Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лаэ – Моробе провинциясының орталығы және Папуа-Жаңа Гвинеядағы екінші ірі қала. Ол Маркхэм өзенінің дельтасына жақын және Таулы жолдың бастапқы нүктесінде орналасқан, бұл Таулы аймақ пен жағалау арасындағы маңызды құрлық көлігінің дәлізі болып табылады. Лаэ – елдегі ең ірі жүк порты және Папуа-Жаңа Гвинеяның индустриалды орталығы. Қала «Бақша қаласы» деп белгілі және Технология университетінің орналасқан жері. Лаэ тарихын төрт кезеңге бөлуге болады: миссионерлік кезең (1886–1920), алтын кезең (1926 жылдан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін), орман және ауыл шаруашылығы кезеңі (1965 жылға дейін) және индустриалды өркендеу (1965 жылдан бастап, Таулы жол ашылғаннан кейін). 1884 және 1918 жылдар аралығында «Неміс Жаңа Гвинея компаниясы» Кайзер Вильгельмслендегі «Неміс Жаңа Гвинеясында» сауда бекеттерін құрды. 12 шілде 1886 жылы неміс миссионері Иоганн Флиерль, Оңтүстік Австралия лютерандық синоды мен Нойендеттельзау миссиялық қоғамының алғашқы миссионері, Финшхафендегі Симбангқа, Кайзер Вильгельмслендке келіп, жақын арада Лаэге жетті. Миссиялық қоғам лютерандық қоныстарға Миссури, Айова және Огайо штаттарында, Австралияда және «еркін ойлы» лютерандар қоныстанған басқа да жерлерде діни қызметкерлер мен діни білім берумен айналысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Жаңа Гвинея британдықтардың (Австралия) бақылауына өтті және көптеген неміс атаулары ағылшын тіліндегі немесе жергілікті атаулармен ауыстырылды. Адольф Хейвен порты Моробе порты деп аталды. Австралиялық шенеуніктер немесе киаптар аймақтың әртүрлі бөліктерінде орналасты, ал 1921 жылы әскери басқару азаматтық басқаруға ауысты. Алтын іздеуші Сесил Джон Левиен Моробе ауданының офицері (киап) болып тағайындалды. 1923 жылдың 1 қаңтарында Левиен аймаққа кен өндіру құқығын алды және көп ұзамай «Гвинея Алтыны» (Жауапкершіліксіз) деп аталатын синдикат құрды. «Гвинея Алтыны» синдикаты 1927 жылдың қараша айында «Гвинея Әуе Жолдары» компаниясын құрды. 1927 жылы Левиен Вау маңындағы алтын кендеріне көмектесу үшін Лаэде әуежай салуды ұйымдастырды. Лаэ 1931 жылдың 31 наурызында алтын азабының шарықталу кезеңінде «Жаңа Гвинея шекарасы туралы жарлыққа» сәйкес қала болып жарияланды және Лаэ әуежайлардың маңында салынған Жаңа Гвинея қалаларының үлгісіне айналды. Лаэге Рабаулдан теңіз арқылы әскер жіберуге тырысқан жапондықтарға қарсы күрес болды, бірақ одақтастардың жапондық әскер тасымалдау кемелеріне жасаған тұрақты шабуылдары осы әрекеттің алдын алды. 1943 жылдың ортасында Кокода жолындағы, Буна-Гона шайқасында және Вау шайқасында жеңілгеннен кейін жапондықтар Лаэ мен Саламауга шегінді. Алайда, Саламауа-Лаэ науқаны қала 16 қыркүйекте одақтастардың қолына тигенге дейін көп апталар бойы қатал шайқастарға толы болды. 1971 жылы Австралияның отарлық басқармасы Лаэ қаласының алғашқы ресми құрылған жергілікті басқаруын құрды, ал 1972 жылы Лаэ қала болып жарияланды. Лаэдің соғыстан кейінгі дамуы тікелей Таулы аймақтың дамуымен байланысты. Дәмді кофе мен шай өндірілді және порт қажет болды. Кейіннен жолға қол жеткізуге басымдық берілді, нәтижесінде Таулы жол пайда болды. 1980 және 1990 жылдары кен өндірісінің өркендеуі болды.
Lae ('/l//ɑː//eɪ//, /'/l//eɪ//i/) is the capital of Morobe Province and is the second largest city in Papua New Guinea. It is located near the delta of the Markham River and at the start of the Highlands Highway, which is the main land transport corridor between the Highlands Region and the coast. Lae is the largest cargo port of the country and is the industrial hub of Papua New Guinea. The city is known as the Garden City and home of the University of Technology. divides the history of Lae into four periods; the mission phase (1886–1920), the gold phase (1926 until World War II), the timber and agricultural phase (until 1965) and the industrial boom (from 1965) with the opening of the Highlands Highway. Between 1884 and 1918 the German New Guinea Company established trading posts in Kaiser Wilhelmsland, German New Guinea and on 12 July 1886, a German missionary, Johann Flierl, a pioneer missionary for the Southern Australian Lutheran Synod and the Neuendettelsau Mission Society, sailed to Simbang in Finschhafen, Kaiser Wilhelmsland and arrived at Lae shortly after. The mission society provided clergy and religious education for Lutheran settlements in Missouri, Iowa and Ohio, Australia, and anywhere else "free thinking" Lutherans had settled. After World War I, Eastern New Guinea came under British control (Australia) and many of the Germanic names were replaced by English or indigenous ones. Adolf Haven was then referred to as Morobe Harbour. Australian officials or kiaps were stationed at various locations within the area and in 1921 the military administration transitioned to a civilian administration, a gold prospector named Cecil John Levien was appointed District Officer (Kiap) of Morobe. On 1 January 1923 Levien acquired a mining right for the area and shortly after formed a syndicate called Guinea Gold (No Liability). The Guinea Gold syndicate formed Guinea Airways Limited in November 1927. In 1927 Levien arranged for the construction of the airstrip at Lae to assist the gold mine productions around Wau. Lae was declared a town under the New Guinea Boundaries Ordinance on 31 March 1931 at the height of the gold rush era and Lae became the prototype for New Guinean towns built up around airstrips. was fought over the Japanese attempt to reinforce Lae with troops sent by sea from Rabaul, an attempt foiled by sustained Allied attack on the Japanese troop transports. In mid 1943, after defeats in the Kokoda Track campaign, the Battle of Buna–Gona and the Battle of Wau, the Japanese retreated to Lae and Salamaua. However, the Salamaua–Lae campaign involved many weeks of fierce fighting, before the town fell to the Allies on 16 September. In 1971 the Australian Colonial Administration established the first properly constituted Local Government of Lae town and in 1972 Lae was proclaimed a city. Lae's development after the war is directly linked to the development of the highlands. Coffee and tea were being grown and a port was needed. Later priority was given on road access, and the Highlands Highway came into existence. The mineral boom occurred in the 1980s and 1990s.
Геология
Лаэ Тынық мұхитының от шеңбері аймағында орналасқан және геологиялық тұрақсыздық көптеген жарықтардың пайда болуына себеп болды, нәтижесінде жер сілкіністері жиі болады. Лаэ үлкен Индо-Австралиялық плитасы мен Тынық мұхиты плитасының арасында, Оңтүстік Бисмарк плитасының Раму-Маркхэм жарық аймағында жатыр, мұнда Жаңа Гвинеяның таулы аймағының деформациялық аймағы мен Оңтүстік Бисмарк тектоникалық плиталары жылына 50 мм жылдамдықпен бірігіп келеді. Қала алып геологиялық қысқышқа түсіп, сейсмикалық қауіп зор. 15 жылдан астам уақыт бойы жүргізілген өлшемдерді талдау нәтижесінде Лаэ қаласы мен оның геологиялық бақылау желісінің қаншалықты жылдам деформацияланып жатқаны анықталды, сондай-ақ келесі 100 жыл ішінде кез келген уақытта тағы бір күшті жер сілкінісі болуы мүмкін.
Lae is located on the Pacific Ring of Fire and geologic instability has produced numerous faults, resulting in earthquakes. Lae sits between the larger Indo Australian Plate and the Pacific Plate on the South Bismarck Plate in the Ramu Markham Fault Zone where the New Guinea Highlands Deforming Zone and South Bismarck tectonic plates are converging at up to 50 mm/yr. The city is caught in a giant geological vise and the seismic hazard is significant. More than 15 years of measurements have been analysed with results indicating how rapidly Lae city and its survey network is deforming. and that there is the potential for another large earthquake to occur anytime within the next 100 years (in).
Нарықтар
Лаэ қаласы Папуа-Жаңа Гвинеядағы ең жақсы азық-түлік базарына ие екендігімен мақтанады. Бұл Моробе провинциясы ең жақсы таро, банан, тәтті картоп, ямс, жемістер, көкөністер және басқа да өнімдерді өндіретіндігіне байланысты, олар көптеген папуа-жаңа гвинеялықтардың және шетелдіктердің іздестірісінде болып келген. Лаэ қалалық базары сонымен қатар Таулы провинциялардан азық-түлік пен көкөністерді қабылдап сатады. Лаэ қалалық базарынан басқа, қаланың өсіп келе жатқан халқының қажеттіктерін қанағаттандыру үшін шағын дүкендер мен мини-базарлар да қолжетімді.
Lae City boasts of having the best food market in Papua New Guinea. This is due to the fact that the Morobe Province produces the best taros, bananas, sweet potatoes, yams, fruits and vegetables etc., which have been sought after by many Papua New Guineans as well as expatriates. The Lae Main Market also receives and sells foodstuff and vegetables from the Highlands Provinces. Apart from Lae Main Market, wards and mini markets are also available to cater for the needs of the growing population of the city.
Лаэ халықаралық қонақ үйі
Лаэ халықаралық қонақ үйі маңызды конференция орталығы болып табылады және жылдар бойы көрнекті саяси тұлғаларды қабылдаған. Лаэ халықаралық қонақ үйінде 100 бөлме, ағаштан жасалған жиһазбен жабдықталған және 4 люкс-суит бар. Онда «Ванда» рестораны, Лулуайдың итальяндық рестораны және «Кокомо» кофеханасы орналасқан.
Lae International Hotel is an important conference centre and has hosted some notable political figures over the years. Lae International Hotel has 100 rooms, furnished with wooden furnitures and 4 luxury suites. It contains the Vanda Restaurant, Luluai's Italian Restaurant and Kokomo Coffee Shop.
Лаэ әскери зираты
Лаэ соғыс қорымы 1944 жылы құрылған және қала орталығындағы Ботаникалық бақтардың жанында орналасқан. Қорымда 2800-ден астам әскердің мәйіті сақталған, олардың көпшілігі Саламауа–Лаэ шайқасында қаза тапқан, бірақ сондай-ақ Аралдағы жапон тұтқындарында қайтыс болғандар да бар. Бұл жерде екі Виктория кресінің иегерлері де мәңгілікке тоққан.
Lae War Cemetery was established in 1944, and is located adjacent to the Botanical Gardens in the centre of the city. The cemetery holds the remains of over 2,800 soldiers, many of whom died in the Salamaua–Lae campaign, but also those who died in Japanese detention on the Island. It is also the resting place of two Victoria Cross recipients.
Лэй ботаникалық бақтары
Лаэ ботаникалық бақтары әрдайым көпшілікке ашық болмайды. Бақтың ортасында ескі австралиялық ұшақ тұр. Ұшақ – C47 Dakota, RAAF тіркеу нөмірі A65 122. Ол АҚШ Әскери-әуе күштерінен 180 000 долларға сатып алынып, 1945 жылғы 4 шілдеде RAAF-қа жеткізілді. 1947 жылдан бастап ұшақ No 86 эскадрильясына берілді және No 36 және 38 эскадрильяларымен RAAF Schofields, Richmond және Canberra базаларынан ұшты. Осы кезеңде ол Жапонияға хабарлама жеткізетін рейстерді және ПНГ-ға қатынайтын рейстерді орындаған болуы мүмкін. 1967 жылдың ақпанынан 1980 жылдың маусымына дейін ұшақ Малайзияның Баттерворт қаласындағы Көліктік қолдау тобының құрамында болды, онда Оңтүстік Вьетнамға және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа елдеріне миссиялар орындады. 1980 жылғы 30 маусымда ол Баттерворттан RAAF East Sale-ге жөнелтілді, онда PNGDF-ке сыйға беруге дайындалды. 1980 жылғы 17 қарашада ұшақ Лаэдегі PNGDF-ке жердегі оқу құралы ретінде тапсырылды. 1999 жылғы 30 маусымда PNGDF ұшақтың оқу мақсатында қажет еместігін және күтімді қажет ететінін, ал қаражат жоқ екенін шешті. Сол кездегі куратор, мырза Род Спивидің басшылығымен, ол Ұлттық ботаникалық бақтың қолайлы жеріне көшірілді. Ұшақтың бұрынғы сұлулығына қайтару үшін түрлі жеке сектор ұйымдары қаржы және еңбек ресурстарын ұсынды.
Lae Botanic gardens are not always open to the public. There is an old Australian Aeroplane in the centre of the gardens. The aircraft is a C47 Dakota, RAAF serial number A65 122. It was purchased from the USAAF for the price of $180,000 and delivered to the RAAF on 4 July 1945. From 1947, the aircraft was allocated to No 86 Wing and flew with No 36 and 38 Squadrons from RAAF Bases Schofields, Richmond and Canberra. During this time, it probably flew some of the Japan Courier flights and flights to PNG. From Feb 1967 until June 1980, the aircraft served with Transport Support Flight, Butterworth Malaysia, where it flew missions to South Vietnam and other countries in SE Asia. On 30 June 1980, it departed Butterworth for RAAF East Sale where it was prepared for donation to the PNGDF. On 17 Nov 1980, the aircraft was handed over to the PNGDF at Lae for use as a ground training aid. On 30th June 1999 the PNGDF decided that the aircraft was no longer required for training purposes and needed considerable maintenance with no funds available, it was donated to the National Botanic Garden Management Committee. Under the direction of the Curator at that time, Mr. Rod Spivey, it was moved to a suitable location at the National Botanical Gardens, and funds and manpower were provided by various private sector organisations, to return the Aircraft to much of its former splendour.
Бүмбу өзені
Бүмбу өзені Адзера тау жотасынан басталып, Тарака арқылы Камкумунг, Хенгали, Бутибам және Хуон шығанағына дейін ағады. 1992 жылы болған су тасқынынан кейін халық уақытша "Тент Сити" (қала) деген атпен белгіленген жерге көшірілді.
The Bumbu river starts at the Adzera Mountain range, through Taraka to Kamkumung, Hengali, Butibam, and to the Huon Gulf. Following a flood in 1992, the population was relocated to a temporary settlement called Tent Siti (City).
Көлік
Лаэ Наджаб әуежайына, қаланың коммерциялық әуежайына үш жергілікті әуе компаниясы қызмет көрсетеді.
Three domestic airlines serve the Lae Nadzab Airport, the city's commercial airport.