Кіріспе
Француз королінің ұлы; Луи Анри, Конде ханзадасы. Луи Антуан де Бурбон, Энгьен герцогы (duc d'Enghien, [dɑ̃ɡɛ̃]) (Луи Антуан Анри; 2 тамыз 1772 – 21 наурыз 1804) – Франция Бурбон әулетінің мүшесі. Өмірінен гөрі өлімімен әйгілі болған ол Наполеон Бонапарттың бұйрығымен атылды, оған Ұлыбританияға көмектескені және Наполеонға қарсы қастандық жасағаны үшін айып тағылды.
Louis Antoine de Bourbon, Duke of Enghien (duc d'Enghien pronounced dɑ̃ɡɛ̃) (Louis Antoine Henri; 2 August 1772 – 21 March 1804) was a member of the House of Bourbon of France. More famous for his death than his life, he was executed by order of Napoleon Bonaparte, who brought charges against him of aiding Britain and plotting against Napoleon.
Өмірбаян
Энгьен герцогы Луи Анри де Бурбон мен Батильда д’Орлеанның жалғыз ұлы болды. Ол Бурбон әулетінің мүшесі болғандықтан, принц дю санг титулына ие болды. Ол Конде ханзадаларының елдік резиденциясы – Шантильли сарайында дүниеге келді, және ол осы титулға мұрагер болып туған. Ол туғаннан бастап Энгьен герцогы атағын алды, ал оның әкесі Бурбон герцогы және Конде ханзадасының мұрагері болды, Бурбон герцогы Конде тағына мұрагер болатын. Оның анасының толық аты – Луиза Мари Тереза Батильда д’Орлеан; ол Регент Филипп д’Орлеанның немересі Луи Филипп д’Орлеан мен Луиза Генриетта де Бурбонның жалғыз қалған қызы болды. Оның інісі болашақ Филипп Эгалит болды, сондықтан ол болашақ Франция королі Людовик Филипп I-нің бірінші туысы еді. Ол сонымен қатар Людовик XIV-тен екі рет – оның заңдастырылған қыздары Мадемуазель де Блуа және Мадемуазель де Нант арқылы тегін жалғастырды. Ол жалғыз бала болды, оның ата-анасы 1778 жылы оның әкесінің Париж операсының әншісі Маргарита Катерина Мишелотпен болған романтикалық қатынасының ашыққа шығуынан кейін ажырасты, және күйеуінің адалсыздығы үшін анасы кінәланды. Мишелот Энгьеннің екі заңды емес қарындасының анасы болды. Ол жекеменшік білімді абат Миллодан алды, ал әскери істерді коммодор де Виньёдан үйренді. Ол Конде әулетінің соғысқа бейім мінезін ерте көрсетті және 1788 жылы әскери қызметін бастады. Француз революциясы басталғанда, ол Бастилияға шабуылдан кейін бірнеше күн өткен соң әкесі мен атасымен бірге эмиграцияға кетті, ал жер аударылуда Францияға шабуыл жасап, монархияны революцияға дейінгі жағдайына қайтару үшін күш жинауға тырысты. 1792 жылы Француз революциялық соғыстарының басталғанда, ол атасы Конде ханзадасы ұйымдастырған және басқарған эмигранттар корпусында қолбасшылық қызметін атқарды. Конде армиясы Брансвик герцогының Францияға жасаған сәтсіз шабуылына қатысты. Осыдан кейін жас герцог әкесі мен атасының басшылығымен Конде армиясында қызметін жалғастырды және бірнеше рет авангардтағы батылдығы мен ынтасымен көзге түсті. Лунэвиль бейбіт шартынан кейін (1801 жылдың ақпаны) бұл әскер күші таратылғанда, ол кардинал де Роханның қызы, принцесса Шарлотта де Роханға үйленді және Рейнге жақын Бадендегі Эттенхаймде тұра бастады.
Қамауға алу, сот және өлім
1804 жылдың басында Францияның бірінші консулы Наполеон Бонапарт жас герцогті Кадудаль ісімен байланыстырып естіген хабарлар француз полициясы сол кезде іздестіріп жүрген құпия сөз байласып жатқан мәселе еді. Бұл құпияласуға Франция режимін құлатып, монархияны қайта орнатуды көздеген роялистер Жан-Шарль Пишегру мен Жорж Кадудал қатысты. Хабарға қарағанда, герцог Шарль Франсуа Дюмурьемен бірге болып, Францияға жасырын сапарлар жасаған көрінеді. Бұл жалған еді, герцогтың Кадудалмен немесе Пишегрумен байланысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, герцог бұрын «Эмигранттар армиясы» құрамында Франция Республикасына қарсы соғысқаны үшін күшті сотталған болатын. Наполеон герцогты қамауға бұйрық берді. Француз драгундары Рейн өзенін жасырын кесіп өтіп, оның үйін қоршап алып, оны Страсбургке (1804 жылғы 15 наурыз) жеткізді, содан кейін Парижге жақын орналасқан Винсенн сарайына алып келді. Онде генерал Пьер Августин Хулин басқаратын француз полковниктерінен құралған әскери комиссия оны тездетіп соттау үшін шақырылды. Герцог негізінен Францияға қарсы соғыста қару қолданғаны және Францияға қарсы ұсынылып жатқан жаңа коалицияға қатысу ниетімен айыпталды. Хулин басқарған әскери комиссия герцогты өлтіру туралы нұсқаумен келген Анна Жан Мари Рене Саваридің бұйрығымен сот үкімін жазды. Савари сотталған мен бірінші консулдың кездесуіне кез келген мүмкіндіктің алдын кесті, және 21 наурызда герцогты қабірдің жанында, сарайдың орналасқан жерінде атып өлтірді. Бұл жазаны элиталық жандармдар тобы орындады. Оның соңғы сөздері: «Егер олай болса, мен француздың қолынан өлуге тиіспін!» 1816 жылы оның денесі эксгумацияланып, Винсенн сарайының қасиетті капелласына қойылды.
Өлімнің әсері
Еуропаның патша әулеттері герцогтың өліміне қатты қайғырып, алаңдады. Ресейдің императоры Александр I ерекше қорқынышқа ұшырады және Наполеонның билігін шектеуге шешім қабылдады. Энгиен Конде үйінің соңғы ұрпағы болды; оның әкесі мен атасы одан кейін өмір сүрді, бірақ одан әрі ұрпақ қалдырмай қайтыс болды. Қазір Жозефина мен мадам де Ремусат Бонапарттан герцогты сақтап қалуды өтінгендері белгілі, бірақ оның еркіне ешнәрсе жете алмады. Таллеран, Фуше немесе Савари герцогты ұстауға жауапты болды ма, жоқ па, әлі даулы, себебі Наполеон кейде Таллеранның осы идеяны ойлап тапқанын айтса, кейде өзі толық жауапкершілікті мойнына алды. Сент-Хеленаға және Лонгвудқа жол тартқанда Наполеон осындай жағдайда да солай істейтінін мәлімдеді; ол өсиетіне де ұқсас мәлімдеме енгізді, онда "[Франция халқының қауіпсіздігі, мүддесі және ар-намысы үшін қажет болды, өйткені граф д'Артуа өз мойындауы бойынша Парижде алпыс өлтірушіге қолдау көрсетті]" делінген. Осы жазалау Еуропа аристократиясын қатты дүр сілкіндірді, олар Революцияның қанды оқиғаларын әлі есінде сақтап жүрген. Антуан Булай, граф де ла Мурте (Заң шығару корпусының Муртеден сайланған депутаты) немесе Наполеонның полиция бастығы Фуше оның өлімі туралы "C'est pire qu'un crime, c'est une faute" деген сөзді айтты, бұл ағылшын тілінде көбінесе "Бұл қылмыстан да жаман, бұл қателік" деп аударылады. Бұл сөзді кейде Таллеран да айтқан деседі. 1844 жылғы "Тәжірибе" атты эссесінде Эмерсон бұл сөзді қате түрде Наполеонның өзіне жатқызады. Ал Францияда осы өлім жазасы Наполеонға қарсылық білдіргендерді басып тыныштады, ол көп ұзамай өзін Франция императоры деп жариялап, әскери диктатура орнатты. Кадудал Наполеонның жариялауы туралы хабарды естіп, "Біз патша жасағымыз келді, бірақ император жасадық" деп айқайлаған екен.
Толстой
Д'Энгиеннің өлтірілуі Лев Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" кітабының алғашқы кітабында талқыланады. Герцогты жеке танитын француз эмигранты виконт де Мортемарт Анна Павловна Шерердің үйіне жиналған орыс аристократтарының назарында болды: Мортемарт туралы топ дереу герцог д'Энгиеннің өлтірілуін талқылай бастады. "Герцогты өлтіргеннен кейін тіпті ең жақын тұрғандар да [Бонупартты] батыр деп санамай қалды. Егер ол кейбіреулер үшін бұрын батыр болған болса, герцогты өлтіргеннен кейін көкте бір шейіт артық, ал жер бетінде бір батыр кем болды". Виконт дюк д'Энгиеннің өз жомарттығынан қаза тапқанын және Бонапарттың оны жек көруінің ерекше себептері болғанын айтты.
The group about Mortemart immediately began discussing the murder of the duc d'Enghien. "After the murder of the Duc, even the most partial ceased to regard [Buonaparte] as a hero. If to some people he ever was a hero, after the murder of the duc there was one martyr more in heaven and one hero less on earth." The vicomte said that the duc d'Enghien had perished by his own magnanimity, and that there were particular reasons for Buonaparte's hatred of him. ( )
It was an anecdote, then current, to the effect that the duc d'Enghien had gone secretly to Paris to visit Mademoiselle George; that at her house he came upon Bonaparte, who also enjoyed the famous actress' favors, and that in his presence Napoleon happened to fall into one of the fainting fits to which he was subject, and was thus at the Duc's mercy. The latter spared him, and this magnanimity Bonaparte subsequently repaid by death. The story was very pretty and interesting, especially at the point where the rivals suddenly recognized one another; and the ladies looked agitated. The actress Marguerite Joséphine Wiemer, known as "Mademoiselle George", was indeed Napoleon's mistress, but there is no evidence that Enghien had anything to do with her, or that the story preserved to posterity by Tolstoy's masterpiece was anything more than one of the pieces of gossip and conspiracy theories current around Europe at the time.
Ол кездегі анекдот бойынша, герцог д'Энгиен Парижге жасырын түрде мадемуазель Джорджды көруге барған; оның үйінде ол Бонапартпен кездесті, ол да әйгілі актрисаның қамқорлығын пайдаланған, және оның қатысуымен Наполеон өзіне тән естен танған ұстамалардың біріне ұшырап, герцогтің мейіріміне ілінді. Соңғысы оны құтқарды, ал бұл жомарттық Бонапарт кейіннен өліммен қайтарды. Оқиға өте әдемі және қызықты болды, әсіресе бәсекелестер бір-бірін бірден таныған сәтте, және әйелдер қозғырды. "Мадмуазель Джордж" деп танылған актриса Маргарита Жозефин Вимер шынымен де Наполеонның сүйіктісі болған, бірақ Энгиеннің оған қатысы бар екеніне немесе Толстойдың шедеврімен ұрпаққа жеткен оқиға сол кездегі Еуропада кең тараған әңгімелер мен құпия теорияларының бірі ғана екеніне ешқандай дәлел жоқ.
The group about Mortemart immediately began discussing the murder of the duc d'Enghien. "After the murder of the Duc, even the most partial ceased to regard [Buonaparte] as a hero. If to some people he ever was a hero, after the murder of the duc there was one martyr more in heaven and one hero less on earth." The vicomte said that the duc d'Enghien had perished by his own magnanimity, and that there were particular reasons for Buonaparte's hatred of him. ( )
It was an anecdote, then current, to the effect that the duc d'Enghien had gone secretly to Paris to visit Mademoiselle George; that at her house he came upon Bonaparte, who also enjoyed the famous actress' favors, and that in his presence Napoleon happened to fall into one of the fainting fits to which he was subject, and was thus at the Duc's mercy. The latter spared him, and this magnanimity Bonaparte subsequently repaid by death. The story was very pretty and interesting, especially at the point where the rivals suddenly recognized one another; and the ladies looked agitated. The actress Marguerite Joséphine Wiemer, known as "Mademoiselle George", was indeed Napoleon's mistress, but there is no evidence that Enghien had anything to do with her, or that the story preserved to posterity by Tolstoy's masterpiece was anything more than one of the pieces of gossip and conspiracy theories current around Europe at the time.
Фильм
La mort du duc d'Enghien en 1804 (1909) - Альберт Капеллани режиссерлік еткен бір бөлімді үнсіз фильм.
Анықтамалар мен ескертулер
Шрёдер, Пол В. Еуропа саясатының өзгеруі 1763–1848 (1996), 248–51 беттер.