Кіріспе

Сүтқоректілер отряды Carnivora /k//ɑr/'/n//ɪ//v//ər//ə/ - плаценталық сүтқоректілердің бір отряды, олар негізінен ет жеуге маманданған, оның мүшелері ресми түрде етқоректілер деп аталады. Carnivora отряды сүтқоректілердің бесінші ірі отряды болып табылады, оған кем дегенде 279 түр кіреді. Етқоректілер барлық ірі құрлықта және әртүрлі орталарда өмір сүреді, суық полярлық аймақтардан бастап Сахара шөлінің өте құрғақ аймағына дейін, ашық теңіздерге дейін. Олар дене құрылысының әртүрлі пішіндері мен өлшемдері бар, өте кең түрлер жиынтығын құрайды. Carnivora екі қосымша отрядқа бөлінеді: Фелиформдар, нағыз мысықтар мен бірнеше "мысыққа ұқсас" жануарларды қамтиды; және Каниформдар, нағыз иттілер мен көптеген "итке ұқсас" жануарларды қамтиды. Фелиформдарға мысықтар немесе "пысықтар" (ірі мысықтар және кіші мысықтар), гиеналар, мангустар және циветтер сияқты туыстар кіреді. Фелиформ түрлерінің көпшілігі Ескі әлемде кездеседі, бірақ мысықтар мен гиеналардың бір жойылған туысы Америкаға сәтті тараған. Каниформдарға иттілер, аюлар, еноттар, мысықтұмсықтар, скункстар және ескектер жатады. Бұл топтың өкілдері бүкіл әлемде кездеседі және олардың тамақтануы, мінез-құлқы және морфологиясы бойынша үлкен әртүрлілікке ие.

Этимология

Карнивор сөзі латын тіліндегі carō (көгілдір carn түбірі) "ет" және vorāre "жою, жеу" сөздерінен шыққан, кез келген ет жейтін организмді көрсетеді.

Филогения

Ең көне белгілі етқоректі сүтқоректілер (Carnivoramorpha) Солтүстік Америкада Кредалық-Палеогендік жойылу оқиғасынан кейін 6 миллион жыл өткен соң пайда болды. Бұл топтың ішінде етқоректілер Ferae кладына жатады. Ferae құрамына етқоректілердің ең жақын туысы – панголиндер, сондай-ақ, көбінесе палеогенді етқоректі плаценталардың жойылған бірнеше тобы, мысалы, креодонттар, арктоциондар және мезонихиандар кіреді. Креодонттар бастапқыда етқоректілердің бауырлас таксоны деп саналған, тіпті олардың ата-бабалары болуы мүмкін деген болжам бар, себебі оларда карнассиал тістер кездеседі. Алайда, екі топ арасындағы карнассиал тістердің құрылысы әртүрлі. Етқоректілерде карнассиалдар молярлар қатарының алдыңғы бөлігіне жақын орналасса, креодонттарда олар молярлар қатарының артқы бөлігіне жақын орналасады, бұл жеке эволюциялық тарихты және тәртіп деңгейіндегі айырмашылықты көрсетеді. Сонымен қатар, соңғы филогенетикалық талдаулар креодонттардың панголиндермен тығыз байланысты екенін, ал мезонихиандардың етқоректілер мен олардың туыс топтарына жақын болуы мүмкін екенін көрсетіп отыр. Карнивоморфалар тұтастай алғанда алғаш рет Солтүстік Американың палеоцен кезеңінде шамамен 60 миллион жыл бұрын пайда болды. Етқоректілердің негізгі тобы (crown group) шамамен 42 миллион жыл бұрын орта эоценде пайда болды. Олардың молекулалық филогенезиясы қазіргі кездегі Carnivora монофилеттік топ екенін, яғни Карнивоморфаның негізгі тобынан пайда болғанын көрсетеді. Осыдан бастап етқоректілер бас сүйектің ортаңғы құлағын қоршап тұрған сүйек құрылымдарының құрамына байланысты екі кладқа бөлінді: мысық тәрізді feliforms және ит тәрізді caniforms. Feliforms-тарда есту бұрыштары екі камералы, екі сүйек septum арқылы біріктірілген. Caniforms-тарда есту бұрыштары бір камералы немесе ішінара бөлінген, бір сүйектен тұрады. Бастапқыда етқоректілердің алғашқы өкілдері креодонттар (әсіресе, оксиаенидтер) және мезонихиандар сияқты кішкентай болды, олар эоцен кезеңінде ең жоғары жыртқыш нишаларын басып алды. Бірақ олигоценде етқоректілер нимравидтермен бірге ең жоғары жыртқыштардың басым тобына айналды, ал миоценге қарай етқоректілердің көптеген қазіргі отбасылары әртараптанды және Солтүстік жарты шардағы негізгі құрлықтағы жыртқыштарға айналды.

Қазіргі кездегі етқоректілердің жіктелуі

1758 жылы швед ботанігі Карл Линней өзінің «Systema Naturae» кітабының он бірінші басылымында сол кездегі барлық белгілі етқоректілерді Ferae тобына (оларды панголиндерді де қамтитын Ferae қазіргі түсінігімен шатастырмау керек) енгізді. Ол алты туысты таныды: Canis (қасқалар және гиеналар), Phoca (естікөздер), Felis (мысықтар), Viverra (виверралар, герпестидтер және мефитидтер), Mustela (бадгер емес мысықтар), Ursus (аюлар, мысықтардың ірі түрлері және прокиондар). Тек 1821 жылы ағылшын жазушысы және саяхатшысы Томас Эдвард Боудич осы топқа қазіргі және қабылданған атауын берді. Алғашқыда қазіргі заманғы етқоректілер (Carnivora) тұжырымы екі кіші топқа бөлінді: құрлықтағы Fissipedia және теңіздегі Pinnipedia. Төменде американдық палеонтолог Джордж Гейлорд Симпсонның 1945 жылғы жұмысынан кейін, қазіргі отбасылардың бір-бірімен қалай байланысты екендігінің жіктемесі келтірілген: естікөздер аюлармен немесе мысықтармен тығыз байланысты. Кішкентай етқоректілер отбасылары Viverridae, Procyonidae және Mustelidae полифилетикалық болып табылғаны анықталды: мангустар мен Мадагаскардың эндемикалық түрлері гиеналармен бірге топтасқан, ал Мадагаскар түрлері өздерінің Eupleridae отбасына жатады. Африкалық пальма циветі – мысықтарға ұқсас базальды етқоректі. Линсанг мысықтарға жақын туыс. Пандалар прокиондар емес және олардың табиғи топтастыруы да емес. Гигант панда – нағыз аю, ал қызыл панда – ерекше отбасы. Скунстар мен иіс шығаратын бадгерлер өз отбасына жатқызылған, және олар Ailuridae, Procyonidae және Mustelidae sensu stricto тобының туыс тобы болып табылады.) А. Аллен, 1880БұқаларСолтүстік мұхиттың Арктика және субполярлық теңіздеріндегі Солтүстік полюс1Odobenus rosmarus (Linnaeus, 1758)Otariidae J. E. Gray, 1825Құлақты естікөздерТынық мұхиты мен Оңтүстік мұхиттардағы, сондай-ақ Оңтүстік Үнді және Атлант мұхиттарындағы субполярлық, қоңыржай және экваторлық сулар15Otaria flavescens (Linnaeus, 1758)Phocidae J. E. Gray, 1821Құлақсыз естікөздерТеңіз және Байкал көлі18Phoca vitulina Linnaeus, 1758Musteloidea G. Fischer de Waldheim, 1817АтауыАнглиялық атауыТаралу саныЖойылған түрлердің саныФигураларMephitidae Bonaparte, 1845Америка, Батыс Филиппин, Индонезия және Малайзиядағы скунстар мен иіс шығаратын бадгерлер12Mephitis mephitis (Schreber, 1776)Ailuridae J. E. Gray, 1843Қызыл пандаШығыс Гималай және Оңтүстік-Батыс Қытай1Ailurus fulgens F. Cuvier, 1825Procyonidae J. E. Gray, 1825РакунАмерика (Еуропаға, Кавказда және Жапонияға әкелінген)12Procyon lotor (Linnaeus, 1758)Mustelidae G. Fischer de Waldheim, 1817Мысықтар, сусарлар және бадгерлерАмерика, Африка және Еуразия (Австралия және бірнеше аралдарға әкелінген)57Mustela erminea Linnaeus, 1758

Бас сүйегі

Құс тістері әдетте үлкен, конус тәрізді, қалың және кернеуге төзімді болады. Құрлықта тіршілік ететін етқоректілердің барлық түрлерінің әрбір жақ жағында үш тіс тістері болады (теңіз суыры (Enhydra lutris) бұл ережеден тыс, оның төменгі жағында тек екі тіс тісі бар). Ми сауыты алдыңғы жақтағы маңдай-париет сүйегімен кеңейтілген. Көптеген түрлерде көздер беттің алдыңғы бөлігінде орналасқан. Каниформдарда рострум әдетте ұзын және көп тісті, ал фелиформдарда қысқа және азырақ тісті болады. Фелиформдардың карнассиал тістері әдетте каниформдарға қарағанда бөлінген. Турбинаттар басқа сүтқоректілерге қарағанда үлкен және күрделі, иіс сезу рецепторлары үшін үлкен беттік ауданды қамтамасыз етеді. Барлық етқоректілердің түрлері төрт аяқты, және көпшілігінің алдыңғы аяқтарында бес, ал артқы аяқтарында төрт саусағы бар. Құрлықта тіршілік ететін етқоректілердің аяқтары жұмсақ төсемдермен жабылған. Аяқтар мысықтарда, гиеналарда және иттіктерде саусақ жүретін, ал аюларда, скунстерде, егермендерде, мысықтарда, циветтерде және мангусталарда табан жүретін типте болуы мүмкін. Қанатбауырларда аяқтар қанаттарға айналған. Суда жүзу үшін денелерін қозғалту үшін киттер мен сирендар толыққанды жұмыс істейтін құйрықтарын пайдаланса, қанатбауырлар суда жүзу үшін аяқтарын пайдаланады. Құлақтары жоқ етегіштер артқы қанаттарын, теңіз арыстандары мен теңіз түлкілері алдыңғы қанаттарын, ал морждар барлық аяқтарын пайдаланады. Осының салдарынан, қанатбауырлардың құйрықтары басқа етқоректілерге қарағанда айтарлықтай қысқа. Қанатбауырлардан басқа, иттіктердің, аюлардың, гиеналардың және мысықтардың барлығының ерекше және танылатын сыртқы түрі бар. Иттіктер әдетте жылдам жүретін сүтқоректілер болып табылады және көрінісі жағынан нәзік, көбінесе олжаны ұстап тұру үшін тістеріне сенеді; аюлар әлдеқайда үлкен және азық табу үшін физикалық күштеріне сенеді. Иттіктер мен аюларға қарағанда, мысықтардың алдыңғы аяқтары ұзын және күшті, олжаны ұстап тұру үшін қайтарылатын тырнақтарымен жабдықталған. Гиеналар – иттіктерге ұқсас фелиформдар, олардың алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан ұзын болғандықтан, артқы жағы көлбеу болады. Егермендер мен қызыл пандалар ұзын құйрықты, аюға ұқсас кішкентай етқоректілер. Басқа кішкентай етқоректілер тұқымдастары – Nandiniidae, Prionodontidae, Viverridae, Herpestidae, Eupleridae, Mephitidae және Mustelidae – конвергенттік эволюция арқылы миакоидтердің кішкентай, ататектерінің сыртқы түрін сақтап қалды, бірақ бадджерлер мен құндыздың (Gulo gulo) мықты дене бітімі сияқты кейбір өзгерістер де байқалады. Жүнінің ұзындығы мен тығыздығы түрдің тіршілік ететін ортасына байланысты өзгереді. Жылы климатта тіршілік ететін түрлерде жүні көбінесе қысқа және жеңіл болады. Суық климатта тіршілік ететін түрлерде жүні тығыз немесе ұзын болады, көбінесе жылуды сақтауға көмектесетін майлы заттармен қапталған. Жүнінің түсі түрлер арасында әртүрлі, көбінесе қара, ақ, қызғылт, сары, қызыл және сұр мен қоңыр түстердің көптеген реңктерін қамтиды. Кейбіреулерінде жолақтар, дақтар, сызақтар, жолақтар немесе басқа да ерекше үлгілер бар. Тіршілік ортасы мен түс үлгісі арасында байланыс бар сияқты көрінеді; мысалы, дақты немесе жолақты түрлер көбінесе тығыз орманды жерлерде кездеседі.