Кіріспе

Ресей тарихы КСРО ыдырағаннан кейін

17 125 200 км²
| аумақ бойынша орны = 1-ші
| судың үлесі = 13%
| халық саны =

Ресейдің қазіргі тарихы 1988–1991 жылдары КСРО ыдыраған кезде Ресей КСР-ның саяси және экономикалық тәуелсіздігін күшейтуінен басталды, 1990 жылдың маусымында Одақ ішінде егемендігін жариялады және бір жылдан кейін Борис Ельцинды алғашқы президенті етіп сайлады. Ресей КСР (Кеңес Социалистік Федеративтік Республикасы) КСРО-ның ең ірі республикасы болды, бірақ бұрын тәуелсіздікке ие болған емес, тіпті Коммунистік партияның жекеленген бөлімшесі болмаған жалғыз республика еді. РСФСР КСРО құрамындағы он бес республиканың ішіндегі ең ірісі болып, оның ЖІӨ-сінің 60%-дан астамын және халқының 50%-дан астамын құрады. Ресейліктер Кеңес әскері мен Коммунистік партияда да басымдық танытты. Сондықтан Ресей Федерациясы дипломатиялық мәселелерде КСРО-ның заңды мұрагері ретінде қабылданды және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде КСРО-ның тұрақты мүшелігі мен вето құқығын қабылдады (Ресей және Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы қараңыз). КСРО ыдырау алдында Ельцин 1991 жылдың маусымында Ресей тарихындағы алғашқы тікелей президенттік сайлауда РСФСР президенті болып сайланды. Бұл оның КСРО ыдырағаннан кейін құрылған Ресей мемлекетінің саяси жетекшісі болатынын қамтамасыз етті. Бұл жағдай саяси дағдарысқа әкелді, себебі Кеңес және Ресей басшылығы билік үшін күресті, бұл 1991 жылдың тамызындағы төңкеріс әрекетімен аяқталды, онда Кеңес әскері Михаил Горбачевті құлатуға тырысты. Төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғанымен, бұл жағдай Кеңес Одағындағы тұрақсыздықты күшейтті. 1991 жылдың қазан айында КСРО құлауға жақын тұрғанда Ельцин Ресейдің капитализмді енгізу үшін шок терапиясы сияқты радикалды реформалар жүргізетінін жариялады. Бұл ұзаққа созылған экономикалық рецессияға алып келді, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ деңгейі 2000-шы жылдардың ортасына қарай 1991 жылғы деңгейге қайта оралды. 1999 жылы Ельцин отставкаға кеткеннен кейін Ресей саясатына Владимир Путин жетекшілік етті, ол президент немесе премьер-министр болып қызмет етті. Ельциннің басшылығымен болған экономикалық дағдарыстан кейін Путиннің басшылығымен Ресей экономикасы айтарлықтай жақсарғанмен, Путин сыбайлас жемқорлық, авторитарлық басшылық және адам құқықтарын кеңінен бұзуда айыпталды. 1992 жылы, КСРО ыдырағаннан бір жыл өткен соң, Ресей қарулы күштерінің жағдайы нашарлап, толыққанды құлдырауға ұшырады. Бұл әскери тиімділіктің төмендеуі 1994 жылғы Чечен соғысы кезінде айқын көрінді және бұл аралықта әлемдік қауіпсіздік пен қару-жарақтарды бақылау саласында маңызды проблемалар тудырды. Ресейдің жетекшілігімен Лиссабон хаттамасы бұрынғы Кеңес республикаларының ядролық қарудан бас тартуын қамтамасыз етті. Бұл әсіресе Қазақстанға әсер етті, себебі ол КСРО ыдырағаннан кейін әлемдегі ядролық қарудың маңызды бөлігіне ие болды. Алайда, бұрынғы Кеңес республикалары басқа әскери салаларда, мысалы, Байқоңыр ғарыш айлағы сияқты зымыран және ғарыш инфрақұрылымы үшін бірлескен жауапкершілікті орнату сияқты трансұлттық ынтымақтастықты сақтай алды.

Жекешелендіру

Кеңес Одағының ыдырауынан кейін жаңа ресейлік үкімет Кеңес экономикасынан қалған алып мемлекеттік кәсіпорындарды басқаруға мәжбүр болды. Жекешелендіруді Ресей Федерациясының мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі мемлекеттік комитеті Анатолий Чубайс басқарды. Оның басты мақсаты – бұрын мемлекеттік меншікте болған кәсіпорындарды табысқа қадам басатын бизнеске айналдыру, олар мемлекеттік субсидияға тәуелді болмайтын еді. Мүлікті жылдам бөлу және халықтың қолдауын алу үшін реформаторлар негізінен Чехословакияда бұрын қолданылған тегін талондық жекешелендіру механизміне ден қойды. Ресей үкіметі мемлекеттік активтерді ашық сату, талондық бағдарламаға қарағанда, Ресей мафиясы мен номенклатураның қолдарына меншікті одан әрі шоғырландыратынына сенді, олар осыған жол бермеуге тырысты. Дегенмен, үкімет күткендей болмады, ішкі топтар активтердің көп бөлігін бақылауға алды, және олар көп жылдар бойы мемлекеттік қолдауға мұқтаж болды. 1992-1994 жылдар аралығында 15 мың фирманың меншігі талондық бағдарлама арқылы мемлекеттік бақылаудан шығарылды. Мұнай секторының жекешелендіруі 1992 жылғы 17 қарашада бекітілген №1403 Президент жарлығымен реттелді. Мұнай өндіруші кәсіпорындар мен мұнай өңдеу зауыттарын біріктіру арқылы ашық акционерлік қоғамдар құрылды. 1994 жылдан бастап көптеген бұрынғы мемлекеттік мұнай компаниялары жекешелендірілді. Бұл жекешелендіру толық болған жоқ, себебі федералдық үкімет бірнеше компанияда үлестік меншікке ие болды және мұнайды табысты әлемдік нарықтарға тасымалдауды толық бақылауда ұстады. 1995 жылы ауыр фискалдық тапшылыққа тап болған және 1996 жылғы президенттік сайлауға қаражатқа зәру болған Борис Ельцин үкіметі банкир Владимир Потанин ұсынған, сол кездегі вице-премьер Анатолий Чубайс қолдаған «акцияға қарыз» схемасын қабылдады. Осы схема бойынша ең ірі мемлекеттік өнеркәсіптік активтер (соның ішінде мемлекеттік үлесі бар «Норильскникель», «ЮКОС», «Лукойл», «Сибнефть», «Сургутнефтегаз», «Новолипецк Сталь» және «Мечел») коммерциялық банктер үкіметке берген ақшаға аукцион арқылы жалға берілді. Аукциондар бұрмаланған, бәсеке болған жоқ, оларды саяси байланысы барлар бақылап отырды немесе коммерциялық банктердің мүддесі үшін пайдаланылды. Қарыздар да, жалға алынған кәсіпорындар да уақтылы қайтарылмағандықтан, бұл іс жүзінде мемлекеттік активтерді өте төмен бағаға сатуға немесе жекешелендіруге айналды. Жекешелендіру байлықты салыстырмалы түрде шағын бизнес-олигархтар тобына және «жаңа ресейліктерге», әсіресе табиғи газ және мұнай басшыларына беруді жеңілдетті.

Реформаға кедергілер

Бұрынғы Кеңес Одағы посткеңестік кезеңде саяси реформалар, экономикалық қайта құру және саяси шекараларды қайта белгілеу сияқты бірқатар ерекше кедергілермен күресуге мәжбүр болды. Бұл өзгерістерге байланысты туындаған қиындықтар бұрынғы совет республикаларында әртүрлі сезілді. Жалпы алғанда, Ресейдің батысындағы Польша, Венгрия және Чехия сияқты мемлекеттер Шығыс блогының ыдырауынан кейін шығыстағы көршілеріне қарағанда жақсырақ жағдайға ие болды, ал Ресейдің өзі және Ресейдің шығысындағы елдер ауыр қиындықтарға тап болды және тарағаннан кейін бірден нашар жағдайға түсті. Ресейдің өзгеруінің осылай қиын болуының басты себебі – ол бірден Кеңес дәуіріндегі саяси және экономикалық институттарын қайта құруға тырысуында. Жаңа саяси-экономикалық жүйе құруға бағытталған институционалдық реформалардан өзге, Ресей Кеңес Одағының ыдырауынан кейін өзін жаңа ұлттық мемлекетке айналдыру міндетіне де ие болды. Ресейдің алдындағы бірінші маңызды мәселе – Кеңес Одағының Суық соғысқа салған зор жүктемесінің салдары болды. 1980-жылдардың соңында Кеңес Одағы жалпы экономикалық өнімінің ширегін қорғаныс секторына жұмсады (сол кезде Батыс сарапшыларының көпшілігі бұл көрсеткішті 15 пайыз деп есептеді). Сол кезде әскери-өнеркәсіптік кешенде Кеңес Одағының әрбір бес ересектің біреуі жұмыс істеді. Ресейдің кейбір аймақтарында жұмыс күшінің кем дегенде жартысы қорғаныс өндірісімен айналысатын зауыттарда жұмыс істеді (АҚШ-тағы салыстырмалы көрсеткіш – жалпы ұлттық өнімнің он алтыдан бірі және жұмыс күшінің он алтыдан бірі шамасында). Әскери секторға тым көп тәуелділік Ресей өнеркәсібі мен адам капиталын нарыққа бағдарланған жүйеге енген кезде бәсекеге қабілетсіз етіп қойды. Сонымен қатар, Суық соғыстың аяқталуы және әскери шығындардың қысқартылуы өнеркәсіпке күшті соққы берді, жабдықтарды жылдам қайта жабдықтауды, жұмысшыларды қайта оқытуды және жаңа нарықтарды табуды қиындатты. Экономикалық қайта құру процесінде үлкен тәжірибе, білікті мамандар мен білім жоғалды немесе дұрыс бөлінбеді, себебі зауыттар кейде, мысалы, жоғары технологиялық әскери жабдықтар өндіруден үй шаруашылығына қажетті заттар жасауға көшті. Екінші кедергі, ішінара Ресейдің аумағының үлкендігі мен географиялық әртүрлілігіне байланысты, Ресей Кеңес Одағынан мұра еткен "моноөнеркәсіптік" аймақтық экономикалардың (бір өнеркәсіптік жұмыс беруші басымдықтың билігінде болған аймақтардың) көп саны болды. Өндірістің салыстырмалы түрде аз сандағы ірі мемлекеттік кәсіпорындарда шоғырлануы көптеген жергілікті биліктердің бір жұмыс берушінің экономикалық жағдайына толық тәуелді болуына әкелді. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін және кеңес республикалары мен тіпті аймақтар арасындағы экономикалық байланыстар үзілгеннен кейін бүкіл елдегі өндіріс елу пайыздан астамға төмендеді. Ресей қалаларының жартысында тек бір ғана ірі өнеркәсіптік кәсіпорын бар, ал төрттен үшінде төрттен артық емес. Осының салдарынан өндірістің төмендеуі үлкен жұмыссыздық пен толық жұмыспен қамтылмауға алып келді. Үшіншіден, посткеңестік Ресей КСРО-дан мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру және әл-ауқат жүйесін мұра етпеді. Оның орнына компаниялар, негізінен ірі өнеркәсіптік фирмалар, дәстүрлі түрде әлеуметтік қамқорлық функцияларының кең ауқымына жауапты болды – жұмыс күштері үшін тұрғын үй салу және ұстау, денсаулық сақтау, демалыс, білім беру және осыған ұқсас нысандарды басқару. Ал қалаларда негізгі әлеуметтік қызметтерді ұсыну үшін құралдар мен қаражат болмады. Өнеркәсіп қызметкерлері өз фирмаларына қатты тәуелді болды. Осылайша, экономикалық трансформация әлеуметтік қамқорлықты сақтауда үлкен проблемалар тудырды, өйткені жергілікті биліктер бұл функцияларға қаржылық немесе операциялық жауапкершілікті ала алмады. Соңында, Ресейдегі посткеңестік реформалардың сәтсіздігіне адам капиталы да ықпал етті. Бұрынғы кеңестік халық міндетті түрде білімсіз болған жоқ. Сауаттылық деңгейі жоғары болды, ал кеңес халқының білім деңгейі ғылым, инженерлік және кейбір техникалық пәндер бойынша әлемдегі ең жоғарылардың қатарында болды, дегенмен кеңестік білім беру жүйесі батыста "гуманитарлық ғылымдар" деп аталатын салаға көп көңіл бөлмеді. Коммунистік жүйеден кейінгі ресейлік университет жүйесі құлдырады. Ресей университет жүйесіндегі біліктіліктердің құнсыздануы жұмыс берушілерге кімнің шынымен білікті екенін анықтауды қиындатты, ал жоғары білім беру жүйесіндегі жалпы проблемалар нарыққа бағдарланған жүйеге көшуден туындаған адам капиталының мәселелерін шешуді қиындатты, мысалы, біліктілікті арттыру және қайта оқыту. Мысалы, бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындардың басшылары Кеңес Одағының жоспарлы өндіріс мақсаттары жүйесіндегі талаптарға жауап беруде өте білікті болды, бірақ нарық капитализмінің тәуекел мен сыйақыға бағытталған мінез-құлқына қарсы болды. Бұл басшылар өз қызметкерлері, олардың отбасылары және орналасқан қалалар мен аймақтардың халқы үшін әлеуметтік қамқорлық функцияларының кең ауқымына жауапты болды. Алайда, тиімділік пен пайдалылық кеңестік кәсіпорындардың басшылары үшін басты приоритеттер емес еді. Осылайша, кеңестік қызметкерлердің немесе басшылардың дені нарық экономикасының жағдайларында шешім қабылдау тәжірибесі болған жоқ.

Депрессия

Бастапқы нарықтастырудың алғашқы дүрбелеңі мен эйфориясынан кейін Ресей экономикасы 1990-шы жылдардың ортасына қарай реформалардың дұрыс жүргізілмеуі және әлемдік тауар бағасының төмендеуі салдарынан терең дағдарысқа ұшырады. Алайда, бұл Джордж Буш Ельцинге "Америка Құрама Штаттары мен Кеңес Одағының ядролық қаруларын бақылау саясатын өзгертуге бесәйкес келмейтін мүмкіндік" бермес бұрын және кеңестік технологиялық империяның ыдырауының ең жаман салдарларын болдырмау үшін Нунн-Лугар схемасы арқылы Қару-жарақтарды ақшаға сату арқылы Соғыс суықты бейбіт аяқтауға көмектесті. 1998 жылғы қаржылық дағдарыстан кейін Ресей экономикасы 1999-2000 жылдары тауар бағасының қайтадан өсуімен біраз жақсарды. Ресей үкіметінің статистикалық мәліметтеріне сәйкес, экономикалық құлдырау АҚШ-тағы Ұлы депрессиядан әлдеқайда ауыр болды. 1995 жылы жұмыс күшінің 3%-дан астамы ресми түрде жұмыссыз деп тіркелді, бірақ техникалық жағынан жұмыссыз қалғандардан өзге, жұмыс күшінің 4,4%-ы жартылай уақытпен жұмыс істеді, ал тағы 3,9%-ы міндетті түрде демалысқа жіберілді. Сонымен қатар, миллиондаған ресейліктер жұмысқа келді, бірақ жұмыс берушілер оларға жалақы төлемеді. Егер жұмыссыз, жартылай жұмыспен қамтылған және жалақысы төленбеген жұмысшылардың барлық санаттарын ескерсек, 1995 жылдың маусым айында еңбек нарығы сарапшысы Татьяна Малева атап өткен 18%-дық жұмыссыздық көрсеткісі шындыққа жақын болды. Жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы күніне бір шанақ нан алуға ғана жететін болғандықтан, жұмысын жоғалтқандар басқа табыссыз өмір сүруге тырыспады. Олар жылы айларда отбасылық бақшаларында азық-түлік өсірді, көшеде газет немесе лотерея билеттерін сатты, көшеде ән салып ақша жинады, тілеуіштікпен айналысты, тіпті жыныстық қызмет көрсетуге мәжбүр болды. Көптеген жағдайларда олар қылмыстық әлемге түсіп кетті. 1997 жылы кемінде 98 400 компания қызметкерлеріне төленетін жалақыны төлеуден бас тартты. Сарапшылардың бағалауынша, әр төртінші ресейлік жұмыскер, яғни шамамен 20 миллион адам айлар бойы жалақы алмады. Кейбіреулері "табиғаттағы" төлемдер алды: мысалы, әйелдерге іш киім мен аяқ киім берілді, олар оларды көшеде жөндеп сатты, Мәскеудегі "Москвич" автозауытының жұмысшыларына қосалқы бөлшектер, Иваново тоқыма фабрикасының жұмысшыларына жамылғылар, ал Гусь Хрустальный фарфор зауытының жұмысшыларына кристалл және керамикалық вазалар төленді. Салыстыру үшін, посткеңестік экономикалық құлдырау Бірінші дүниежүзілік соғыстың, патшалықтың құлауын және Ресей азамат соғысының салдарынан туындаған экономикалық апаттың шамамен жартысына тең болды. 1990-шы жылдардың басындағы экономикалық құлдыраудан кейін Ресейде кедейлік пен экономикалық теңсіздік күрт өсті. Дүниежүзілік банктың макроэкономикалық деректер мен үй шаруашылықтарының табысы мен шығындарына қатысты сараптамаларына сәйкес, кеңестік кезеңнің соңында халықтың 1,5%-ы кедейлікте өмір сүрсе, 1993 жылдың ортасына қарай халықтың 39%-дан 49%-ы кедейлікте өмір сүрді. Үкімет мәліметтері бойынша, 1998 жылы жан басына шаққандағы табыс тағы 15%-ға төмендеді. Халық денсаулығының көрсеткіштері де күрт төмендеді. Барлық посткеңестік елдерде экономикалық дағдарыс салдарынан туу көрсеткіші бірден төмендеді, бірақ бұл Ресейде ерекше байқалды. 1999 жылы халық саны шамамен үштен төрт миллионға азайды. Сонымен қатар, ерлердің өмір сүру ұзақтығы 1990 жылы 64 жастан 1994 жылы 57 жасқа дейін төмендеді, ал әйелдердің өмір сүру ұзақтығы 74 жастан 71 жасқа дейін төмендеді. Бұл тенденцияға денсаулық жағдайының нашарлауы және жастар арасындағы өлім-жітімнің (қастерсіз өлтірулер, өзіне-өзі қол жұмсау, жазатайым оқиғалар) күрт өсуі ықпал етті. Өмір сүру ұзақтығының қысқаруымен байланысты, 1990-шы жылдары алкогольге байланысты өлім-жітім 60%-ға, жұқпалы және паразиттік аурулардан өлім-жітім 100%-ға өсті, себебі дәрі-дәрмектерді кедейлерге қолжетімді болмай қалды. 1990-шы жылдардың басында Ресей нарығын импортқа ашу, ел енді КСРО-ға тән тұтыну тауарларының жетіспеушілігінен зардап шекпеді (Кеңес Одағындағы тұтыну тауарларына қараңыз), бірақ осы кезеңде ресейліктердің кедейленуінен тек шектеулі ғана адамдар одан пайда тапты. Белгілі бір табысы бар ресейліктердің (жұмыс күшінің басым бөлігі) сатып алу қабілеті күрт төмендеді, сондықтан дүкендер Ельцин кезеңінде жақсы қамтылған болса да, орташа адамдар енді олардан аз немесе ештеңе сатып ала алмады. 2011 жылы орташа табыс айына 700 доллардан асты, бұл соңғы жылдары мұнай бағасының жоғары болуына байланысты шамалы жақсарудың белгісі болды. Алайда, кіріс өсімі тең емес болды. 1990-шы жылдардан бері әлеуметтік теңсіздік күрт өсті, мысалы, Гини коэффициенті 2010 жылдың соңына қарай 42%-ға жетті. Ресейдегі табыс арасындағы айырмашылық Бразилиямен (әлемде бұл сала бойынша көшбасшы) шамалас, ал кедейлік деңгейіндегі аймақтық айырмашылықтар артуда.

Жағдай

Құрылымдық реформалар мен рубльдің күрт құнсыздануы ресей халқының көп бөлігінің өмір сүру деңгейін төмендетті. Осының салдарынан реформаға қарсы күшті саяси оппозиция туды. Демократиялану осы наразылықты білдіруге арналған саяси арналарды ашты, бұл реформаға қарсы кандидаттарға, әсіресе Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы мен оның Думадағы одақтастарына дауыс беруге әкелді. 1990 жылдары оппозициялық партияларға дауыс бере алатын ресейлік сайлаушылар көбінесе экономикалық реформаларды қабылдамай, совет кезеңінің тұрақтылығы мен жеке қауіпсіздігін сағынды. Осы топтар совет кезеңінде мемлекеттік бақылаудағы жалақы мен бағалардың, экономиканың басым секторларын субсидиялау үшін үлкен мемлекеттік шығындардың, шетелдік өнеркәсіптермен бәсекелесуден қорғаудың және әлеуметтік жәрдемдеме бағдарламаларының артықшылықтарын иеленді. 1990 жылдардағы Ельцин жылдарында осы реформаға қарсы топтар жақсы ұйымдастырылып, реформаға қарсылығын мықты кәсіподақтар, мемлекеттік кәсіпорындар директорларының бірлестіктері және халық сайлаған парламенттегі саяси партиялар арқылы білдірді, олардың негізгі сайлау округтері реформаға ұшыраған жағдайдағы адамдардың қатарынан шықты. 1990 жылдары Ресей тарихындағы тұрақты тақырып – экономикалық реформаторлар мен жаңа капитализмге қарсылар арасындағы қақтығыс болды. 1990 жылдары бұрынғы совет бюрократтары, фабрика директорлары, агрессивті бизнесмендер және қылмыстық ұйымдар бұрын мемлекеттік меншікте болған пайдалы активтерді иелену үшін жасырын келісімдерді, парақорлықты және тікелей күш қолдануды пайдаланды. Ресейдің жаңа "капиталистері" қорғанысқа миллиондаған доллар жұмсады. Алайда, Ресейдегі барлық бизнес, көшедегі сатушылардан алып, ірі мұнай және газ компанияларына дейін, ұйымдасқан қылмысқа қорғаныш ("крыша") үшін төлем жасады. Кәсіпкерлер "крышаның" қажеттігін айтты, себебі Ресейде заңдар мен сот жүйесі тиісті деңгейде жұмыс істемеді. Олар үшін келісімшартты орындаудың жалғыз жолы – қылмыстық "крышаға" жүгіну болды. Олар оны бәсекелестерді қорқыту, қарыздарды өндіріп алу немесе жаңа нарықтарды басып алу үшін де пайдаланды. Сондай-ақ, бизнестің "қызыл крышаға" – қорғаныш рекетін жүргізетін жемқор полицейлерге жүгінуі жиі кездесетін жағдайға айналды. Осы жүйеде тапсырыспен өлтірулердің саны күрт өсті.

Конституциялық дағдарыс

Кеңес Одағының ыдырауынан кейін советтік Ресейдегі билік орталығы үшін күрес және экономикалық реформалардың мәні үшін болған талас 1993 жылдың күзінде саяси дағдарысқа және қан төгіске әкеп соқты. Радикалды жекешелендіруді жақтаған Ельцинге Жоғарғы Кеңес қарсылық көрсетті. Президенттік жарлықтардың билігіне қарсылық танытып, импичментпен қорқытқаннан кейін, ол 21 қыркүйекте қолданыстағы конституцияға қайшы келе отырып, парламентті "таратып", жаңа сайлаулар мен жаңа конституция бойынша референдум өткізуді бұйырды. Парламент 22 қыркүйекте Ельциннің қызметтен алынғанын жариялап, Александр Руцкойды президент міндетін атқарушы деп тағайындады. Жағдай тез шиеленісіп, 2-3 қазан күндері болған көше наразылықтарынан кейін жағдай ушықты. 4 қазанда Ельцин арнайы жасақтар мен элиталық әскер бөлімдерін парламент ғимаратына – «Ақ үйге» шабуыл жасауға бұйырды. Парламентті қорғаушылардың ұсақ қаруларына қарсы танктар жөнелтілген кезде, нәтиже даусыз болды. Руцкой, Руслан Хасбулатов және басқа парламенттік қолдаушылар бас бостандығынан айырылып, дереу тұтқындалды және түрмеге қамалды. Ресми мәлімет бойынша 147 адам қаза тауып, 437 адам жарақат алды (президенттік тараптан да бірнеше адам қаза тауып, жарақат алды). Осылайша, кеңес кезеңінен кейінгі ресейлік саясаттағы ауысу кезеңі аяқталды. 1993 жылдың желтоқсан айында референдум арқылы жаңа конституция бекітілді. Ресейге күшті президенттік жүйе берілді. Радикалды жекешелендіру жалғасты. 1994 жылдың 26 ақпанында бұрынғы парламенттік басшылар сот отырысынсыз босатылғанымен, олар одан кейін саясатта белсенді рөл атқармады. Ресей парламенті атқарушы билікпен келіспеушіліктерді жаңартуы мүмкін болғанымен, оның өкілеттігі айтарлықтай шектелді. (1993 жылы қабылданған конституция туралы толық мәліметтерді «Ресейдің конституциясы және үкімет құрылымы» деген бөлімде қараңыз.)

Бірінші чечен соғысы

1994 жылы Елцин Чечняның Ресейден бөлініп кетуіне жол бермеу үшін оның оңтүстік аймағына 40 мың әскер жіберді. Мәскеуден оңтүстікке қарай 1609 шақырым жерде орналасқан, басым көпшілігі мұсылман чечендер ғасырлар бойы Ресейге қарсы тұрумен мақтанған. Чечняның ұлттық президенті Джохар Дудаев республикасын Ресей Федерациясынан шығаруға тырысты және 1991 жылы тәуелсіздік жариялады. Кеңес Одағының таралуының салдарынан туған хаоста Чечня бастапқыда Ресей тарапынан мойындалмаса да, де-факто тәуелсіз мемлекет ретінде өмір сүрді. 1994 жылы Ресей Қарулы күштері басып кірді, бірақ тез арада әскери қиындыққа тап болды. 1995 жылдың қаңтарында Ресей армиясы мен әуе күштері Чеченстанның астанасы Грозныйді қоршауға алды; бір апталық әуе шабуылы мен артиллериялық оқтан шамамен 25 000 чечен азаматы қаза тапты. Орыс әскери операциясының барысында артиллерия мен әуе шабуылының кеңінен қолданылуы басты стратегия болып қала берді. Соған қарамастан, чечен күштері мыңдаған ресейліктерді тұтқынға алып, рухсыз және жабдығы нашар ресейлік әскерлерге ауыр үдеу келтірді. Ресейліктер 1995 жылдың ақпанында қатты шайқастардан кейін Грозныйді бақылауға алды. 1996 жылдың тамызында Елцин чечен көшбасшыларымен келісімге келді, ал 1997 жылдың мамырында бейбіт келісімге ресми түрде қол қойылды. Бірақ 1999 жылы қақтығыс қайта басталды; бұл жолы көтеріліс Владимир Путиннің күштерімен басылды.

Олигархтардың өрлеуі

1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Ресей экономикасының ашылуымен ұсынылған жаңа капиталистік мүмкіндіктер көптеген адамдардың мүдделеріне әсер етті. Кеңес жүйесі ыдырап жатқанда, Коммунистік партияның, КГБ-ның және комсомолдың (Совет жастары лигасының) жақсы орналастырылған басшылары мен технократтары Кеңес дәуіріндегі өздерінің билігі мен артықшылықтарынан пайда көруде. Кейбіреулер өздерінің ұйымдарының активтерін жасырын түрде жоюға кірісті және шетелдегі шоттар мен инвестицияларға жасырын түрде кірісті. Басқалары Ресейде банктер мен бизнес құрды, өздерінің ішкі жағдайларын пайдаланып, мемлекеттік келісімшарттар мен лицензияларды алу үшін және қаржы несиелері мен өнімдерін жасалма төмен, мемлекеттік субсидиялы бағалармен сатып алу үшін, бизнеспен жоғары, нарықтық бағамен айналысу үшін. Бір түннің ішінде үлкен байлық жиналды. 1987-1992 жылдар аралығында табиғи ресурстар мен шетел валютасымен сауда жасау, сондай-ақ сұранысқа ие тұтыну тауарларын импорттау және олардың бастапқы орнын алмастырушыларын отандық өндіріске енгізу осы ізашар кәсіпкерлерге айтарлықтай байлықты жинақтауға мүмкіндік берді. Өз кезегінде, пайда болатын қолма-қол ақшаға негізделген, өте мөлдір емес нарықтар көптеген рэкеттік топтарға жем болу үшін қолайлы жер болды. 1990 жылдардың ортасына қарай, бұрынғы номенклатура басшыларының арасында жақсы байланыс орнаған, олар едәуір қаржы ресурстарын жинады, ал екінші жағынан, ең табысты кәсіпкерлер мемлекеттік қызметкерлер мен саясаткерлермен танысты. Мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру бірегей мүмкіндік болды, өйткені ол 1990 жылдардың басында байлыққа ие болғандардың көпшілігіне оны жекешелендірілген кәсіпорындардың акцияларына айналдыруға мүмкіндік берді. Елцин үкіметі жекешелендіруді бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындардағы акциялар иелігін мүмкіндігінше кеңінен тарату үшін, оның үкіметі мен реформаларына саяси қолдау жасау үшін пайдалануға үміттенді. Үкімет тегін купондар жүйесін жаппай жекешелендіруді бастау үшін пайдаланды. Сонымен қатар, ол адамдарға жекешелендірілген кәсіпорындардың акцияларын қолма-қол ақшамен сатып алуға мүмкіндік берді. Бастапқыда әрбір азамат бірдей номиналды құнға ие болған болса да, бірнеше ай ішінде құндардың көпшілігі қолма-қол ақшаға сатып алуға дайын делдалдардың қолына түсті. Үкімет ваучерлік жекешелендіру кезеңін аяқтап, қолма-қол ақшаны жекешелендіруді бастаған кезде, ол жекешелендіруді бір мезгілде жеделдетеді және үкіметтің жұмыс істеу қажеттіліктері үшін қажетті ақшалай қаражат береді деп ойлаған бағдарламаны ойлап тапты. Батыс елдері тез арада "акциялар үшін қарыздар" деп атаған бұл схема бойынша Ельцин режимі банк несиелеріне кепілдік ретінде өзінің ең арзан кәсіпорындарының, мысалы, энергетика, телекоммуникация және металлургия компанияларының, едәуір үлестерін сауда-саттыққа шығарды. Қарыздар үшін мемлекет бірнеше есе көп активтерді тапсырды. Келісім шарттарына сәйкес, егер Ельцин үкіметі 1996 жылдың қыркүйегіне дейін қарыздарды қайтарып алмаса, несие беруші акциялардың құқығын сатып алады, содан кейін оны қайта сата алады немесе кәсіпорындағы үлесті алатын болады. Алғашқы сауда-саттық 1995 жылдың күзінде өткізілді. Аукционның өзі, әдетте, акцияларға ұсыныстар жасаған банктердің санын шектеуге және аукцион бағасын өте төмен ұстауға арналған. 1996 жылдың жазында Ресейдің кейбір ірі компанияларының негізгі акциялары шағын сандағы ірі банктерге берілді, осылайша бірнеше қуатты банктерге ірі компаниялардың қомақты үлестерін таңғажайып төмен бағамен сатып алуға мүмкіндік берілді. Бұл келісімдер, іс жүзінде, бірнеше қуатты, бай және бай қаржы топтарына құнды мемлекеттік активтерді беру болды. Акцияларға қарыздар көмегімен қол жеткізілген ауқымды қаржы және өнеркәсіптік күштердің шоғырлануы бұқаралық ақпарат құралдарына да таралды. Бірнеше банк пен компанияның негізгі үлестерін басқаратын қаржы барондарының бірі Борис Березовский мемлекеттік теледидар бағдарламаларына біраз уақыт бойы ықпал етті. Березовский және басқа да аса бай, жақсы байланыстағы байлар қаржы, өнеркәсіп, энергетика, телекоммуникациялар және БАҚ-тың осы үлкен империяларын басқаратын "Ресей олигархтары" ретінде танылды. Березовскиймен бірге Михаил Ходорковский, Роман Абрамович, Владимир Потанин, Владимир Богданов, Рем Виахирев, Вагит Алекперов, Виктор Черномырдин, Виктор Вексельберг және Михаил Фридман Ресейдің ең қуатты және белгілі олигархтары ретінде көзге түсті. Кеңес жылдарының соңғы күндерінде қалыптасқан байланыстарын пайдаланып, Ельцин жылдарындағы кең таралған жекешелендіру кезінде Ресейдің мол ресурстарын тартып алған, олигархтар ұлттың ең жек көрілетін адамдары ретінде танылды. Батыс әлемі кеңестік жоспарлы экономиканы тез жоюға, еркін нарық реформаларына орын беруге жалпы қолдау көрсетті, бірақ кейіннен олигархтардың жаңадан пайда болған билігі мен сыбайлас жемқорлығына наразылық білдірді.

Үгіт-насихат

Үгіт-науқаны басталғанда, денсаулығы күмәнді (бірнеше жүрек шабуылынан кейін қалпына келгеннен соң) және кейде мінез-құлқы тұрақсыз болған Ельциннің қайта сайлану мүмкіндігі аз деп есептелді. 1996 жылдың басында науқан басталғанда Ельциннің халыққа танымал болуы дерлік жоқ еді. Ал осы уақытта оппозициядағы Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы 1995 жылғы 17 желтоқсандағы парламенттік сайлауда күш алып, оның үміткері Геннадий Зюганов, әсіресе ауылдық жерлерде және шағын қалаларда, күшті халықтық қолдауға ие болды. Ол халықаралық аренадағы Кеңес Одағының беделі мен социалистік ішкі тәртіп туралы естеліктерді тиімді пайдаланды. Ельциннің командасы пікір сауалнамалары науқас президенттің жеңе алмайтынын көрсеткенде, үрейге түсті. Оның жанындағы адамдар президенттік сайлауды тоқтатып, сол кезден бастап диктатор болып билеуге шақырды. Бірақ Ельцин өзінің сайлауалды командасын өзгертіп, басты рөлді қызы Татьяна Дьяченкоға берді және Анатолий Чубаисты сайлауалды штаб жетекшісі етіп тағайындады. Елциннің сайлауалды кампаниясын басқарған және Ресейдің жекешелендіру бағдарламасын жасаған Чубаис, жекешелендіру бағдарламасын Ельциннің қайта сайлану науқанының негізгі құралы ретінде пайдалануға кірісті. Сонымен қатар, американдық лоббистер Ельциннің сайлануын қамтамасыз ету үшін миллиондаған доллар жұмсады. Президенттің жақын шеңбері жекешелендіруге қатысу үшін уақыт аз екенін түсінді, сондықтан қарсыластары үшін реформаны кері қайтару тым қымбатқа түсетіндей, үлкен және дереу әсер ететін қадамдар жасау қажет болды. Чубаис шешімі – Ельциннің қайта сайлануын қамтамасыз ету үшін компания директорлары мен аймақтық шенеуніктер сияқты ықпалды тұлғаларды өз жағына тарту болды. Бағдарламаға қатысудағы кәсіпорын директорларының ұстанымы елдегі экономикалық және әлеуметтік тұрақтылықты сақтау үшін маңызды болды. Менеджерлер елдегі ең күшті ұжымдық мүдделердің бірін білдірді. Олар жұмысшылардың жаппай ереуілдерге шығуына жол бермеуге кепілдік беретін күш еді. Сондықтан үкімет ваучерлік жекешелендірудің «ішкі жекешелендіруге» айналуына тыйырмады. Бұл жағдайда жоғары лауазымды шенеуніктер жекешелендірілген компаниялардың үлесінің көп бөлігін иеленді. Осылайша Чубаис байланыстары бар қызметкерлерге кәсіпорындардың көпшілік үлесін алуға мүмкіндік берді. Бұл Ресейдегі жекешелендірудің ең көп таралған түріне айналды. Жекешелендірілген кәсіпорындардың үштен екісі осы әдісті таңдады, көбінесе ваучерлерді пайдаланды. Нақты басқарушылық билік менеджерлердің қолына көшті. Олигархтардың қолдауы да Ельциннің қайта сайлану науқаны үшін маңызды болды. «Акцияларға қарыз» беру 1996 жылғы президенттік сайлауға дейін, Зюганов Ельцинге қарсы жеңіске жете алатындай көрінген кезде жүзеге асты. Ельцин мен оның жанындағылар олигархтарға Ресейдің ең құнды активтерін иеленуге мүмкіндік берді, оның орнына олар сайлауда көмектесуді ұсынды. Олигархтар да осы жақсылықты қайтарып берді. 1996 жылдың көктемінде Ельциннің танымалдылығы төмендеген кезде Чубаис пен Ельцин алты жетекші ресейлік қаржыгер мен медиа-магнатты (барлығы олигархтар) жалдады. Олар Ельциннің науқанын 3 миллион доллармен қаржыландырып, теледидар мен жетекші газеттерде президенттің сайлауалды стратегиясын қолдады. Бұқаралық ақпарат құралдары Ресейдің Ельцин мен «тоталитаризмге оралу» арасындағы тағдырлы таңдау туралы сурет салды. Олигархтар тіпті коммунист президент болып сайланса, азаматтық соғыс қаупін де күшейтті. Елдің шет аймақтарында Ельциннің науқаны басқа одақтастарына сүйенді – жергілікті губернаторлардың меценаттық байланыстары, олардың көпшілігі президент тағайындаған. Зюгановтың науқаны күшті халықтық қолдауға ие болды, бірақ ол Ельциннің науқанының қаржылық ресурстарымен және меценаттық байланыстарымен салыстыруға келмейтін еді. Ельцин белсенді түрде науқан жүргізіп, денсаулығына қатысты алаңдаушылықты сейілтіп, биліктегі артықшылықтарын пайдаланып, бұқаралық ақпарат құралдарында жоғары беделді болды. Сайлаушылардың наразылығын басу үшін ол кейбір танымал емес экономикалық реформалардан бас тартып, әлеуметтік төлемдерді арттыратынын, Чечнядағы соғысты тоқтататынын, жалақы мен зейнетақыны төлейтінін және әскери шақыруды жоятынын мәлімдеді (сайлаудан кейін осы уәделерінің тек Чечнядағы соғысты тоқтатудан басқасын орындамады, ол 3 жылға тоқтатылды). Ельциннің науқаны Халықаралық валюта қорынан Ресей үкіметіне 10 миллиард долларлық қарыз берілгені туралы хабарламадан да күш алды. Григорий Явлинский Ельцин мен Зюгановқа балама болып табылды. Ол Ельциннің нашар алкоголик екенін және Зюгановтың кеңестік кезеңнің өкілі екенін ойлаған білімді орта тапқа үндеді. Явлинскийді қауіпті деп есептеген Ельциннің жақтастары саяси дискурсты екіге бөліп, орталықты жойды және сайлаушыларды тек Ельцин ғана коммунистік «қауіптен» құтқара алатынына көндіруге тырысты. Сайлау екі үміткердің арасындағы бәсекеге айналды, ал Зюганов, Ельциннің ресурстары мен қаржылық қолдауына ие болмағандықтан, бастапқыдағы үлкен артықшылығының жоғалуын көріп отырды.

Сайлаулар

16 маусымдағы дауыс берудің бірінші турында сайлауға қатысқандардың саны 69,8% құрады. 17 маусымда жарияланған нәтижелерге сәйкес, Ельцин дауыстардың 35%-ын, Зюганов – 32%-ын, популистік бұрынғы генерал Александр Лебед – күтпегендей жоғары 14,5%-ын, либералдық кандидат Григорий Явлинский – 7,4%-ын, ұлтшыл Владимир Жириновский – 5,8%-ын, ал бұрынғы Кеңес президенті Михаил Горбачев – 0,5%-ын алды. Ешбір кандидат абсолютті көпшілік дауыс жинамағандықтан, Ельцин мен Зюганов дауыс берудің екінші турында күресті. Осы уақыт аралығында Ельцин сайлаушылардың үлкен бөлігін өзіне тартты. Ол Лебеді ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші және Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы лауазымдарына тағайындады. Нәтижесінде, Ельциннің сайлау тактикасы сәтті болды. 3 шілдеде өткен қайта дауыс беруде 68,9% қатысып, Ельцин дауыстардың 53,8%-ын, Зюганов – 40,3%-ын алды, ал қалғандары (5,9%) "барлығына қарсы" деп дауыс берді. Мәскеу мен Санкт-Петербург (бұрынғы Ленинград) қалалары президенттің қолдауының жартысынан астамын қамтамасыз етті, сонымен қатар ол Уралдағы және солтүстік пен солтүстік-шығыстағы ірі қалаларда да жақсы көрсеткіштерді көрсетті. Ельцин Ресейдің оңтүстік өнеркәсіптік аймағында Зюгановтан жеңілді. Елдің оңтүстік бөлігі "қызыл белдеу" деп аталды, бұл Кеңес Одағының ыдырауынан кейін сайлауларда Коммунистік партияның беріктігін көрсетті. Ельцин өзінің танымал емес неолибералдық үнемдеу саясатын тоқтатып, капиталистік реформалардың салдарынан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін мемлекеттік шығындарды арттыруға уәде бергенімен, сайлаудан кейін бір ай ішінде Ельцин осы уәделердің барлығын жойды. Сайлаудан кейін Ельциннің физикалық және психикалық денсаулығы нашарлап, көптеген басқару функциялары кеңесшілер тобына (олардың көпшілігі олигархтармен тығыз байланыста болды) жүктелді.

Қаржылық құлдырау

1998 жылғы әлемдік рецессия, 1997 жылдың шілдесінде Азиядағы қаржы дағдарысымен басталып, Ресейдегі жалғасып жатқан экономикалық дағдарысты одан бетер күшейтті. Дүниежүзілік шикізат бағасының төмендеуіне байланысты, мұнай сияқты шикізат экспортына күшті тәуелді елдер ең ауыр соққыға ұшырады. Ресей экспортының 80% астамы мұнай, табиғи газ, металдар және ағаштан тұрады, бұл елді әлемдік бағалардың өзгеруіне осал етеді. Мұнай сонымен қатар Ресейдің мемлекеттік кірістерінің маңызды көзі болып табылады, бұл елдің қаржылық жағдайына, валюталық резервтеріне және, әсіресе, рубль бағасына теріс әсер етеді. Экономиканың әлсіздігін көрсететін рубльге жасалған қысым валюта құнының күрт құлдырауына әкелді. Қаржылық тұрақсыздық пен үкіметтік қабілеттіліктің төмендеуі салдарынан салықтан қашу кеңінен таралып, үдеді. Бұл мемлекеттік кірістерді одан әрі азайтты, көп ұзамай орталық үкімет жинаған қарыздарын өтей алмады және тіпті қызметкерлеріне жалақы төлей алмады. Үкімет жалақы, зейнетақы және жеткізушілерге қарызды уақтылы төлеуді тоқтатты, ал жұмысшыларға төленген жалақы көбінесе рубль емес, тауарлармен төленді. Көміршілер ең ауыр зардап шекті, олар жазда бірнеше апта бойы Транссибір теміржолының бөліктерін жауып, наразылық білдіріп, елді екіге бөлді. Уақыт өте келе, олар жалақыны көтерумен қатар, Ельциннің отставкасын талап етті. Саяси дағдарыс наурыз айында шиеленістің шыңына жетті, Ельцин 23 наурызда премьер-министр Виктор Черномырдинді және оның үкіметін кенеттен қызметтен босатып жіберді. Ельцин 35 жастағы энергетика министрі Сергей Кириенконы премьер-министр міндетін атқарушы етіп тағайындады. Ресейлік сарапшылар Кириенконың жас және тәжірибесіздігіне күмән келтірді. Дума оның кандидатурасын екі рет қабылдамады. Бір айға созылған тартыстан кейін, Ельцин заң шығарушы органы таратумен қорқытқаннан кейін ғана, 24 сәуірде үшінші дауыс беруде Дума Кириенконы бекітті. Кириенко рубль бағасын тұрақтандыруға бағытталған жаңа үкімет құрды. Олигархтар Кириенконың валюта бағамын сақтауға жасаған күш-жігерін қолдады, себебі жоғары бағам оларға импорттық тауарларды, әсіресе сәндік заттарды сатып алу үшін аз рубль жұмсауға мүмкіндік берді. Валютаны қолдау және капиталдың қашуын тоқтату үшін Кириенко мемлекеттік облигацияларға сұранысты арттыру мақсатында пайыздық ставканы 150% дейін көтерді. Бірақ Азиядағы қаржы дағдарысы және әлемдік мұнай бағасының төмендеуі инвесторларды Ресейден кетуге итермеледі. 1998 жылдың ортасына қарай Ресейдің валюта бағамын сақтау үшін ХВҚ-ның көмегі қажет екені анық болды. Ресей дағдарысы Батыста алаңдаушылық тудырды. Ресей экономикасына қосымша ақша құю ұзақ мерзімді шешім болмаса да, АҚШ, әсіресе, Ельциннің үкіметі ХВҚ көмегінсіз қаржы дағдарысынан аман қалмайтынінен қорқады. АҚШ президенті Билл Клинтонның қазынашылық хатшысы Роберт Рубин де Ресейдің құлдырауы әлемдік қаржы нарықтарында үрей тудыруы мүмкін деп есептеді (және ол шындығында АҚШ-тың ірі хедж-фондының құлауына себеп болды – «Ұзақ мерзімді капитал менеджменті»). 13 шілдеде ХВҚ 22,6 миллиард долларлық төтенше қарызды мақұлдады. Бірақ Ресейдің ай сайынғы пайыздық төлемдері ай сайынғы салық кірістерінен әлдеқайда асып түсті. Бұл жағдайдың тұрақсыз екенін түсінген инвесторлар, ХВҚ көмегіне қарамастан, Ресейден капиталды шығарып әкетуді жалғастырды. Бірнеше аптадан кейін қаржы дағдарысы қайтадан күшейді, рубль құны қайтадан төмендеді және үкімет өзін-өзі толықтыратын тұзаққа түсті. Алған қарыздарының пайызын төлеу үшін олар одан да көп қаражат жинауға тырысты, оны шетелден қарыз алып іске асырды. Қарыз берушілер үкімет міндеттемелерін орындай алмайтынына көз жеткізе бастағандықтан, олар одан да жоғары пайыздық ставкалар талап етті, бұл тұзақты одан әрі тереңдетті. Соңында, көпіршік жарылды. 17 тамызда Кириенко үкіметі мен орталық банк Ресейдің сыртқы қарызын 90 күнге тоқтатуға, елдің барлық қарызын қайта құрылымдауға және рубльді құнсыздандыруға мәжбүр болды. Рубль құлдырады, ресейліктер асығыс түрде доллар сатып алуға тырысты. Батыс кредиторлары ауыр зиянға ұшырады, ал көптеген банктер доллармен қарызға алғандықтан, Ресейдің жаңадан құрылған банк секторының үлкен бөлігі жойылды. Шетелдік инвестициялар елден шығып кетті, ал қаржы дағдарысы Ресейден бесiлiмді капитал қашуын тудырды.

Саяси салдар

Қаржылық құлдырау саяси дағдарысты тудырды, себебі Ельциннің ішкі қолдауының азаюымен бірге ол парламенттегі күшейген оппозициямен күресуге мәжбүр болды. Бір аптадан кейін, 23 тамызда Ельцин Кириенконы қызметтен босатып, ел экономикалық дағдарысқа батып бара жатқанда Черномырдинді қайтадан тағайындау ниетін білдірді. Жетекші компаниялардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенінен сескенген күшті бизнес топтары Кириенконың қызметтен босатылуын құптады, коммунистер де солай істеді. Денсаулығы нашарлағандықтан билігін жоғалта бастаған Ельцин Черномырдинді қайтаруды қалағанмен, заң шығарушы орган мақұлдаудан бас тартты. Дума Черномырдиннің кандидатурасын екі рет қабылдамағаннан кейін, билігі анық түрде әлсіреген Ельцин шегінді. Оның орнына ол 11 қыркүйекте Думаның көпшілік дауысымен мақұлданған Сыртқы істер министрі Евгений Примаковты ұсынды. Примаковтың тағайындалуы саяси тұрақтылықты қалпына келтірді, өйткені ол Ресейдің мүдделерінің қақтығысынан туған дауларды бейбітше шеше алатын келісімге келтіруші кандидат ретінде қарастырылды. Примаковқа халық тарапынан да ыстық ықылас білдірілді. Примаков үкіметінің басты міндеті – жалақы мен зейнетақының қарызын төлеу екенін айтты және жетекші парламенттік фракциялардың өкілдерін Кабинетіне шақырды. 7 қазанда коммунистер мен кәсіби одақтар бүкіл ел бойынша ереуіл ұйымдастырып, президент Ельциннің отставкаға кетуін талап етті. 9 қазанда нашар егін жиналымынан зардап шеккен Ресей халықаралық гуманитарлық көмек, соның ішінде азық-түлік сұрады.

Қайтару

Ресей 1998 жылғы тамыздағы қаржылық дағдарыстан таңғаларлықтай жылдамдықпен қалпына келді. Осыған себеп болған негізгі факторлардың бірі – 1999-2000 жылдары әлемдік мұнай бағасының күрт өсуі (әлемдік нарықтағы энергия бағасының төмендеуі Ресейдің қаржылық қиындықтарын ушықтырған еді), нәтижесінде Ресей 1999 және 2000 жылдары үлкен сауда артығына ие болды. Тағы бір себеп – азық-түлік өңдеу сияқты отандық өнеркәсіптердің валюта девальвациясынан пайда көруі, бұл импортталған тауарлардың бағасын күрт өсірді. Сонымен қатар, Ресей экономикасы басым бөлігінде бартер және басқа да ақшалай емес төлем түрлеріне негізделгендіктен, қаржылық құлдырау көптеген өндірушілерге банктік жүйеге тәуелді экономикаға қарағанда аз әсер етті. Экономикаға қолма-қол ақшаның толуы да көмектесті; кәсіпорындар ескі жалақы және салық бойынша қарыздарын төлеуге мүмкіндік алды, бұл өз кезегінде Ресей өнеркәсібінің тауарлары мен қызметтеріне тұтынушылар сұранысын арттырды. 2000 жылы көп жылдардан кейін алғаш рет жұмыссыздық деңгейі төмендеді, себебі кәсіпорындар жаңа жұмыс орындарын ашты. Дегенмен, елдің саяси және әлеуметтік тұрақтылығы әлі де күмәнді, ал билік жоғары дәрежеде жеке мүлік ретінде сақталды. Экономика әлемдік мұнай бағасының күрт құлдырауы сияқты жағдайларда дағдарысқа ұшырауы мүмкін.

Мұрагерлік дағдарыс

Евгений Примаков лауазымында ұзақ қалмады. Ельцин Примаковтың күшейіп, танымалдылығы артып жатқанына күдікпен қарап, оны 1999 жылдың мамыр айында, билікте сегіз айдан кейін қызметтен босатты. Содан кейін Ельцин оның орнына бұрын ФСБ (КГБ-ның ізбасары) басшысы, кейін Ішкі істер министрі болған Сергей Степашинды тағайындады. Дума оның тағайындалуын бірінші дауыс беруде көп дауыспен бекітті. Степашиннің өкілеттігі Примаковтікінен де қысқа болды. 1999 жылдың тамызында Ельцин үкіметті тағы да бірден жұмыстан босатып, Владимир Путинді жаңа үкіметтің басшысы болып тағайындады. Степашин сияқты Путиннің де құпия полицияда тәжірибесі болды, ол шетелдік барлау қызметінде мансапқа ие болып, кейін ФСБ басшысы болды. Ельцин тіпті Путинді өзінен кейін президент болады деп санайтынын айтты. Дума Путинді бекіту үшін аз ғана дауыспен келісім берді. Тағайындалған кезде Путин салыстырмалы түрде беймәлім саясаткер болғанмен, тез арада қоғамдық пікірде де, Ельциннің көзінде де сенімді үкімет басшысы ретінде танылды, бұл Екінші шешен соғысының нәтижесінде болды. Ельцин Путинді премьер-министрлікке кандидат еткеннен кейін бірнеше күн өткен соң, чечен күштері Чеченстанға жақын Ресейдің автономиялық республикасы – Дагестанда Ресей армиясымен қақтығысқа түсті. Келесі айда Мәскеу мен басқа қалалардағы көпқабатты үйлерде болған жарылыстардан жүздеген адам қаза тапты, Ресей билігі бұл жарылыстарды чечен сепаратистеріне байланысты деп мәлімдеді. Жауап ретінде Ресей армиясы 1999 жылдың қыркүйек айының соңында Чечняға кіріп, Екінші шешен соғысын бастарды. Сол кездегі ресейлік қоғам террористік шабуылдарға ашуланып, соғысты қолдады. Бұл қолдау Путиннің танымалдылығын арттырды, ол Чечняда шешімді әрекеттер жасады. 1999 жылдың желтоқсанындағы парламент сайлауында Путинге жақын саяси күштердің жеңісінен кейін Ельцин Путинге жеткілікті сенімді болды және 31 желтоқсанда, мерзімі аяқталуға алты ай қалғанда президенттік лауазымынан кетті. Бұл Путинге президент міндетін атқарушы болуға және 2000 жылдың 26 наурызында өткен Ресей президенттік сайлауында өзін жетекші үміткер ретінде көрсетуге мүмкіндік берді, сайлауда ол жеңіске жетті. Чечен соғысы сайлау кампаниясында маңызды орын алды. 2000 жылдың ақпан айында Ресей әскерлері Чечен астанасы Грозныйға кірді, ал сайлауға бір апта қалғанда Путин Чечняға әскери ұшақпен ұшып барып, жеңіске жеткенін мәлімдеді.

Путин дәуірі

2000 жылдың тамызында Ресейдің "К-141 Курск" су асты кемесі жарылып, Баренц теңізінің шалқаяған бөлігінде суға батып кетті. Ресей экипажды құтқару үшін қарқынды, бірақ дүркіреген әрекеттер жасады, ал осы күш-жігердің нәтижесіздігіне қарамастан, түсіндіруге болмайтын құпиялық орап тұрды. Бұл оқиғаға, әсіресе экипажды құтқару үшін шетелдік көмек ұсыныстарына баяу реакция жасағаны, үкіметке және жекелеген президент Путинге көп сын тудырды. 2002 жылдың 23 қазанында чечен сепаратистері Мәскеудегі театрды басып алды. Ішінде 700-ден астам адам тұтқынға алынды, бұл оқиға "Мәскеу театрлық оқиғасы" деп аталды. Сепаратистер Ресей әскерлерінің Чечнядан дереу шығуына талап қойды және билік ғимаратқа кірсе, оны жарылқаймыз деп қорқытты. Үш күннен кейін ресейлік арнайы жасақтар ғимаратқа шабуыл жасады, тұтқындарды ұйқыға түсіретін газбен бағындырды, есінен таныған жауынгерлерді атып, соның салдарынан 100-ден астам бейбіт тұтқынды ұйқыға түсіретін газбен өлтірді. Театрды қоршаудан кейін Путин Чечен бүліктерін жоюға жаңа күш салды. (Путиннің Чечнядағы соғысы туралы толық мәліметтерді "Екінші Чечен соғысы" тақырыбынан қараңыз.) Үкімет жоспарланған әскерлерді кері қайтаруды тоқтатты, чечен босқындары лагерін сарбаздармен қоршады және сепаратистердің позицияларына шабуылдардың жиілігін арттырды. Чечен жауынгерлері де жауап ретінде партизандық операцияларды күшейтіп, федералдық тікұшақтарға зымыранмен шабуыл жасады. Бірнеше маңызды шабуылдар орын алды. 2004 жылдың мамыр айында чечен сепаратистері Ресей билігінің қолдауымен сайланғаннан кейін 8 ай өткен Чечня президенті Ахмад Кадыровты өлтірді. 2004 жылдың 24 тамызында екі ресейлік ұшақ бомбаланды. Осыдан кейін Беслан мектебіндегі тұтқынға алу оқиғасы болды, онда чечен сепаратистері 1300 адамды тұтқынға алды. Чечнядағы соғысқа қоғамдық қолдау азайды. Путин бірнеше ықпалды олигархтармен (әсіресе Владимир Гусинский, Борис Березовский және Михаил Ходорковский) кездесті, олар жекешелендіру кезінде заңсыз схемалар арқылы мемлекеттік активтердің үлкен үлесіне ие болды. Гусинский мен Березовский Ресейден кетуге және өздерінің активтерінің бір бөлігін беруге мәжбүр болды. Ходорковский Ресейде тұтқындалды және бұрынғы Ресейдің ең ірі мұнай өндірушісі болған "ЮКОС" компаниясынан айырылды. Левада орталығының басқа бір сауалнамасы бойынша, Ходорковскийді түрмеге қамау үкімет шенеуніктерінің басқаруды басып алу операциясының бөлігі ретінде қарастырылса да, Путиннің олигархтарға қарсы ұстанымы ресейліктердің арасында кеңінен қолдау тапты. Бұл қақтығыстар Путинге олигархтарға тиесілі ресейлік БАҚ-ты бақылауға мүмкіндік берді. 2001 және 2002 жылдары Гусинскийге тиесілі "НТВ", Березовскийге тиесілі "TV6" және "TVS" телеарналары Путинге адал медиа топтардың иелігіне өтті. Баспа басылымдарында да осыған ұқсас жағдайлар орын алды. Путиннің мықты көшбасшы ретіндегі беделіне байланысты танымалдылығы, оның алдыңғы президентінен өзгеше, бірақ ол экономикалық жағдайдағы жақсарудың жалғасуына байланысты. Путин билікке ең қолайлы уақытта келді: 1998 жылы рубль құнының құнсыздануынан кейін, бұл отандық тауарларға сұранысты арттырды, сонымен қатар әлемдік мұнай бағасы өсіп жатты. Шындығында, оның жеті жылдық президенттік кезінде нақты ЖІӨ орташа есеппен жылына 6,7% өсті, орташа табыс нақты мәнде жылына 11% өсті, ал федералды бюджеттің тұрақты оң сальдосы үкіметке сыртқы қарызының 70% -ын төлеуге мүмкіндік берді (Комплексті стратегиялық зерттеулер институты). Осылайша, көптеген адамдар оны жағдайды жақсартуға бағытталған күш-жігері үшін мақтады, бірақ кенеттен экономикалық құлдырауды бастан кешіру қабілеті әлі сынақтан өткен жоқ. Путин 2004 жылдың наурыз айында өткен Ресей президенттік сайлауында айқын бәсекелестіксіз жеңіске жетті. Кейбір зерттеушілер 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, көптеген ресейліктер 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауына өкінетінін айтады. Тіпті Владимир Путин – Борис Ельциннің таңдап алған мұрагері – кеңес үкіметінің құлдырауы көптеген ресейлік азаматтар үшін аз пайда әкелгенін және көптеген қиындықтар тудырғанын бірнеше рет айтқан. Мысалы, 2004 жылдың ақпан айындағы сайлау алдындағы сөзінде Путин Кеңес Одағының ыдырауын "ұлы трагедия" деп атады. Ол былай деді: "Менің ойымша, бұрынғы Кеңес Одағы мен посткеңестік кеңістіктің қарапайым азаматтары бұдан ештеңе алған жоқ. Керісінше, адамдар көптеген қиындықтарға тап болды". 2004 жылғы Украина президенттік сайлауы кезінде Путиндің беделі Батыста зор зардап шекті. Путин сайлаудан бұрын Украинаға екі рет барып, оппозициялық көшбасшы Виктор Ющенкоға қарсы Ресейге жақын Виктор Януковичті қолдағандығын көрсетті. Ол Януковичтің жеңісімен құттықтады, одан кейін Белоруссия президенті Александр Лукашенко да осылай істеді, тіпті сайлау қорытындылары ресми жарияланбастан бұрын, дауыс беруде кең ауқымды бұрмашылықтар болды деген күдік туған кезде қайта сайлауға қарсылық білдірді. Екінші тур ақыры қайтадан өтті, Ющенко жеңіске жетті және 2005 жылдың 10 қаңтарында жеңімпаз деп жарияланды. Батыста Ресейдің Украина сайлауына қатысуы немесе араласуы салдарынан Суық соғыс дәуіріндегі эхо естілді, бірақ АҚШ-пен қарым-қатынас тұрақты қалды. 2004 жылдың 14 наурызында Путин президенттікке екінші мерзімге сайланды, ол дауыс берушілердің 71% -ының қолдауын алды. Беслан мектебіндегі тұтқынға алу оқиғасы 2004 жылдың қыркүйегінде болды, онда жүздеген адам қаза тапты. Ресей баспасөздері мен халықаралық БАҚ өкілдері көптеген адамдардың 2002 жылғы Мәскеу театрлық оқиғасындағы арнайы жасақтардың құтқару операциясы кезінде 130 тұтқынның қаза болуы президент Путиннің беделін қатты зақымдауы мүмкін екенін ескертті. Алайда, оқиға аяқталғаннан кейін ресейлік президент рекордтық деңгейде қоғамдық қолдауға ие болды – ресейліктердің 83% Путинге және оның оқиғаны басқаруына қанағаттанды. 2005 жылы Ресей үкіметі кең ауқымды кеңестік дәуірдегі әлеуметтік жәрдемақыларды, әсіресе әлеуметтік жағдайы нашар топтарға арналған тегін көлік және жылу және басқа да коммуналдық қызметтерге субсидияларды ақшалай төлемдермен алмастырды. Бұл реформа, "монетизация" деп белгіленген, халық арасында танымал болған жоқ және Ресейдің әртүрлі қалаларында мыңдаған зейнеткерлердің наразылықтарын тудырды. Бұл Путин басқару кезінде осындай наразылық толқынының алғашқы реті болды. Бұл реформа ресейлік үкіметтің беделін төмендетті, бірақ Путин жеке өзі танымал болды, оның қолдау деңгейі 77% құрады. Кеңес үкіметі тарағаннан кейін өткен шамамен 10 жылдық кезең Ресейде дүрбелеңге толы болды. 2005 жылғы Кремльдегі сөйлесінде Путин Кеңес Одағының ыдырауын "ХХ ғасырдың ең үлкен геосаяси апаттарының бірі" деп сипаттады. Путин былай деді: "Сонымен қатар, ыдырау эпидемиясының жұқпасы Ресейдің өзіне жетті". Елдің әлеуметтік қорғау желісі жойылды және Путин билікке келгенге дейінгі кезеңде өмір күтілуі төмендеді. 2005 жылы Ресейдің денсаулық сақтау, білім беру, тұрғын үй және ауыл шаруашылығын жақсарту мақсатында Ұлттық басымдық жобалары іске қосылды. "ЮКОС" мұнай және газ компаниясының президенті, Ресейдің ең бай адамы Михаил Ходорковскийдің әлдеқайда көп ақшаны жемқорлыққа жұмсағаны үшін қудалануы халықаралық баспасөз тарапынан Ходорковскийдің Кремльге қарсы оппозицияға қаржылық көмек көрсетуіне жауап ретінде қарастырылды. Үкімет Ходорковский "Дүманың үлкен бөлігін бұрмалап, салық кодексіне өзгеріс енгізуге кедері келтірді" деді. Ходорковский тұтқындалды, "ЮКОС" банкротқа ұшырады және компания активтері нарықтан төмен бағамен сатылды, ең ірі үлесі мемлекеттік компания "Роснефть" иелігіне өтті. "ЮКОС" тағдыры Ресейдің мемлекеттік капитализм жүйесіне қарай өзгере бастағанын көрсетті.

Ресей-Украина соғысы

2014 жылдың 22 ақпанында Украинаның Янукович үкіметі, Ресей үкіметі шетелдік қолдаумен жасалған прокси қозғалыс деп атаған «Құрмет төңкерісі» салдарынан құлады. Сол күні Ресей президенті Владимир Путин әскери жетекшілерімен түгел түн бойы кеңес өткізіп, соңында оларға «Қырымды Ресейге қайтару жұмыстарын бастауды» бұйырды. 27 ақпанға дейін Украинадағы белгісіз ресейлік әскерлер Крым Автономиялық Республикасының шекараларын және украиндық әскери базаларын блокадалап, аймақтық парламентіне қарулы түрде бақылау орнатты. Украинада жаңа үкімет құрылып, 2014 жылдың мамырына жаңа сайлаулар жоспарланды. 1 наурызда елден қуылған Виктор Янукович Ресейден «заңдылықты, бейбітшілікті, тәртіпті орнату және Украина халқын қорғау үшін» әскери күш қолдануын сұрады. Сол күні Владимир Путин Украинадағы дағдарысқа байланысты Ресей Парламентінен ресейлік әскерлерді орналастыруға рұқсат алып, бір күн ішінде Қырым аралдарына толық бақылау орнатты. 2014 жылдың 6 наурызында Қырым Парламенті «Ресей Федерациясына Ресей Федерациясының құрамындағы субъектінің құқықтарымен кіру» туралы дауыс берді, кейіннен аймақ тұрғындарынан Ресейге федеративтік субъект ретінде қосылуға немесе 1992 жылғы Қырым Конституциясын және Қырымның Украинаның бір бөлігі ретіндегі мәртебесін қалпына келтіруге дайын екендіктерін сұрап референдум өткізді. Көпшілік дауыспен қабылданған бұл шешімді кейбіреулер мойындамаса, басқалары қолдады. Қырым мен Севастополь Крым Республикасы ретінде тәуелсіздігін жариялап, Ресей Федерациясының құрамына қабылдануын өтінді. 2014 жылдың 18 наурызында Ресей мен Қырым Ресей Федерациясына Қырым Республикасы мен Севастопольдің қосылуы туралы келісімге қол қойды, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Ресейдің жарым аралды аннексиялауына қарсылық білдіру үшін міндетті емес 68/262 қарар қабылдады. 2022 жылдың 24 ақпанында Ресей Украинаға толыққанды басып кірді, бірақ Путин бұл шабуылды «арнайы әскери операция» деп сипаттады. Бұл басып кіру халықаралық айыптауға ұшырап, одан кейін саяси, экономикалық және мәдени санкциялар салынды. Бұл шабуыл бүкіл әлемде, сондай-ақ Ресейдің ішінде де наразылық тудырды. 2022 жылдың 21 қыркүйегінде Владимир Путин ішінара жұмылдыруды жариялады. Ол сондай-ақ елдің «өзін қорғау үшін барлық құралдарды» қолданатынын мәлімдеді. Сол күні қорғаныс министрі Сергей Шойгу 300 мың резервтік жауынгердің міндетті түрде шақырылатынын хабарлады. Президент Путиннің ішінара жұмылдыру туралы жариялағаннан кейін, жүздеген мың ер азамат елден қашып кетті, олардың көпшілігі Қазақстан, Сербия, Грузия және Финляндияға бағыт алды. 2022 жылдың қыркүйек айының соңында Украинадағы Ресейлік әкімшіліктер Украинаның оккупацияланған аумақтарында, оның ішінде Донецк Халық Республикасы және Луганск Халық Республикасы, сондай-ақ Херсон облысы мен Запорожье облысының Ресей тағайындаған әскери басшылықтарында аннексиялық референдумдар ұйымдастырды. Украина үкіметі мен оның одақтастары бұл референдумдарды жалған деп айыптады, ал ресми нәтижелер аннексияны қолдаған көпшілік дауыс берушілерді көрсетті. 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Ресей президенті Владимир Путин Украинаның Донецк, Херсон, Луганск және Запорожье облыстарын аннексиялағанын Ресей парламентінің екі палатасына жолдаған үн сөздерінде жариялады. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Украина және көптеген басқа елдер бұл аннексияны айыптады. 2023 жылдың 23 маусымында Украинаны басып алуға Ресейге көмектескен жеке әскери компания «Вагнер» тобы Ресей әскеріне қарсы көтеріліс жариялады. «Вагнер» күштері Ростов және Воронеж сияқты M4 тас жолы бойындағы бірнеше қалаларды басып алып, Мәскеуге қарай жорыққа шықты. Бірақ келесі күні «Вагнер» күштері бас тартып, көтеріліс аяқталды.

Батыспен қарым-қатынастар

Ресей тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы кезеңде Ресейдің сыртқы саясаты марксизм-ленинизмді іс-қимылға жетекшілік ететін теориялық негіз ретінде мойындамады, аймақтық және жаһандық мәселелерді шешуде Батыспен ынтымақтастыққа басымдық берді және ішкі экономикалық реформаларды қолдау үшін Батыстан экономикалық және гуманитарлық көмек сұрады. Алайда, Ресей басшылары Батысты өздерінің табиғи одақтасы деп есептесе де, Шығыс Еуропа мемлекеттерімен, Югославияның тарауынан пайда болған жаңа мемлекеттермен және Шығыс Еуропамен жаңа қарым-қатынастарды орнату мәселесімен күресті. Ресей 1997 жылы Чехия, Польша және Венгрияны қамтитын НАТО-ның кеңеюіне қарсы болды, және әсіресе 2004 жылы Болгария, Эстония, Латвия, Литва, Румыния, Словакия және Словенияны қамтитын НАТО-ның екінші кеңеюіне қарсылық танытты. 1999 жылы Ресей екі айдан астам уақыт бойы Югославияға НАТО-ның бомбалауына қарсы болды (Қозово соғысын қараңыз), бірақ кейіннен 1999 жылдың маусым айында Балқандағы НАТО бейбітшілік сақтау күштеріне қосылды. Ресейдің Беларусьпен қарым-қатынасы да Батыспен қарым-қатынасына кері әсер етті. Беларусь президенті Александр Лукашенко, авторитарлық басшы, Батыс тарапынан қолдау алатын экономикалық және саяси реформаларды жүзеге асыруға қызығушылық танытпады және өз елін Ресеймен жақындастырды, сондай-ақ НАТО-мен байланысты тереңдетуге ниет білдірмеді. Ресей мен Беларусь арасындағы одақ туралы келісім 1996 жылдың 2 сәуірінде жасалды. Келісім 1997 жылдың 3 сәуірінде Ресей мен Беларусь Одағына айналып, нығайтылды. Одақ 1998 жылдың 25 желтоқсанында және 1999 жылы одан әрі күшейтілді. Путиннің басшылығымен Ресей Қытай Халық Республикасымен байланысты нығайтуға ұмтылды, «Жақсы көршілестік және достық ынтымақтастық туралы» шартқа қол қойды және Қытайдың өсіп келе жатқан энергетикалық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған Транссибірлік мұнай құбырының құрылысын жүзеге асырды. Ол АҚШ президенті Джордж Бушпен бірнеше рет БАҚ-та пайда болды, олар өзара «достар» деп сипаттады.