Кіріспе
Роберт Михельстің 1911 жылғы кітабы «Саяси партиялар: Заманауи демократияның олигархиялық бейілімдерінің әлеуметтанулық зерттеуі» (Zur Soziologie des Parteiwesens in der modernen Demokratie; Untersuchungen über die oligarchischen Tendenzen des Gruppenlebens) – 1911 жылы жарық көрген, неміс туған итальяндық әлеуметтанушы Роберт Михельстің еңбегі. Ол олигархияның темір заңы тұжырымын алғаш рет ұсынды. Бұл кітап әлеуметтік ғылымдардың, әсіресе социология мен саясаттанудың классикалық туындыларының бірі саналады. 1912 жылы Альфредо Полледро оны итальян тіліне «Sociologia del partito politico nella democrazia moderna: studi sulle tendenze oligarchiche degli aggregati politici» деп аударған, ал 1915 жылы Эден Пол мен Седар Пол итальян тілінен ағылшын тіліне аударған. Бұл еңбек саяси партиялар және кәсіби одақтар сияқты ұйымдардың билік құрылымдарын талдайды. Михельстің негізгі аргументі – барлық ұйымдар, тіпті теориялық тұрғыдан ең теңдікті және демократияға адал деп есептелгендері (мысалы, социалистік саяси партиялар) шындығында олигархиялық болып келеді және кішкентай басшылық топтың билігінде болады. Кітап сонымен қатар радикалды саяси партияның сайлау процесіне қатысу арқылы радикалды мақсаттарынан қалай айырылатыны туралы алғашқы жүйелі талдауды ұсынады. Модерация теориясының бастаулары осы талдауда жатыр.
the book by Robert Michels
Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy (Zur Soziologie des Parteiwesens in der modernen Demokratie; Untersuchungen über die oligarchischen Tendenzen des Gruppenlebens) is a book by the German born Italian sociologist Robert Michels, published in 1911 and first introducing the concept of iron law of oligarchy. It is considered one of the classics of social sciences, in particular sociology and political science. It was translated to Italian as Sociologia del partito politico nella democrazia moderna: studi sulle tendenze oligarchiche degli aggregati politici by Alfredo Polledro in 1912, and then translated from the Italian to English by Eden Paul and Cedar Paul for Hearst's International Library Co. in 1915. This work analyses the power structures of organizations such as political parties and trade unions. Michels's main argument is that all organizations, even those in theory most egalitarian and most committed to democracy – like socialist political parties – are in fact oligarchical, and dominated by a small group of leadership. The book also provides a first systematic analysis of how a radical political party loses its radical goals under the dynamics of electoral participation. The origins of moderation theory can be found in this analysis.
Қысқаша мазмұны
Мишель демократия мен ауқымды әлеуметтік ұйымдардың үйлеспеушілігі туралы тезис ұсынды. Ол демократиялық және теңдік принциптеріне қайшы, жалпы қоғамда да, нақты ұйымдарда да басшылықтың басымдығын байқады. Мишельс пікірінше, бұл нақты бір қоғамның немесе ұйымның әлсіздігінен емес, кез келген күрделі әлеуметтік жүйенің қасиеті. Мұндай жүйелер бюрократиялық принциптер бойынша ұйымдастырылуы керек, сайланбаған лауазым иелерінен тұратын бөлімдермен басқарылуы керек, ал бюрократиялар сөзсіз олигархияны дамытады. Мишельс кез келген күрделі ұйымда, ал қазіргі әлемде олар басым, олигархияның үстемдігінен қашу мүмкін емес деген қорытындыға келді – бұл қорытынды «олигархияның темір заңы» деп белгілі болды. Олигархияның темір заңы келесі логикаға негізделген. Біріншіден, кез келген ірі ұйым тиімді басқару үшін бюрократияны дамытуды талап етеді. Мұндай басшылар ресурстарды жинақтайды (жоғары білім, мүшелермен ресми байланыс құралдарын бақылау және саясат шеберлігі), бұл оларға қатардағы мүшелердің есебінен билік береді. Екіншіден, Мишельс қатардағы мүшелердің басшылармен бәсекелесуге қабілетті екендігіне күмәнданды, бұл тұжырымды ол «халықтың қабілетсіздігі» деп атады. Олигархияның пайда болуын болдырмау үшін, тұрақты мүшелер ұйымның түрлі қызметтеріне қатысуы керек; алайда, жұмыс, отбасы және демалысқа байланысты уақыт шектеулері көптеген мүшелердің ұйымдық қызметке және саясатқа белсенді қатысуға дайын уақытын азайтады. Бұған мүшелердің білім деңгейінің төмендігі және басшылардың күрделілігі қосылады. Ол өзінің замандас социалистік партияларын, ең алдымен Германияның Социал-демократиялық партиясын зерттеді. Бұл сол кезде ересектердің сайлау құқығы, сөз бостандығы және үкіметке қатысу сияқты жаңа идеялар үшін күрескен радикалды ұйым болды. Мишельс олардың саяси бағдарламасының әкімшілік бюрократияның қолдауымен ұйымның кеңеюіне түсіп қалғанын сипаттады. Мишельс мұны былай түсіндірді: «Партияны құруға біріккен халықтың мүдделері партияда бейнеленген бюрократияның мүдделерімен сәйкес келеді деп айту қиын». Мишельс атап өтті, егер мұндай принциптерге берілген ұйым өзінің басқаруында демократиялық идеалдарын іске асыра алмаса, онда одан да жоғары мақсаттарға көңіл бөлмейтін басқа ұйымдардың демократиялық жұмыс істеуі де күмәнді.
Маңыздылығы
Мишельдің кітабы әлеуметтік ғылымдардың классикасына тез арада айналды. Оның теориясы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген социалистік партиялар өз үкіметтерінің соғыс саясатын қолдағанда, сол кездегі партия басшыларының ұйымдық өмірді сақтаудың (мемлекетпен одақтасудың) қысқа мерзімді мақсаттарын "пролетариат пен бұржуазия арасындағы күрес" доктриналық қағидаларынан жоғары қойғандығын көрсетті, осылайша оның дұрыстығын дәлелдеді. Зигмунд Нойман: «Саяси партиялар социологиясын зерттеуде Роберт Мишельдің [олигархияның] темір заңы толық үстемдік құрды» деді. Мишельдің еңбегі оның досы және социологияның негізін қалаушылардың бірі Макс Вебердің саяси партиялар теориясына қатысты көзқарастарына елеулі әсер етті. Саяси партиялар теориясын зерттеген көптеген ғалымдар осы еңбектің өзіне үлкен ықпал еткенін мойындады, олардың ішінде Джеймс Брайс, 1-ші виконт Брайс, Морис Дювергер және Роберт Маккензи бар. Саяси партиялардан өзге, Мишельдің еңбегі көптеген басқа да ерікті ұйымдардың – кәсіби одақтардан медициналық бірлестіктерге дейін – жұмыс істеуін түсіндіру үшін қолданылды. Оның теориялары барлық ұйымдарды, сондай-ақ бюрократияны зерттеуде де маңызды және ықпалды болып саналады.
Сын
Мишельдің пікірі тым жоғары детерминистік және бюрократияға тым көп сын айтатындықтан сынға ұшырады.
Дәйексөздер
Жер иелерінің мүшелеріне және осындай экономикалық мүдделерді бөлісетін адамдарға ғана үндеу жасайтын партия, бірде-бір орын жеңіп алмайды, парламентке бірде-бір өкіл жібермейді. Егер консервативті кандидат сайлаушыларына олардың ел тағдырын белсенді түрде анықтауға қабілетсіз деп мәлімдеп, осы себепті сайлау құқығынан айырылуы керек десе, ол теңдесі жоқ адалдықты көрсеткенімен, саяси тұрғыдан естен шығып кеткен болар еді.