Кіріспе

Ресейдегі саяси басқару қағидаттары, институттары және құқығы Ресей Федерациясының Конституциясы (Ланг ру) 1993 жылғы 12 желтоқсанда ұлттық референдумда қабылданды. Соңғы реформа 2020 жылы жасалды, Ресей Конституциясына 2020 жылғы түзетулерді қараңыз. Ресей Конституциясы 1993 жылғы 25 желтоқсанда ресми жарияланған күнінен бастап күшіне енді және Кеңес үкіметі жүйесін жойды. Қазіргі Конституция Ресей тарихындағы ең ұзақ өмір сүрген екінші Конституция болып табылады, алғашқысы – 1936 жылғы Конституция. Мәтін 1993 жылғы Конституциялық конференцияда әзірленді, оған 800-ден астам қатысушы қатысты. Сергей Алексеев, Сергей Шахрай және кейде Анатолий Собчак конституцияның негізгі авторлары деп есептеледі. Мәтін Михаил Сперянскийдің конституциялық жобасымен және қазіргі француз конституциясымен шабыттандырылды. Жобаны әзірлеуге USAID қаржылаған заңгерлер де үлес қосты. Ол 1993 жылғы Ресей конституциялық дағдарысынан кейін Ресей КСР Социалистік Федеративтік Республикасының 1978 жылғы 12 сәуірдегі бұрынғы Конституциясын (Советтер Одағының тарауы мен Ресей Федерациясының тәуелсіздігін көрсету үшін 1992 жылғы сәуірде өзгертілген) алмастырды.

Құрылымы

Конституция екі бөлімге бөлінген. Жалпы алғанда, ол тәждік президенттік жүйені құрайды (Partlett 2022 қараңыз).

Кіріспе

Біз, Ресей Федерациясының көпұлтты халқы, өз жерімізде ортақ тағдырмен бірігіп, адам құқықтары мен бостандықтарын, азаматтық бейбітшілік және келісімді орнатып, тарихи қалыптасқан мемлекеттік бірлікті сақтай отырып, халықтардың теңдігі мен өзін-өзі анықтаудың барлық елдерде мойындалған қағидаларына сүйене отырып, бізге Отанға деген махаббатты, жақсылыққа және әділдікке сенуді жеткізген ата-бабаларымыздың қадірлі естеліктерін құрметтейміз, Ресейдің тәуелсіз мемлекеттік құрылысын қайта жаңғыртып, оның демократиялық негіздерінің беріктігін бекітіп, Ресейдің игілігі мен гүлденуін қамтамасыз етуге тырысамыз, қазіргі және болашақ ұрпақтар алдындағы Отанымызға деген жауапкершілігімізді сезіне отырып, өзімізді әлемдік қауымдастықтың бір бөлігі деп есептейміз, Ресей Федерациясының Конституциясын қабылдаймыз.

Қаулылар

Конституция, әсіресе адам құқықтары мен негізгі бостандықтарға қатысты, жалпыға танылған халықаралық құқық принциптері мен нормаларына сәйкес, азаматтардың адам құқықтары мен бостандықтарын, сондай-ақ Конституцияда тізілгенін қамтамасыз етеді. (Ресей Федерациясы Конституциясындағы негізгі құқықтар мен бостандықтардың тізімі, басқа да жалпыға танылған адам құқықтары мен бостандықтарын жоққа шығару немесе оларды шектеу ретінде түсінілмеуі тиіс екенін растайды.)

Атқарушы

Ресей Федерациясының Конституциясында Президент Ресейдің мемлекет басшысы болып табылады, ішкі және сыртқы саясатты белгілейді және Ресейді ел ішінде де, халықаралық аренада да өкілдік етеді [80-бап]. Алғашқы Конституцияда төрт жылдық мерзім және ең көп дегенде екі мерзім қатарынан белгіленген болатын, ал қазіргі Конституцияда алты жылдық мерзім қарастырылған. Төрт жылдық мерзім Владимир Путин бірінші және екінші мерзімдерін өткерген кезде қолданыста болды; екі мерзімдік шектеуге байланысты ол 2008 жылы президенттікке қайта сайлана алмады. Оның орнына Дмитрий Медведев төрт жыл президент болды, ал Путин Премьер-министр қызметін атқарды. Путин 2012 жылы үшінші мерзімге қайта сайланды, ал алты жылдық мерзіммен 2018 жылы төртінші мерзімге сайланды. 81-бапта сайлау тәртібі, соның ішінде құпия дауыс беру жолы көрсетілген; 82-93-баптарда президенттің өкілеттіктері, міндеттері және шектеулері егжей-тегжейлі сипатталған. Конституция "күшті президенттік" жүйесін көздейді; Президент тек "Ресей Федерациясы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы" ғана емес, сонымен қатар Мемлекеттік Думаны таратуға да құқылы.

Заң шығарушы билік

Заң шығарушы орган – Ресей Федерациясы Федералдық Ассамблеясы, ол екі палатадан тұрады: Мемлекеттік Дума (төменгі палата) және Федерация Кеңесі (жоғарғы палата). Екі палатаның өкілеттіктері мен жауапкершіліктері әртүрлі: Мемлекеттік Думаның маңызы зор, себебі ол федералдық заңдарды қабылдаудың негізгі жауапкершілігін жүзеге асырады. Заң жобасы заң шығарушы палатаның бірінде туындауы мүмкін (немесе Президент, Үкімет, жергілікті заң шығарушы органдар, Жоғарғы Сот, Конституциялық Сот немесе Жоғары Төрелік Сот ұсынған), бірақ оны алдымен Мемлекеттік Дума қарап, көпшілік дауыспен қабылдауы тиіс. Егер заң жобасын Федерация Кеңесі қабылдаса, онда оған Президент қол қою керек. Егер Федерация Кеңесі заң жобасын қабылдамаса, ол Мемлекеттік Думаға қайтарылады, онда Дума кеңестің қабылдамауын екі үшін бір бөлігінен артық дауыспен қайтадан бірдей нысанда қабылдау арқылы жеңіп шығуға мүмкіндік алады. Президенттің соңғы вето құқығы бар, бірақ Мемлекеттік Дума мен Федерация Кеңесі де екі үшін бір бөлігінен артық дауыспен қабылдау арқылы осы ветоны жоюға құқылы.

Сот жүйесі

Ресей Федерациясының Конституциясында күшті және тәуелсіз сот жүйесі қарастырылғанмен, нақты жағдай пікірталас тудырады. Конституция сот иммунитетін, өмір бойына тағайындалатын / "қызметтен алынбайтын" судьяларды, соттардың әділеттік тағайындау құқығын жоғары қоюын және судьялардың тек Конституция мен федералды заңға бағынуын бекітеді. Бұған қоса, 123-бапта ашық және әділ сот отырыстары, сондай-ақ заңның тең қолданылуы қамтамасыз етілген. Үш сот белгіленген: Ресей Федерациясының Конституциялық соты, Ресей Федерациясының Жоғарғы соты және Жоғары Төрелік соты; әр сот "Президент ұсынысы бойынша Федерация Кеңесі тағайындайды". 2014 жылы өкілеттіктердің кеңеюіне байланысты орын саны 170-ке дейін артты. 2014 жылдың қыркүйегінде Заманауи Ресей институты Ресей Федерациясының Жоғарғы Төрелік соты таратылғанын және бұрын оның қарауында болған сот мәселелері Жоғарғы Соттың қарауына берілгенін хабарлады.

2008 жылғы өзгерістер

2008 жылғы қарашада ұсынылған және 2008 жылғы 31 желтоқсанда күшіне енген 2008 жылғы түзетулер 1993 жылғы Ресей Конституциясына енгізілген алғашқы маңызды өзгерістер болып табылады. Олар Ресей Президентінің және Мемлекеттік Думаның өкілеттік мерзімін тиісінше төрт жылдан алты және бес жылға ұзартты. Бұрын тек федерация құрамындағы субъектілердің атауларын өзгерту немесе оларды біріктіру сияқты шағын түзетулер жасалған, олар үшін қарапайым процедура жеткілікті болды.

2014 жылғы шілдедегі өзгерістер

2014 жылғы 21 наурызда №6 «Қырым Республикасын Ресей Федерациясына қабылдау және Ресей Федерациясы құрамында жаңа субъектілерді құру туралы – Қырым Республикасы және Севастополь федералды қаласы» федералдық конституциялық заңы қабылданды.

2020 жылғы өзгерістер

2020 жылғы түзетулер президенттік мерзімдердің ең көп санын реттейтін баптан "қатарынан" деген сөзді алып тастайды, сондай-ақ түзету күшіне енгенге дейін бұрынғы президенттік мерзімдер есепке алынбайды. Басқа өзгерістердің қатарында – Ресейдің халықаралық ұйымдар, шарттар және Ресей Федерациясының аумағынан тыс жердегі халықаралық шарттармен белгіленген КСРО-ның мүліктеріне қатысты Кеңес Одағының мұрагері ретінде танылуы, Ресейдің аумағын беруге тыйым салу, "Отан қорғаушылардың" еңбегін кемсітуге және олардың Екінші дүниежүзілік соғыстағы рөлін жоққа шығаруға рұқсат етілмейді, сондай-ақ Құдай және гетеросексуалдық неке конституцияда бекітіледі. Тағы бір түзету – орыс тілінің "мемлекет құраушы халық" тілі ретіндегі рөлін, Құдайға конституциялық сілтеме жасау және Мемлекеттік кеңеске заңдық мәртебе беру. 2020 жылдың 25 маусымы мен 1 шілдесі аралығында өткен жалпыхалықтық дауыс беруде ресми нәтижелерге сәйкес, 65% қатысумен сайлаушылардың 78% түзетулерді қолдады. Путин 2020 жылдың 3 шілдесінде Ресей Конституциясына түзетулерді ресми түрде енгізу туралы жарлыққа қол қойды, олар 2020 жылдың 4 шілдесінен бастап күшіне енді.

2022 жылға қосымшалар

2022 жылғы Украинаға басып кіру кезінде Ресейдің оккупациялық билігімен "қосылу туралы шарттарға" қол қойылғаннан кейін, конституция мәтіні Донецк Халық Республикасы, Херсон облысы, Луганск Халық Республикасы және Запорожье облысын қамту үшін жаңартылды. 2022 жылдың желтоқсанына дейін бұл аумақтардың ешқайсысы Ресей күштерінің толық бақылауында емес, ал Ресей заңнамасы олардың шекараларын белгілемейді: Кремль өкілі Дмитрий Песков Ресейдің облыс шекаралары бойынша "тұрғындармен консультацияларды жалғастыратынын" және халық республикалары "2014 жылғы шекаралары бойынша" қосылғанын мәлімдеді, бірақ жоғары деңгейдегі ресейлік қызметтес Олег Цариев "2014 жылғы шекаралар мүлдем жоқ" деді.

Нумизматика

2018 жылдың 10 желтоқсанында "Ресей Федерациясы Конституциясының қабылданғандығының 25 жылдығы" деген жазуы бар, 25 рубль номиналды құнындағы мыс-никель қорытпасынан жасалған ескерткіш монета шығарылды. Монетаның сыртқы жағында сол жағында Ресей Федерациясының елтаңбасы бейнеленген ашық кітаптың көлемді суреті және оң жағында "КОНСТИТУЦИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ" деген жазу орналасқан. Бұл ескерткіш монета 1,000,000 данаға басылып, Ресей Федерациясы аумағында қолма-қол ақшамен төлеудің заңды құралы болып табылады.