Кіріспе

1905 жылғы төңкерістен кейін Ресей империясы үкіметінің қайта ұйымдастырылуы. 1906 жылғы Ресей Конституциясы – Ресей империясының 1832 жылғы Негізгі заңдарының маңызды қайта қаралуын білдіреді, ол бұрынғы абсолюттік мемлекетті императордың алғаш рет өзінің автократиялық билігін парламентпен бөлісуге келісетін мемлекетке айналдырды. Ол 1906 жылы, бірінші Мемлекеттік Думаның ашылуы қарсаңында қабылданды. Бұл Ресейдегі алғашқы Конституция – 1832 жылы Ресей империясының заңдар жинағы (Свод законов Российской империи, 1918 жылғы ресми жазу нұсқасы: Сводъ законовъ Россійской Имперіи) ретінде жарияланған бұрынғы Негізгі заңдардың қайта қаралуы болды. Ол 1905 жылғы Революция кезінде императорлық үкіметтің өзінің өміршеңдігін сақтап қалу және империяның ыдырауына жол бермеу үшін жасаған соңғы әрекеті ретінде қабылданды. Жаңа Конституция екі палаталы Ресей парламентін қарастырды, оның мақұлдауысыз Ресейде ешқандай заң қабылдана алмайтын. Бұл заң шығарушы орган жоғары палатадан – Мемлекеттік Кеңестен және төменгі палатадан – Мемлекеттік Думадан тұрды. Жоғарғы палатаның жартысы император тағайындаса, қалған жартысын түрлі мемлекеттік, діни және коммерциялық топтар сайлап алатын. Төменгі палатаның мүшелері Ресей халқының әртүрлі топтары арқылы күрделі жасырын сайлау жүйесі бойынша таңдалатын, бұл жүйе мүліктік топтардың басымдығын қамтамасыз етуге бағытталған. Дума заң шығару және императордың министрлерінен жауап алу құқығына ие болғанымен, оларды тағайындау және қызметтен босату құқығы тек монархқа ғана берілген. Конституцияны императордың бастамасы болмаса өзгертуге болмады. Император заңдарға вето құқығын сақтап, Думаны кез келген уақытта, кез келген себеппен таратуға құқылы болды. Император Дума отырмаған кезде декреттер шығаруға құқылы болды, бірақ егер жаңа парламент екі ай ішінде бекітпесе, олар күшін жоятын. Бұл жарғы мәжбүрлі түрде қабылданды, ал Николай оның билігіне қатысты шектеулерін жек көріп, оны ұлына беруге ант берген болатын. Ол бірінші және екінші Думаларды "қанағаттандырмайтын" деп танып таратып, болашақ Думаларға көбірек жер иелері сайлануын қамтамасыз ету үшін сайлау ережелерін бір жақты түрде өзгертті (конституцияны бұза отырып). Үшінші және Төртінші Думалар одан ұзақ сақталғанымен, олар патша мен үкіметпен мемлекеттік саясаттың бағыты және Ресей мемлекетінің мәні туралы дауласып отырды. 1917 жылғы Революция басталғанда Дума императордың тақтан бас тартуына белсенді түрде ықпал етті, бұл монархияның жойылуына және Керенский басқаратын Ресей Уақытша үкіметінің билікке келуіне әкелді. Алайда, либералды үкімет бірнеше айдан кейін Қазан төңкерісінде құлатылды, ал большевиктердің билікке келуі Ресейдің диктатураға өтуін білдірді.

Конституцияны қабылдау

1905 жылғы орыс-жапон соғысындағы Ресейдің жеңілісі және Ресейде революциялық көңіл-күйдің күшеюі 1905 жылғы орыс революциясына әкеп соқты. Бұл дүрбелең бастапқыда Қанды жексенбіде басталды, онда мыңдаған қарусыз наразылар (көбінесе қалалық жұмысшылар мен зиялылар) патшаға петиция тапсыруға тырысқанда императорлық әскерлер тарапынан қарсылыққа ұшырады. Әскерлер оларға оқ атып, бірнешеуін қаза қылды. Бұл трагедия туралы хабар империяға тараған сайын, Ресейдің Қиыр Шығыстағы сәтсіз соғысы император билігіне қарсы ірі көтеріліске ұйтқы болды. Патша әскерінің көп бөлігі императорға адал болғанымен, патшаның жақын кеңесшілері монархияның сақталуы үшін мемлекеттік басқаруда түбірлі өзгерістер енгізу қажеттігіне көз жеткізді. Патшаның қаржы министрі және Портсмут келісімдерінде (Жапониямен соғысты аяқтаған) Ресейдің толық өкілетті өкілі болған граф Сергей Витте, Нью-Гэмпширден отанына оралғаннан кейін патшаның Министрлер кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. Ол сайланған заң шығару органы құруды, негізгі азаматтық құқықтарды беруді және конституциялық монархия орнатуды ұсынды. Николай бұл идеяларға қарсылық көрсетті, бірақ әскери диктатураны басқаруға алғашқы кандидат, Ұлы князь Николай, патша Витте ұсынғандарды қабылдамаса, өзін-өзі атып өлтіретінін айтқаннан кейін келісімге келді. Мемлекеттік канцелярия жоба дайындады, ол Министрлер кеңесінің бес отырысында талқыланды, онда жаңа парламент есебінен императордың өкілеттіктерін күшейту үшін түзетулер енгізілді. Содан кейін жоба патша төрағалығымен тағы да талқыланып, түзетілді. Николай осы жаңа конституцияны 1906 жылы ресми түрде жариялауды шешті. Осы актімен Ресей абсолюттік монархиядан конституциялық монархияға ресми түрде айналды, бірақ императордың келесі әрекеттеріне байланысты конституциялық жүйенің қаншалықты жылдам қалыптасатыны талқылау тақырыбына айналды.

1906 жылғы конституцияның жойылуы

1917 жылы ақпанда (Ескі стиль) патша Николайдың тақтан басқанымен Ресей үкіметін бастапқыда Төртінші Дума құрған Уақытша үкімет қабылдады. Бұл үкіметтің ең белгілі басшысы болған Александр Керенский 1917 жылы Ресей монархиясын бір жақты түрде жойды, соның салдарынан 1906 жылғы Конституция күшін жойды. Қараша айында Ресейді большевиктер партиясы басып алды, нәтижесінде 1922 жылдың 30 желтоқсанында Кеңес Социалистік Республикалар Одағы құрылды. Осыған дейін коммунистер Ресейді большевиктік мемлекет ретінде бекіткен жаңа Конституцияны қабылдады. Бұл 1924 жылғы Кеңес Конституциясымен және 1936 және 1977 жылғы Конституциялармен алмастырылды, соңғысы Кеңес Одағының ыдырауына дейін және 1993 жылы Ресейдің қазіргі басқару құжаты қабылдалғанға дейін қолданылды, және қазіргі таңда ел осы құжат бойынша басқарылуда.