. Алдыңғы және артқы жаққа бұрылатын орталық тақта желкен жоспарындағы өзгерістерге (мысалы, стаксельді түсіру немесе жинау) сәйкес, бүйірлік кедергінің орталық нүктесін артқа жылжыту үшін де қолданылуы мүмкін. Артқа тартылатын орталық тақта бекітілген келіске қарағанда күрделірек, және көбінесе қайық корпусының ішінде жолаушыларға арналған кеңістікті алады. Басқа түрлері қайықтың астында орналасқан корпуспен жабдықталған, ол корпуста орын алмайды, бірақ кедергінің артуына себеп болады. Осы себепті, шалқаятын кемелерде жиі кездесетін жағдайларда, терең емес суға арналған келіс пен орталық тақтаның комбинациясы қолданылады (мысалы, Randmeer). Келіс орталық тақтаға орнату орнын қамтамасыз етеді, оны корпустан шығарады, бірақ қайықтың суға бату тереңдігіне аз ғана қосымша салмақ қосады. Орталық тақта терең суларда көтеру күшін арттыру үшін төмендетіледі. Баст әдетте келісте орналасады, бұл орталық тақтаны жеңіл және ыңғайлы етуге мүмкіндік береді. Орталық тақталар көбінесе кельдік қайықтарда балластпен жабдықталады және "көтерілетін келіс" деп аталады, себебі келіс сияқты, олар корпустың астында орналасқан, бірақ келістен айырмашылығы, кері тартылуы мүмкін. Балластталған орталық тақталар төмендетілгенде әдетте бекітілмейді; балластың салмағы оларды төмен ұстайды. Бұл сонымен қатар қайыққа кедергі келген жағдайда қауіпсіздік шарасы болып табылады – соққы күші фольганы орталық тақтаның шахтасына итеріп жібереді, егер тақта бекітілген болса, бұзылуы мүмкін. Балластталған фольганың салмағы теңдестіргіштер жүйесін қажет етеді, бұл теңізшіге фольганы көтеруге мүмкіндік береді, сондай-ақ тақтаны жоғары қарай бекіту механизмі қажет. Орталық тақта балластталған келістен оның тұрақтылыққа үлес қоспауымен ерекшеленеді; оның мақсаты жақтық кедергі жасау. Кішкентай желкенді қайықтарда балластталған орталық тақта табу сирек. Үлкен желкенді кемелерде, осыған ұқсас конструкция кейде жағалаудағы суларда бекітілген келіске қарағанда жақсы жүзуді жеңілдету үшін қолданылады. Мұндай жағдайларда қосымша құрылым әдетте "көтерілетін келіс" (әдетте бұрылады, бірақ кейде пышақ сияқты кері тартылады) немесе "бұрылатын келіс" деп аталады. Теңіздік кемелердегі мұндай орнатуларда келіс кез келген күйде бекітілуі керек, сондықтан кеме аударылғанда ол келіс құдығына түсіп қалмауы керек. Кеме қозғалғанда орталық тақта көтеруші фольга ретінде әрекет етеді.