Кіріспе

сүтқоректілер түрі Бал қайың (Mellivora capensis), сондай-ақ ратель (/r/ɑː/t/əl/ немесе /r/eɪ/t/əl/) деп те аталады, Африка, Оңтүстік-Батыс Азия және Үндістан субконтинентінде кеңінен таралған сүтқоректі. Кен таралған ареалы мен түрлі ортада кездесуіне байланысты, IUCN Қызыл тізімінде "Ең аз уайым тудыратын" санатында тіркелген. Бұл Mellivora туысының және Mellivorinae мустелидтер қосалқы туысының жалғыз тірі түрі. Атауына қарамастан, бал қайың басқа қайың түрлеріне жақын емес; керісінше, анатомиялық құрылысымен мысықтарға көбірек ұқсайды. Ол негізінен ет жейтін түр және қалың терісі, күші мен қаһарлы қорғаныс қабілеттерінің арқасында табиғи жоратындары аз.

Таксономия

Viverra capensis – 1777 жылы Иоганн Кристиан Даниэль фон Шребер қолданған ғылыми атау. Ол Жақсы Үміт мүйісінен алынған бал барсағының терісін сипаттады. 1780 жылы Готлиб Конрад Кристиан Сторр Mellivorae туысы үшін атау ұсынды. 1865 жылы Джон Эдвард Грей Mellivorina тайпалық атауын ұсынды. Бал барсағы – Mellivora туысының жалғыз түрі. 1860 жылдары ол Melinae бадзерлер кіші тұқымдасына жатқызылса да, қазір оның Melinae-мен көп ұқсастығы жоқ екендігіне келісім бар. Ол Guloninae мысықтар кіші тұқымдасына әлдеқайда жақын, сонымен қатар өзіне жеке кіші тұқымдас, Mellivorinae бөлінген. Mellivorinae және Guloninae арасындағы айырмашылықтарға тіс формулаларындағы ерекшеліктер жатады. Вольверинмен (үлкен және ерекше Guloninae туысы) бір кіші тұқымда болмаса да, бал барсағын басқа, ұқсас, ірі қарақұмырсқа немесе жота немесе сусарға ұқсас түр деп қарастыруға болады.

Эволюция

Бұл түр алғаш рет Азияда орташа плиоцен дәуірінде пайда болды. Кем дегенде 7 миллион жыл бұрын, яғни кейінгі миоценде өмір сүрген, жойылған туыстарының бірнешесі белгілі. Олардың ішінде Оңтүстік Африка мен Италиядан табылған *Mellivora benfieldi*, Пәкістаннан – *Promellivora*, ал Чадтан – *Howellictis* түрлері бар. Одан да алыс туыстары – Ескі және Жаңа дүниеде бірнеше түрге эволюциялаған *Eomellivora* және Кениядан шыққан алып, ұзын аяқты *Ekorus* түрлерін қамтиды.

Сипаттама

Бал баршасының денесі бірталдай ұзын, бірақ айқын қалың және арқасы кең. Оның терісі ерекше серпімді, бұл жануарға оның ішінде еркін бұрылып, қимылдауға мүмкіндік береді. Басы кішкентай және жалпақ, қысқа тұмсығы бар. Көздері кішкентай, ал құлақтары терідегі жалпақ тілімдерге ұқсас. Африкада еркектердің салмағы ал эминелердің салмағы орташа есеппен шамамен келеді. Әртүрлі аймақтардан алынған ересек бал баршаларының орташа салмағы түрлі зерттеулерде аралығында деп есептелген, ал медианасы шамамен тең. Бұл оны еуропалық барс және қабан барснан кейін үшінші ірі белгілі барс, ал қасқырдан кейін төртінші ірі жердегі мустелид ретінде анықтайды. Дегенмен, Ирактан алынған үш жабайы эминенің орташа салмағы , күздің соңындағы еуропалық барс немесе қасқырдың орташа салмағымен шамалас, бұл олардың қолайлы жағдайларда әдеттегіден гөрі ірірек болуға қабілетті екенін көрсетеді. Алайда, Үндістандағы бір эмине және екі еркек салыстырмалы түрде кішкентай болды, салмағы және медианасы тең. Екі жұп сүт безі бар. Бал баршасының анальдық қалтасы бар, бұл мустелидтер арасында сирек кездесетін қасиет, ол гиеналар мен мангустарға тән. Қалтаның иісі "өкпеге басатын" сияқты, және бал араларын шабуылдағанда тыныштандыруға көмектеседі. Бас сүйекі марморлы қатпардың үлкен көшірмесіне ұқсайды. Тіс формуласы: Тістер көбінесе дамудың бұрыс белгілерін көрсетеді, кейбір тістер өте кішкентай, ерекше бұрышта орналасқан немесе тіпті жоқ болуы мүмкін. Signata қосымша түріндегі бал баршаларының жауырында сол жағында екінші төменгі моляр тісі бар, бірақ оң жағында жоқ. Көбінесе жұмсақ тағамдармен қоректенгенімен, бал баршасының бет тістері көбінесе қатты тозығып кетеді. Ит тістері хищыктерге қарағанда өте қысқа. Тілдің сопақшалары өткір және сүйір, бұл қатты тағамдарды өңдеуге көмектеседі. Cottoni қосымша түріндегі бал баршалары толығымен қара түсті болуымен ерекшеленеді. Ол шебер қазғыш, 10 минут ішінде қатты жерге туннель қаза алады. Бұл жер астындағы қуыстардың көбінесе бір ғана кіреберісі болады, ұзындығы шамамен , ал ұялану камерасы ешқандай төсекпен жабдықталмайды. Бал баршасы күшімен, қатыгездігімен және мықтылығымен танымал. Қашып құтылу мүмкін болмаған жағдайда, ол дерлік кез келген басқа түрге қатыгездікпен және қорқынышсыз шабуылдайды, тіпті арыстан мен гиена сияқты әлдеқайда үлкен жыртқыштарды да ығыстырады. Ара шағуы, кірпі тікендері және жануарлардың тістеуі сирек олардың терісіне еніп жатады. Егер жылқылар, ірі қаралар немесе мыс бұқалары бал баршасының қуысына кірсе, ол оларға шабуыл жасайды, сондай-ақ Африканың тас питондарына да.

Диета

Балқұс үйректілерінің арасында ең аз мамандандырылған диетаға ие. Ол сонымен қатар жәндіктермен, бақалармен, тасбақалармен, қызылбаулылармен, келімсектермен, жыландармен, құстармен және жұмыртқалармен қоректенеді. Сондай-ақ, ол жидектер, тамырлар мен түйіндерді жейді. Ол көптеген жануарлармен қоректенеді және көбінесе шағын омыртқалы жануарлармен тіршілік етеді. Кгалагади трансшекаралық саябағында зерттелген балқұстар көбінесе гекон мен скинктерді (қоршаған түрлердің 47,9%), гербильдер мен тышқандарды (қоршаған түрлердің 39,7%) аулайды. Оның жемтің басым бөлігі кобралар, жас Африка тасжолдан питоны және Оңтүстік Африканың көктемгі еліктері сияқты ауыр салмақты түрлерден тұрады. Калахариде балқұстар үй қойы мен ешкіге шабуыл жасап, қара мамбаларды өлтіріп жегендері байқалды. Нама Каруда балқұстар торғайлардың қабықшаларын сындырып тастаған деген күдік бар. Үндістанда балқұстар жерленген адам денелерін қазып шығарады деседі. Көпшілік пікірдің керісінше, балқұсқа жол көрсетіп жетектеуші құстардың бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.

Көбею

Балқұс құсының көбейіп-өсу әдеттері туралы көп мәлімет белгілі емес. Оның жүктілік мерзімі шамамен алты айға созылады, көбінесе екі шағатай туады, олар көзі жоқ күйі туады. Табиғатта қанша өмір сүретіні белгісіз, бірақ тұтқын күйде шамамен 24 жылға дейін өмір сүретіндері мәлім. Шағатайлар мұңды дауыспен сықылдайды.

Адамдармен қарым-қатынас

Балқұс көбінесе үй құстарына қауіпті жануар болып табылады. Олардың күштілігі мен жарасымдылығынан оларды тоқтату өте қиын. Олар тауық қораларынан қалың тақтайларды жұлып алып, немесе тас негіздің астына қазып кіреді. Мұндай жағдайларда көптеген құстар өлтіріледі, бірде 17 москвалық үйрек және 36 тауық қырылды. 2007 жылы Басра қаласын британдықтар басып алған кезде, жергілікті халық арасында "адам жейтін барс" деген қауесет тарады, соның ішінде осы жануарларды британдық әскерлер босатқан деген айыптаулар да болды, бірақ британдықтар бұл айыптауларды жоққа шығарды. Британдық әскер өкілі бұл барс – "аймаққа тән, бірақ Иракта сирек кездесетін" және "әдетте адамдарды тек мазалағанда ғана қауіпті" деді. Сондай-ақ, балқұстың Үндістанда адам денелерін қазып шығаратыны хабарланды, және бұл аурудың табиғи айналысына елеулі үлес қосады деп саналады.