Кіріспе
Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасы
Кеңес бағдарламасы
Марс бағдарламасы – 1960 және 1973 жылдар аралығында Кеңес Одағы ұшырған адамсыз ғарыш кемелерінің сериясы. Ғарыш кемелері Марсты зерттеу мақсатында жасалған, олардың ішінде жақындан өтетін аппараттар, қондырғылар және орбиталық станциялар болды. Марсқа алғашқы ғарыш кемелері шағын болды және "Молния" зымырандарымен ұшырылды. 1969 жылы екі сәтсіздіктен кейін, ауыр "Протон-К" зымыраны 5 тонналық үлкен ғарыш кемесін – орбиталық станция мен Марсқа қондырғыны ұшыру үшін қолданылды. Орбиталық станцияның конструкциясы, 1975 жылдан кейін "Венера" нұсқасында өте тұрақсыз болғанын ескерсек, асығыс және толыққанды дамымаған болуы мүмкін. Бұл тұрақсыздық мәселесі 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында көптеген кеңестік ғарыш аппараттарына тән еді және 1970 жылдардың ортасында жаңаларын енгізудің орнына қолданыстағы конструкцияларды консолидациялау (немесе "түзету") саясаты арқылы түзетілді. "Марс" миссияларының атауларын аудару қажет емес, себебі "Марс" сөзі ағылшын және орыс тілдерінде шамамен бірдей жазылады және айтылады. Марс бағдарламасына қоса, Кеңес Одағы "Зонд" бағдарламасы аясында Марсқа зонд жіберді; "Зонд-2", алайда ол жолда сәтсіздікке ұшырады. "Фобос" бағдарламасы кезінде тағы екі ғарыш кемесі жіберілді; екеуі де сәтсіз болды. 1996 жылы Ресей "Марс-96" ғарыш кемесін ұшырды, бұл Кеңес Одағының ыдырауынан бергі алғашқы планетааралық миссиясы болды, бірақ ол Жер орбитасынан шыға алмады.
the Soviet program
The Mars program was a series of uncrewed spacecraft launched by the Soviet Union between 1960 and 1973. The spacecraft were intended to explore Mars, and included flyby probes, landers and orbiters. Early Mars spacecraft were small, and launched by Molniya rockets. Starting with two failures in 1969, the heavier Proton K rocket was used to launch larger 5 tonne spacecraft, consisting of an orbiter and a lander to Mars. The orbiter bus design was likely somewhat rushed into service and immature, considering that it performed very unreliably in the Venera variant after 1975. This reliability problem was common to much Soviet space hardware from the late 1960s and early 1970s and was largely corrected with a deliberate policy, implemented in the mid 1970s, of consolidating (or "debugging") existing designs rather than introducing new ones. The names of the "Mars" missions do not need to be translated, as the word "Mars" is spelled and pronounced approximately the same way in English and Russian. In addition to the Mars program, the Soviet Union also sent a probe to Mars as part of the Zond program; Zond 2, however it failed en route. Two more spacecraft were sent during the Phobos program; both failed. In 1996, Russia launched Mars 96, its first interplanetary mission since the dissolution of the Soviet Union, however it failed to depart Earth orbit.
Марс 1М
Марсқа зонд жіберудің алғашқы советтік талпыныстары екі "Марс 1М" ғарыш кемесі болды, олардың әрқайсысының массасы шамамен 650 кг құрады. Екеуі де 1960 жылы ұшырылды, бірақ орбитаға шыға алмады. Батыс медиасы бұл ғарыш кемелерін "Марсник" деп атады.
Марс 2МВ
Марс-1 1962 жылы ұшырылды, бірақ Марсқа жол бойында сәтсіз аяқталды. Сол шамада тағы екі советтік ұшырылым, Марс 2МВ 4 No.1 және Марс 2МВ 3 No.1 ғарыш кемелері болды, алайда екеуі де тасымалдағыш зымырандарының жоғарғы сатыларындағы мәселелерге байланысты Жер орбитасын қалдыра алмады.
Марс 2М
Mars 2M No.521 және Mars 2M No.522, Батыста Mars 1969A және B ретінде белгілі, ауыр ғарыш кемелері болды. Олар Proton K зымырандарымен ұшырылды және орбиталық аппараттардан тұрды. Екеуі де ұшыру кезінде қирады.
Марс 4М
Mars 4M ғарыш кемесі; Марс 2 және Марс 3 миссиялары бір-бірімен толықтай ұқсас ғарыш кемелерінен тұрды, олардың әрқайсысы орбиталық аппарат пен оған жалғанған қондыру модулінен құралған. Олар Марс бетіне жеткен алғашқы ғарыш кемелері болды. Орбиталық аппараттардың басты ғылыми міндеттері – Марс бетін және бұлттарды түсіру, Марстағы температураны анықтау, жер бетінің топографиясын, құрамын және физикалық қасиеттерін зерттеу, атмосфераның қасиеттерін өлшеу, күн сәулесін және планетааралық және Марстың магниттік өрістерін бақылау, сондай-ақ қондыру модульдерінен Жерге сигналдарды жіберу үшін байланыс релесі қызметін атқару еді.
Mars 3MS
Космос-419 1971 жылдың 5 мамырында ұшырылды. Ол орбиталық аппараттан ғана тұратын және Марс планетасының айналасында (ареоцентрлік орбита) айналған алғашқы ғарыш кемесі болуға, соның арқасында американдық "Маринер-8" және "Маринер-9" ғарыш кемелерінен бұрын осы мақсатқа жетпек болған. Жоғарғы сатыдағы техникалық бұзылудың салдарынан, ол Жердің төменгі орбитасынан ұшып кетпеді. 1973 жылы ұшырылған "Марс-4" және "Марс-5" орбиталық аппараттары Марс планетасының айналасында айналып, оның атмосферасы мен бетінің құрамын, құрылымын және қасиеттерін зерттеп, мәліметтерді Жерге қайтару үшін жасалған. Бұл ғарыш кемелері сонымен қатар "Марс-6" және "Марс-7" қондырғыларымен байланыс жасауға арналған болатын. Бұрынғы салмақты ғарыш кемелері сияқты, олар да "Протон-К" зымырандарымен ұшырылды.
Марс 3MP
1973 жылы ғарыш кемесін планетааралық траекторияға қоюға қажетті жылдамдық арттырылуы тиіс болды. Сондықтан "Протон" 1971 жылы мүмкін болғандай, орбиталық аппаратты және оған жалғанған қондырғышты Марсқа жетуге қажетті траекторияға жеткізе алмады. Бұл мәселені шешу үшін төрт ғарыш кемесі ұшырылды. Жеке-жеке ұшырылған Mars 4 және 5 орбиталық аппараттары байланыс ретрансляциясы үшін, сондай-ақ қондырғыштармен орындалатын миссия мақсаттарын аяқтау үшін пайдаланылды. Екі қондырғыш орбиталық автобустармен (Mars 6 және 7) ұшырылды, бірақ Марс спутнигінің орбитасына енуге отын жеткіліксіз болды.
6 наурыз
Марс 6 1973 жылғы 5 тамызда Proton K/D бустерінде аралық Жер орбитасына сәтті ұшырылды, содан кейін Марсқа қарай траекторияға жіберілді. Қондыру аппараты мен автобустың жалпы отынмен толтырылған салмағы 3260 кг құрады. Ол 1974 жылғы 12 наурызда Марсқа жетті. Түсіру модулі Марстан 48 000 км қашықтықта автобустан бөлінді. Автобус Марстан 1600 км өтіп, гелиоцентрлік орбитаға шықты. Түсіру модулі 09:05:53 UT уақытында 5,6 км/с жылдамдықпен атмосфераға енді. Модуль аэротормоздықпен жылдамдығын 600 м/с-қа дейін төмендеткеннен кейін 09:08:32 UT уақытында парашют ашылды. Осы уақыт аралығында аппарат деректерді жинап, оларды дереу Жерге жіберу үшін автобусқа тікелей берді. Түсіру модулімен байланыс 09:11:05 UT уақытында "жер бетіне өте жақын" үзілді, бұл ретроракеталардың жұмыс істеуі немесе модульдің шамамен 61 м/с жылдамдықпен жер бетіне соқтығу кезінде болған болуы мүмкін. Марс 6 Марстың Маргаритифер Терра аймағына қонды. Қонған кездегі салмағы 635 кг болды. Түсіру модулі хабарлау тоқтағанға дейін 224 секунд ішінде деректерді берді, бұл Марс атмосферасынан алынған алғашқы деректер еді. Транзистордың ақаулығына байланысты жүйе Марсқа сапар барысында нашарлағандықтан, көптеген деректерді оқу мүмкін болмады.
7 наурыз
Марс 7 1973 жылғы 9 тамызда Proton K/D бустерімен аралық Жер орбитасына сәтті ұшырылды, содан кейін Марсқа қарай траекторияға жіберілді. Қондыру аппараты мен автобустың отынмен толтырылған жалпы массасы 3260 кг құрады. Ол 1974 жылғы 9 наурызда Марсқа жетті. Борттағы жүйелердің бірінің (көзқарасын бағыттау немесе кері реактивті қозғалтқыштар) жұмысындағы ақаулық салдарынан қондыру зонды мерзімінен бұрын бөлініп кетті (планетаға жақындасқанға 4 сағат бұрын) және планетаны 1300 км қашықтыққа жіберіп алды. Бұл ерте бөліну, Марсқа сапар барысында жүйелердің тозуынан туындаған компьютерлік қатеге байланысты болуы мүмкін. Қондыру аппараты мен автобус гелиоцентрлік орбитаға қарай ұшуын жалғастырды.
Марс 4NM және 5NM
Марс 4NM және Марс 5NM жобалары N1 зымырандарымен ауыр ғарыш кемелерін ұшыруды көздеген. Олар Марсоход роверлерін Марс бетіне қондырып, сынамаларды Жерге қайтару миссияларын жүргізер еді. N1 барлық төрт сынақ ұшуында сәтсіздікке ұшырады және ешқашан Марсқа ғарыш кемесін ұшыру үшін пайдаланылмады.
Марс 5М
Mars 5M (Mars 79) – 1977 жылы әзірленген, 1979 жылы Proton ұшыру құралдарымен екі рет ұшырылып, содан кейін Жер орбитасында орбиталық және Марсқа қайта оралу модульдерінің бірлескен ұшуы үшін біріктірілетін үлгі алу миссиясы болған. Жоба Igla автоматты түйістіру жүйесінің нашар сенімділігіне байланысты тоқтатылды.