Кіріспе

Француз тағына үміткер Генрих V (1844–83)

Генри, Шамбор графы және Бордо герцогы (; 29 қыркүйек 1820 – 24 тамыз 1883) 1844 жылдан 1883 жылы қайтыс болғанға дейін Франция тағына легитимист үміткері Генрих V болды. Генри, әкесі қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі, Неаполь және Сицилия ханшайымы Каролинадан, Екі Сицилия королі Франциск I-нің қызынан туған, Берри герцогы Карл Фердинандтың жалғыз ұлы еді. Герцогтың өзі Карл X-тің кіші ұлы болды. Карл X-тің немересі ретінде Генри Францияның принці болды. Ол Франция королі Людовик XV-нің ер адамдар тарапынан соңғы заңды ұрпағы еді.

Ерте өмір

Генри д’Артуа 1820 жылдың 29 қыркүйегінде Париждегі Лувр сарайының кешенінде әлі күнге дейін сақталған Туиллер сарайының бөлігі – Марсан павильонында дүниеге келді. Оның әкесі, Берри герцогы, Генри туылғанға жеті ай бұрын қаза тапқан болатын. Генри туғаннан кейін Бордо герцогы атағы берілді. Әкесінің өлімінен кейін, Бурбон үйінің ересек еркек әулетінің құрылуы қауіп төндіріп тұрған кезде, оның есімдерінің бірі Dieudonné ("Құдай берген" деген мағынадағы француз тілінде) деп қойылды. Роялистер оны "ғажайып бала" деп атады. Луи XVIII осы оқиғаға орай 35 патшалық орден тағайындады. Генридің дүниеге келуі Орлеан герцогының француз тағына отыру амбицияларына үлкен тосқауыл болды. Ол жаңа туған баланың анасын құттықтауға келген кезде, баланың сыртқы келбеті туралы соншалықты келеңсіз пікірлер айтты ki, оны ұстаған әйел көздерінен жас шығарды.

Титулдық патша

1830 жылы 2 тамызда шілде революциясына жауап ретінде Генридің атасы Карл X тақтан бас тартты, ал жиырма минуттан кейін Карлдың үлкен ұлы Луи Антуан, Ангулем герцогы, өзінің құқықтарын жас Бордо герцогының пайдасына бас тартты. Карл X өзінің туысы Луи Филипп Орлеаннан, корольдік генерал-лейтенанты ретінде Генриді Франция королі ретінде жариялауға шақырды. Луи Филипп Бордо герцогының құқықтары танылу үшін Парижге әкелінуін сұрады. Берри герцогинясына ұлын ертіп баруға тыйым салынды; сондықтан әже мен ана баласын Францияда қалдырудан бас тартты. Нәтижесінде, жеті күннен кейін, легитимист монархистер Генридің Францияның заңды монархы болғанын қарастырған кезеңнен кейін, Депутаттар палатасы тақты 9 тамызда француз королі деп жариялаған Людовик Филиппке беруге бұйырды. Генри отбасымен бірге 1830 жылы 16 тамызда Францияны тастап, елден кетті. Кейбір француз монархистер оны өздерінің егемендігі ретінде таныса, басқалары оның атасының және оның ағасының бас тартуының заңдылығын даулады. Тағы басқалары Луи Филипптің шілделік монархиясын мойындады. 1836 жылы 79 жастағы атасының, 1844 жылы ағасының қайтыс болуымен жас Генри француз тағына генеалогиялық тұрғыдан ең жақын талапкер атанды. Оның жақтастарын легитимистер деп атады, осылайша оларды Луи Филипптің отбасын қолдайтын орлеанистерден ажыратуға болады. Генри, Шамбор графы титулын артық көрді (Шамбор сарайы, оны оған Реставрация үкіметі сыйлаған және ол жер аударылғаннан кейін иелігінде қалдыруға рұқсат етілген жалғыз маңызды жеке мүлігі болған), Луи Филипптің шілделік монархиясы, Екінші республика және Наполеон III империясы, сондай-ақ Үшінші республиканың алғашқы жылдары бойы таққа деген талабын жалғастырды. 1846 жылдың қарашасында Шамбор графы өзінің екінші туысы Австрияның Эсте архигерцогинясы Мария Терезаға, Модена герцогы Франциск IV пен Савойя ханшайымы Мария Беатрис қызына үйленді. Олардың балалары болмады.

Қайта қалпына келтіру үміті

1870 жылы 2 қыркүйекте Седан шайқасында Франко-Прус соғысында жеңілгеннен кейін Екінші Империя құлағанда, роялистер Ұлттық Ассамблеяда көпшілікке айналды. Орлеандықтар Шамбор графының таққа талап етуін қолдауға келісті, оның ұлдары болмағандықтан, ол қайтыс болғаннан кейін оның орнын өздерінің талапкері – Филипп д’Орлеан, Париж графы басатынына үміттенді. Генриді легитимистер де, орлеандықтар да қолдағандықтан, Францияда монархияны қайта орнату мүмкіндігі зор болды. Алайда, ол Францияның үш түсті туын (Француз революциясымен байланысты) тастап, Францияның тарихи патшалық гербін бейнелейтін флер-де-лиз туын пайдалануға оралу шартымен ғана тәжді қабылдайтынын мәлімдеді. Ол флер-де-лиздің жаңа патшаның жеке туы болып, үш түсті тудың ұлттық ту ретінде қалатын компромисске келіспеді. Папа Пий IX Генридің шешімін естіп, "Осының бәрі – бір мата үшін!" деп айтты. 1873 жылы монархияны қайта орнатуға жасалған келесі әрекет те осы себептерге байланысты сәтсіз аяқталды. Генри Парижге барып, үкіметпен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ нәтиже болмады. 20 қарашада Ұлттық Ассамблея Маршал Маджентаның 1-ші герцогін келесі жеті жылға Франция мемлекетінің басшысы ретінде бекітті.

Жеңіліске ұшырау

Үшінші республика құрылды (сол кездегі мемлекет басшысы, Маджента герцогы, республика президенті ретінде) Генридің өлімін күту үшін және оның орнын алыс туысы, Париж графы, Бурбон үйінің Орлеан тармағы алмастыруы үшін. Бастапқыда парламенттегі монархистік көпшілік бұл уақытша деп есептеді, Париж графы таққа оралғанға дейін. Алайда, 1883 жылы бұл орын алған кезде, қоғамдық пікір республиканы, бұрынғы президент Адольф Тьерс айтқандай, "бізді ең аз бөлетін" үкімет нысаны деп қабылдады. Осылайша, Анриді Жорж Клемансо сияқты республикашылар "француз Вашингтоны" деп әжуалай сөйлей алады – Республиканың құрылуына оның қатысы болмағанда мүмкін болмас еді. Генри 1883 жылдың 24 тамызында 62 жасында Австрияның Фрохсдорф қаласындағы резиденциясында қайтыс болды, бұл Луи XV-тің еркек желісінің аяқталуына әкелді. Ол атасы X Карлдың мазаршысында, Австрияның Гориция қаласындағы (қазіргі Словения) францискандық Костанжевица монастырының шіркеуінде жерленді. Оның жеке мүлігі, соның ішінде Шамбор сарайы, Генридің қайтыс болған әпкесінің ұлы, Парма герцогы Роберт I-ге қалдырылды. Генридің өлімі Легитимист мұрагерлік желісін күмәнді жағдайға түсірді. Бір жағынан, Генридің өзі Франция үйінің басшысы (Бурбон үйінен ерекшеленеді) Орлеан желісінің басшысы, яғни Париж графы, Филипп принці болатынын қабылдады. Бұл көптеген Легитимистер қабылдады және заңды тұрғыдан қарағанда, басымдық құқығы болды; тірі қалған Бурбон еркек желісінің ең жоғарысы Испания корольдерінің тармағы болды, олар король Филипп V-тен тарады, бірақ Франция тағына мұрагерлік ету құқығынан Утрехт шартының шарты ретінде бас тартты. Алайда, Генридің бірнеше қолдаушылары, оның ішінде жесірі, оның мәлімдемесін және шартты елемеуді жөн көрді, ешкімнің Бурбонның Франция үйінің басшысы және осылайша Францияның заңды королі екенін жоққа шығаруға құқығы жоқ деп, осы түсіндіру бойынша испандық тармақтың бас тартуы заңсыз және демек жарамсыз болады деп сақты. Осылайша, Blancs d'Espagne, олар кейін белгілі болды, француз тәжінің талапкері ретінде Испания тағына бұрынғы Карлист талапкері, Монтисон графы Инфанте Хуанды таңдады.