Кіріспе

Стивен Содербергтің 1996 жылғы "Шизополис" (Steven Soderbergh's Schizopolis) – Стивен Содерберг жазған сценарий бойынша және оның режиссерлігімен түсірілген, сызықты емес повествовалық құрылымы бар 1996 жылғы сюрреалистік эксперименталды комедиялық фильм.

Сюжет

Фильмде сызықтық сюжет болмаса да, үш түрлі көзқараспен бір оқиғаны айтып беретін құрылым бар. Басында Содерберг аудиторияға Сесил Б. Демилдің "Он өсиет" кітабының кіріспесіне еліктейтін стильмен сөйлейді. Флетчер Мунсон - Теодор Азимут Швиттерспен жұмыс істейтін кеңсе қызметкері, ол Эвентуализм деп аталатын өзін-өзі қолдау компаниясының жетекшісі. Фильмнің бірінші бөлігі Флетчердің көзқарасынан көрінеді, ол барлық нәрсенің негізгі мәнін көреді. Ол сөздің мағынасына емес, мән-мағынасына көбірек көңіл бөледі. Ол басқа адамдарға деген қызығушылығын азайтып, үйге келіп, әйелімен сөйлесіп, олардың не айтып тұрғанын айтып береді. Флетчердің әріптесі Лестер Ричардс қайтыс болғаннан кейін, Флетчер оның баяндама жазушы лауазымына орналасады. Оның жеке өмірі осыған байланысты зардап шегеді. Ол өзінен басқаны ойлап, өмір сүретін әйеліне деген ықыласынан тайып кетеді. Сол уақытта, Эльмо Оксиген, құртты жоюшы, үй-үйден өтіп, Швиттерге жұмыс істейтін үй шаруасындағы әйелдермен бірге ұйықтайды. Ол әр үйде өзінің жыныстық мүшелерін фотоға түсіріп, камераларды пайдаланады. Элмо мен әйелдер ақылға сыймайтын кодпен сөйлеседі. Флетчердің кілті оның машина есігінде жұмыс істемейді. Ол айналасына қарап, өзінің нақты көлігі (екінші орынға жақын) өзі кіруге тырысып жатқан машинамен дәл сәйкес келетінін табады. Ол өзінің дәл өзі сияқты адам өзінің кіруге тырысқан машинасына кіргенін көргенде, машинасына кіруге барады. Флетчер өзінің қос кейіпкерін үйіне ертіп, көзін жұмып, оған айналады. Енді біз Флетчердің двойнигі, доктор Джеффри Корчекті, тіс дәрігерін, бақылаймыз. Ол әрқашан жүгіру костюмін киеді. Ол сондай-ақ Музактың жанкүйері және Флетчердің әйелімен бірге жатқан құпия адам. Корчек Флетчерді тастап, онымен бірге кетуді ұсынады. Келесі күні Корчек өзінің героинге тәуелді ағасымен бірге таңғы ас ішеді, ол Корчекпен бірге тұруды және ақша үшін сұрайды. Корчек ағасының есірткі сатушылармен жұмыс істемеуі керектігін және оған есірткі сатып алатынын айтады. Корчек жұмысқа барады, онда ол 2-ші тартымды әйелмен кездеседі, Мэнсон ханымның қос кейіпкері. Корчек бірден ғашық болады және оған осылай деп мәлімдейтін хат жазады. Ол хатты қалдырып, үйіне барады да, есікте тұрған машинаны көреді. Бұл Флетчерді тастап кеткен Мэнсон ханым. Корчек басқа бір адамға ғашық болғанын мойындайды. Мэнсон әпке ашуланып кетеді. Келесі күні Корчек жұмысқа барып, "Сіздің ағаңыз, сегіз сағат, он бес мың доллар" деген кісімен кездеседі. Оның барлық диалогтары осы үш командадан тұрады. Корчек кеңсеге кіріп, өзіне қарсы жыныстық асырау туралы іс қозғаған 2-ші тартымды әйелді білдіретін заң фирмасынан хат табады. Ол ағасының барлық ақшасын ұрлағанын біледі. Корчек жұмыстан кетеді. Корчек атып өлтірілді. Бірде Элмоның артынан еріп келген жұп оған кинодағы рөлін тоқтатып, экшн шоуда жұлдыз болу үшін оған жақындады. Фильмнің қалған бөлігінен айырмашылығы, Элмоның сюжеті уақыт бойынша алға жылжып келеді. Ақырында біз Мэнсон ханымның көзқарасын көреміз. Біз оның Флетчермен, доктор Корчекпен және ана болу тәжірибесімен танысамыз. Оқиғалар бірдей, бірақ Флетчер мен Корчек шет тілдерінде сөйлейді, бұл бұрынғы "жалпы сәлемдесулерге" ұқсас. Мэнсон Корчектен кеткен соң Флетчермен татуласып, үйлеріне қайтты. Флетчер Швиттердің сөзін аяқтады. Швиттерс баяндама жасады. Алғысты "рахмет" деп қабылдағаннан кейін, Эльмо шабуыл жасап, Швиттерді иығына атып өлтіреді. Швиттерс аман қалады, ал Элмо тұтқындалып, тергеуде. Сауда орталығында Флетчер қалған өміріндегі оқиғаларды баяндайды. Содан кейін Содерберг бос кино экранына келіп, сұрақтар қойыла ма деп сұрайды. Бірнеше рет жауап бергеннен кейін ол сахнадан шығып кетеді, камера артқа шегініп, ол бос аудиторияға сөйлегенін көрсетеді. Фильмнің басталу және аяқталу белгілері жоқ. Фильмнің басында және соңында тек қара футболка киген адам көрінеді, оны дала арқылы ақ халат киген адамдар қуып жүр. Басында футболкада фильмнің атауы жазылған, кейін "The End" деп жазылады.

Өндіріс

"Шизополис" фильмі Стивен Содербергтің туған қаласы Луизиана штатының Батон-Руж қаласында 1995 жылдың наурыз айынан бастап тоғыз ай бойы түсірілді. Бюджеті бар болғаны 250 000 долларды құрады. Содерберг фильмді қарапайым етуді қалағандықтан, көптеген адамдар бірнеше қызмет атқарды (мысалы, Дэвид Дженсен Эльмо Оксиген рөлін ойнады, сонымен қатар кастинг директоры және оператор-постановщик болып жұмыс істеді) және көптеген достары мен туыстары түрлі лауазымдарға алынды. Мэнсонның рөлін сомдаған Бетси Брентли – Стивен Содербергтің бұрынғы әйелі. Содерберг кәсіби актерді жалдамай, басты рөлді өзі ойнады, себебі ол айтқандай, "Мен Батон-Ружде тоғыз ай бойы тегін жұмыс істеуге келісетіндей адамды білмеймін!" Фильмдегі маңызды тақырыптардың бірі – қарым-қатынастың жоқтығы: Мэнсон мен оның әйелі тек қана "Стандартты сәлемдесу!" және "Сәлемдесуге жауап!" сияқты сөз үлгілерін қолданады. Тағы бір тақырып – әлеуметтік шектеулер мен ішкі ойлардың қарама-қайшылығы: Лестер Ричардстың қоштасу рәсімінде дін қызметкері "Лестер Ричардс қайтыс болды, және сіз оның орнына өзіңіз болмағаныңызға қуаныштысыз ба?" деп сөз бастайды. Түсіндірулер әртүрлі, ал фильм өзінің мәнсіздігі туралы әзілдейді; фильмнің ортасында бір ағаш діңіне "ІДЕЯ ЖОҒАЛДЫ" деген жазу пайда болады.

Шығару

Фильм 1996 жылғы 18 мамырда Канн кинофестивалінде күтпеген жаңалық ретінде көрсетілді, бірақ көрермендер тарапынан жақсы қабылданбады. Осыған байланысты фильм жасаушылар Сесил Б. Демилл үлгісіндегі кіріспе мен қорытындыны кинотеатрларда көрсетуге бел буды, осылайша көрермендерге фильмтің "ирониялық және жеке мүдделерді қамтитын" екенін жеткізуге тырысты. "Шизополис" фильмнің көрсетілімі кинотеатрларда шектеулі болды, себебі ол кең көрермен үшін тым ерекше саналды. Алайда фильм өзіне лайықты шағын көрермен табын тапты және Criterion Collection арнайы DVD дистрибьюторының жинағына енді, онда екі аудио түсіндірме бар, олардың бірі Содербергтің фильмнің толық ұзақтығы бойында өзін-өзі сұраққа тартуынан құралған.

Сыни қабылдау

Фильмге қатысты пікірлер аралас болды; Rotten Tomatoes шолу агрегаторында 63% рейтинг алып, Metacritic-те "аралас немесе орташа пікірлер" деген сипаттамаға ие болды. Роджер Эберт "Шизополис" фильмін "нағыз түсіндіруге келмейтін, көрермендерді мұңды да ойлы күйде шығарып салайтын фильм" деп жазды. Леонард Мальтин фильмге төрт жұлдыздың үшеуін беріп, "Леонард Мальтиннің Кино Жолдауында" былай деп жазды: "Қазіргі қоғам мен оның кемшіліктеріне кең ауқымды сын, оның стилі ерекше, техникасы түсініксіз, ал көрермендерінің саны аз болуы мүмкін. Бірақ егер сіз оған ертерек қызығушылық танытсаңыз, біз сияқты, оны көру қызықты да әзілді болады."