Кіріспе

Лаэ – Моробе провинциясының орталығы және Папуа-Жаңа Гвинеядағы екінші ірі қала. Ол Маркхэм өзенінің дельтасына жақын және Таулы жолдың бастапқы нүктесінде орналасқан, бұл Таулы аймақ пен жағалау арасындағы маңызды құрлық көлігінің дәлізі болып табылады. Лаэ – елдегі ең ірі жүк порты және Папуа-Жаңа Гвинеяның индустриалды орталығы. Қала «Бақша қаласы» деп белгілі және Технология университетінің орналасқан жері. Лаэ тарихын төрт кезеңге бөлуге болады: миссионерлік кезең (1886–1920), алтын кезең (1926 жылдан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін), орман және ауыл шаруашылығы кезеңі (1965 жылға дейін) және индустриалды өркендеу (1965 жылдан бастап, Таулы жол ашылғаннан кейін). 1884 және 1918 жылдар аралығында «Неміс Жаңа Гвинея компаниясы» Кайзер Вильгельмслендегі «Неміс Жаңа Гвинеясында» сауда бекеттерін құрды. 12 шілде 1886 жылы неміс миссионері Иоганн Флиерль, Оңтүстік Австралия лютерандық синоды мен Нойендеттельзау миссиялық қоғамының алғашқы миссионері, Финшхафендегі Симбангқа, Кайзер Вильгельмслендке келіп, жақын арада Лаэге жетті. Миссиялық қоғам лютерандық қоныстарға Миссури, Айова және Огайо штаттарында, Австралияда және «еркін ойлы» лютерандар қоныстанған басқа да жерлерде діни қызметкерлер мен діни білім берумен айналысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Жаңа Гвинея британдықтардың (Австралия) бақылауына өтті және көптеген неміс атаулары ағылшын тіліндегі немесе жергілікті атаулармен ауыстырылды. Адольф Хейвен порты Моробе порты деп аталды. Австралиялық шенеуніктер немесе киаптар аймақтың әртүрлі бөліктерінде орналасты, ал 1921 жылы әскери басқару азаматтық басқаруға ауысты. Алтын іздеуші Сесил Джон Левиен Моробе ауданының офицері (киап) болып тағайындалды. 1923 жылдың 1 қаңтарында Левиен аймаққа кен өндіру құқығын алды және көп ұзамай «Гвинея Алтыны» (Жауапкершіліксіз) деп аталатын синдикат құрды. «Гвинея Алтыны» синдикаты 1927 жылдың қараша айында «Гвинея Әуе Жолдары» компаниясын құрды. 1927 жылы Левиен Вау маңындағы алтын кендеріне көмектесу үшін Лаэде әуежай салуды ұйымдастырды. Лаэ 1931 жылдың 31 наурызында алтын азабының шарықталу кезеңінде «Жаңа Гвинея шекарасы туралы жарлыққа» сәйкес қала болып жарияланды және Лаэ әуежайлардың маңында салынған Жаңа Гвинея қалаларының үлгісіне айналды. Лаэге Рабаулдан теңіз арқылы әскер жіберуге тырысқан жапондықтарға қарсы күрес болды, бірақ одақтастардың жапондық әскер тасымалдау кемелеріне жасаған тұрақты шабуылдары осы әрекеттің алдын алды. 1943 жылдың ортасында Кокода жолындағы, Буна-Гона шайқасында және Вау шайқасында жеңілгеннен кейін жапондықтар Лаэ мен Саламауга шегінді. Алайда, Саламауа-Лаэ науқаны қала 16 қыркүйекте одақтастардың қолына тигенге дейін көп апталар бойы қатал шайқастарға толы болды. 1971 жылы Австралияның отарлық басқармасы Лаэ қаласының алғашқы ресми құрылған жергілікті басқаруын құрды, ал 1972 жылы Лаэ қала болып жарияланды. Лаэдің соғыстан кейінгі дамуы тікелей Таулы аймақтың дамуымен байланысты. Дәмді кофе мен шай өндірілді және порт қажет болды. Кейіннен жолға қол жеткізуге басымдық берілді, нәтижесінде Таулы жол пайда болды. 1980 және 1990 жылдары кен өндірісінің өркендеуі болды.

Геология

Лаэ Тынық мұхитының от шеңбері аймағында орналасқан және геологиялық тұрақсыздық көптеген жарықтардың пайда болуына себеп болды, нәтижесінде жер сілкіністері жиі болады. Лаэ үлкен Индо-Австралиялық плитасы мен Тынық мұхиты плитасының арасында, Оңтүстік Бисмарк плитасының Раму-Маркхэм жарық аймағында жатыр, мұнда Жаңа Гвинеяның таулы аймағының деформациялық аймағы мен Оңтүстік Бисмарк тектоникалық плиталары жылына 50 мм жылдамдықпен бірігіп келеді. Қала алып геологиялық қысқышқа түсіп, сейсмикалық қауіп зор. 15 жылдан астам уақыт бойы жүргізілген өлшемдерді талдау нәтижесінде Лаэ қаласы мен оның геологиялық бақылау желісінің қаншалықты жылдам деформацияланып жатқаны анықталды, сондай-ақ келесі 100 жыл ішінде кез келген уақытта тағы бір күшті жер сілкінісі болуы мүмкін.

Нарықтар

Лаэ қаласы Папуа-Жаңа Гвинеядағы ең жақсы азық-түлік базарына ие екендігімен мақтанады. Бұл Моробе провинциясы ең жақсы таро, банан, тәтті картоп, ямс, жемістер, көкөністер және басқа да өнімдерді өндіретіндігіне байланысты, олар көптеген папуа-жаңа гвинеялықтардың және шетелдіктердің іздестірісінде болып келген. Лаэ қалалық базары сонымен қатар Таулы провинциялардан азық-түлік пен көкөністерді қабылдап сатады. Лаэ қалалық базарынан басқа, қаланың өсіп келе жатқан халқының қажеттіктерін қанағаттандыру үшін шағын дүкендер мен мини-базарлар да қолжетімді.

Лаэ халықаралық қонақ үйі

Лаэ халықаралық қонақ үйі маңызды конференция орталығы болып табылады және жылдар бойы көрнекті саяси тұлғаларды қабылдаған. Лаэ халықаралық қонақ үйінде 100 бөлме, ағаштан жасалған жиһазбен жабдықталған және 4 люкс-суит бар. Онда «Ванда» рестораны, Лулуайдың итальяндық рестораны және «Кокомо» кофеханасы орналасқан.

Лаэ әскери зираты

Лаэ соғыс қорымы 1944 жылы құрылған және қала орталығындағы Ботаникалық бақтардың жанында орналасқан. Қорымда 2800-ден астам әскердің мәйіті сақталған, олардың көпшілігі Саламауа–Лаэ шайқасында қаза тапқан, бірақ сондай-ақ Аралдағы жапон тұтқындарында қайтыс болғандар да бар. Бұл жерде екі Виктория кресінің иегерлері де мәңгілікке тоққан.

Лэй ботаникалық бақтары

Лаэ ботаникалық бақтары әрдайым көпшілікке ашық болмайды. Бақтың ортасында ескі австралиялық ұшақ тұр. Ұшақ – C47 Dakota, RAAF тіркеу нөмірі A65 122. Ол АҚШ Әскери-әуе күштерінен 180 000 долларға сатып алынып, 1945 жылғы 4 шілдеде RAAF-қа жеткізілді. 1947 жылдан бастап ұшақ No 86 эскадрильясына берілді және No 36 және 38 эскадрильяларымен RAAF Schofields, Richmond және Canberra базаларынан ұшты. Осы кезеңде ол Жапонияға хабарлама жеткізетін рейстерді және ПНГ-ға қатынайтын рейстерді орындаған болуы мүмкін. 1967 жылдың ақпанынан 1980 жылдың маусымына дейін ұшақ Малайзияның Баттерворт қаласындағы Көліктік қолдау тобының құрамында болды, онда Оңтүстік Вьетнамға және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа елдеріне миссиялар орындады. 1980 жылғы 30 маусымда ол Баттерворттан RAAF East Sale-ге жөнелтілді, онда PNGDF-ке сыйға беруге дайындалды. 1980 жылғы 17 қарашада ұшақ Лаэдегі PNGDF-ке жердегі оқу құралы ретінде тапсырылды. 1999 жылғы 30 маусымда PNGDF ұшақтың оқу мақсатында қажет еместігін және күтімді қажет ететінін, ал қаражат жоқ екенін шешті. Сол кездегі куратор, мырза Род Спивидің басшылығымен, ол Ұлттық ботаникалық бақтың қолайлы жеріне көшірілді. Ұшақтың бұрынғы сұлулығына қайтару үшін түрлі жеке сектор ұйымдары қаржы және еңбек ресурстарын ұсынды.

Бүмбу өзені

Бүмбу өзені Адзера тау жотасынан басталып, Тарака арқылы Камкумунг, Хенгали, Бутибам және Хуон шығанағына дейін ағады. 1992 жылы болған су тасқынынан кейін халық уақытша "Тент Сити" (қала) деген атпен белгіленген жерге көшірілді.

Көлік

Лаэ Наджаб әуежайына, қаланың коммерциялық әуежайына үш жергілікті әуе компаниясы қызмет көрсетеді.