Лайка – ғарышқа шыққан алғашқы жануар

Кіріспе

Совет иті, Жер орбитасына шыққан алғашқы жануар (1957)
Совет иті Лайка (1954 ж. шамамен – 3 қараша 1957 ж.) – ғарышқа шыққан алғашқы жануарлардың бірі және Жер орбитасына шыққан алғашқы советтік ғарыш иті. Мәскеу көшелерінде қаңғыбас болған аралас тұқымды ит, ол 1957 жылғы 3 қарашада төменгі орбитаға ұшырылған "Спутник-2" ғарыш кемесімен ұшты. Орбитадан түсу технологиясы әлі дамытылмағандықтан, Лайканың тірі қалуы күтілмеді. Ол ұшу барысындағы бірнеше сағаттан кейін, ұшақтың төртінші айналымында қызып кетіп қайтыс болды. Лайканың миссиясы кезінде ғарышқа ұшудың тірі организмдерге тигізетін әсері туралы аз ғана мәлімет болды, ал инженерлер жануарларды ұшуды адамдардың ғарышқа аттанғанға дейінгі қажетті алғышарты ретінде қарастырды. Лайканың өмірлік көрсеткіштерін бақылаған эксперименттің мақсаты – тірі организмнің орбитаға шығарылғаннан кейін тірі қалуға және әлсіреген гравитация мен жоғары радиация жағдайында жұмыс істеуге қабілетті екенін дәлелдеу болды. Бұл ғалымдарға ғарышқа ұшудың биологиялық әсерлері туралы алғашқы деректерді ұсынды. Лайканың өліміне R7 орталық блогының жүктелген бөліктен ажырауы себеп болуы мүмкін. Оның өлімінің нақты себебі мен уақыты 2002 жылға дейін жарияланбады; керісінше, ол алтыншы күні оттегісі бітіп қайтыс болды деп хабарланды немесе советтік үкімет бастапқыда мәлімдегендей, оттегі жетіспей тұрып эвтаназияланды. 2008 жылы Лайканың ракетаның үстінде тұрған бейнесі салынған шағын ескерткіш, оның ұшуын дайындаған Мәскеудегі әскери зерттеу орталығының жанында ашылды. Ол сондай-ақ Мәскеудегі Ғарышқа жаулап келгендерге арналған монументте де бейнеленген.

Спутник 2

1957 жылдың қазан айында "Спутник-1" ғарыш кемесі сәтті ұшырылғаннан кейін, Кеңес Одағының басшысы Никита Хрущев Октябрь революциясының 40 жылдығына орай 1957 жылдың 7 қарашасында ғарыш кемесін ұшыруды қалады. Күрделірек спутниктің құрылысы басталған еді, бірақ ол желтоқсанға дейін дайын болмайтын; бұл спутник кейіннен "Спутник-3" болып шықты. Қараша айының мерзімін орындау үшін жаңа ғарыш кемесін жасау қажет болды. Хрущев өз инженерлерінен "ғарыш кереметін" жасауды, яғни "Спутник-1" ұшырудың табысын қайталайтын, Кеңес Одағының күшімен әлемді таңдандыратын миссияны орындауды талап етті. Жоспарлаушылар итті орбитаға шығаруды шешті. Кеңес зымыран инженерлері адамды ғарышқа жібермес бұрын иттің орбиталық ұшуын ұзақ уақыттан бері жоспарлап келген; 1951 жылдан бері олар 12 итті баллистикалық ұшуларда орбиталық емес кеңістікке шығарып, 1958 жылға жоспарланған орбиталық миссияға қарай біртіндеп жұмыс істеді. Хрущевтің талабын қанағаттандыру үшін олар қараша айындағы ұшуға арналған иттің орбиталық ұшуын жеделдетті. Ресейлік дереккөздердің мәліметінше, "Спутник-2" ғарыш кемесін ұшыру туралы ресми шешім 10 немесе 12 қазанда қабылданды, бұл ғарыш кемесін жобалау мен құрастыруға төрт аптадан да аз уақыт қалдырды. Сондықтан "Спутник-2" асығыс жасалған жұмыс еді, ғарыш кемесінің көптеген бөліктері алғашқы эскиздер бойынша құрастырылды. "Спутник-2" тірі жолаушыны ғарышқа жіберуден басқа, күн сәулесінің қарқындылығы мен ғарыш сәулелерін өлшеуге арналған құралдарды да қамтыды. Кемеде оттегі генераторы және оттегімен уланудың алдын алуға, сондай-ақ көмірқышқыл газын сіңіруге арналған құрылғылар болды. Кабина температурасы белгілі бір деңгейден асып кеткенде іске қосылатын желдеткіш итті салқындату үшін қосылды. Жеті күндік ұшуға жеткілікті тамақ (желе тәрізді) берілді, ал итке қалдықтарды жинауға арналған қап берілді. Иттің қозғалысын шектеу үшін тұру, отыру немесе жату мүмкіндігін қамтамасыз ететін тізбектер орнатылды; кабинада айналуға орын болмады. Электрокардиограмма жүрек соғу жиілігін, ал басқа да құралдар тыныс алу жылдамдығын, артериялық қысымның максималды деңгейін және иттің қозғалысын бақылады.

After the success of Sputnik 1 in October 1957, Nikita Khrushchev, the Soviet leader, wanted a spacecraft launched on 7 November 1957, the 40th anniversary of the October Revolution. Construction had already started on a more sophisticated satellite, but it would not be ready until December; this satellite would later become Sputnik 3. Meeting the November deadline meant building a new craft. Khrushchev specifically wanted his engineers to deliver a "space spectacular", a mission that would repeat the triumph of Sputnik1, stunning the world with Soviet prowess. Planners settled on an orbital flight with a dog. Soviet rocket engineers had long intended a canine orbit before attempting human spaceflight; since 1951, they had lofted 12 dogs into sub orbital space on ballistic flights, working gradually toward an orbital mission set for some time in 1958. To satisfy Khrushchev's demands, they expedited the orbital canine flight for the November launch. According to Russian sources, the official decision to launch Sputnik2 was made on 10 or 12 October, leaving less than four weeks to design and build the spacecraft. Sputnik2, therefore, was something of a rushed job, with most elements of the spacecraft being constructed from rough sketches. Aside from the primary mission of sending a living passenger into space, Sputnik2 also contained instrumentation for measuring solar irradiance and cosmic rays. The craft was equipped with a life support system consisting of an oxygen generator and devices to avoid oxygen poisoning and to absorb carbon dioxide. A fan, designed to activate whenever the cabin temperature exceeded , was added to keep the dog cool. Enough food (in a gelatinous form) was provided for a seven day flight, and the dog was fitted with a bag to collect waste. A harness was designed to be fitted to the dog, and there were chains to restrict her movements to standing, sitting, or lying down; there was no room to turn around in the cabin. An electrocardiogram monitored heart rate and further instrumentation tracked respiration rate, maximum arterial pressure, and the dog's movements.

Оқыту

Лайка Мәскеу көшелерінде адасып жүргендей табылды. Кеңес ғалымдары Мәскеудегі адасқан жануарларды таңдады, себебі олар мұндай жануарлар қатыгез суық пен аштыққа төзуді үйренген деп есептеді. Ол шамамен үш жастағы, тектік белгісі жоқ ұрғашы ит болды. Тағы бір мәлімет бойынша, оның салмағы шамамен жеті килограммға жуық болған. Кеңес қызметкерлері оған бірнеше есім мен лақап ат берді, соның ішінде Кудрявка (орысшада «Кішкентай бұйра»), Жучка («Кішкентай қоңыз») және Лимончик («Кішкентай лимон»). Лайка – хаски сияқты бірнеше ит тұқымдарына берілген орысша есім. Оның сөзбе-сөз мағынасы «қайырушы», орыс тіліндегі «лайат» (лаять) етістігінен туындаған. Кейбір мәліметтерге сәйкес, техникалық қызметкерлер оның көп қауғады деген себеппен Кудрявкадан Лайка деп атаған. Америка баспасөзі оны «Маттник» (mutt + nik қосымшасы) деп атады, бұл «Спутникке» ойыншық ретінде жасалған әзіл болды, немесе оны «Керли» деп атады. Оның нағыз тегі белгісіз, бірақ ол жартылай хаски немесе басқа скандинавиялық тұқымды, және мүмкін жартылай терьер болған деп есептеледі. NASA Лайканы «жартылай самоид терьері» деп сипаттайды. Бір орыс журналы оның мінезін флегматикалық деп сипаттап, ол басқа иттермен ұрыспайтынын айтты. Кеңес Одағы мен АҚШ бұрын жануарларды тек орбиталық емес, орбитаға дейінгі ғана ұшуларға жіберген. «Спутник-2» рейсіне үш ит дайындалды: Альбина, Мушка және Лайка. Кеңес ғарыш биомедицинасының ғалымдары Владимир Яздовский мен Олег Газенко оларды жаттықтырды. Иттерді «Спутник-2» ғарыш кемесінің кішкентай кабинасына бейімдеу үшін оларды күндізгі-түнгі уақытта жиырма күнге дейін кішірейтілген камераларда ұстады. Ұзақ мерзімді жабық ортада болу олардың зәр шығаруын немесе дефекация жасауын тоқтатты, оларды алаңдата түсті және жалпы жағдайын нашарлатты. Жұғымды дәрілер олардың жағдайын жақсартпады, және зерттеушілер ұзақ жаттығулар ғана тиімді екенін анықтады. Иттерді ракета ұшыру кезіндегі үдеуді имитациялайтын центрифугаларға және ғарыш кемесінің шуын имитациялайтын машиналарға орналастырды. Бұл олардың пульсінің екі есеге артуына және қан қысымының көтерілуіне әкелді. Иттерді ғарышта жеу үшін арнайы жоғары дәрілік гельмен тамақтандыруға үйретілді. Ұшыру алдында миссияның ғалымдарының бірі Лайканы үйіне алып барып, балаларымен ойнады. Владимир Яздовский кеңестік ғарыш медицинасының тарихын баяндайтын кітабында былай деп жазды: «Лайка тыныш және әдемі болды. Мен оған жақсылық жасағым келді: оның өмір сүруге уақыты аз қалды».

Laika was found as a stray wandering the streets of Moscow. Soviet scientists chose to use Moscow strays since they assumed that such animals had already learned to endure conditions of extreme cold and hunger. She was a mongrel female, approximately three years old. Another account reported that she weighed about Soviet personnel gave her several names and nicknames, among them Kudryavka (Russian for Little Curly), Zhuchka (Little Bug), and Limonchik (Little Lemon). Laika, the Russian name for several breeds of dogs similar to the husky, was the name popularised around the world. Its literal translation would be "Barker", from the Russian verb "layat" (лаять), "to bark". According to some accounts, the technicians actually renamed her from Kudryavka to Laika due to her loud barking. The American press dubbed her Muttnik (mutt + suffix nik) as a pun on Sputnik, or referred to her as Curly. Her true pedigree is unknown, although it is generally accepted that she was part husky or other Nordic breed, and possibly part terrier. NASA refers to Laika as a "part Samoyed terrier." A Russian magazine described her temperament as phlegmatic, saying that she did not quarrel with other dogs. The Soviet Union and United States had previously sent animals only on sub orbital flights. Three dogs were trained for the Sputnik2 flight: Albina, Mushka, and Laika. Soviet space life scientists Vladimir Yazdovsky and Oleg Gazenko trained the dogs. To adapt the dogs to the confines of the tiny cabin of Sputnik2, they were kept in progressively smaller cages for periods of up to twenty days. The extensive close confinement caused them to stop urinating or defecating, made them restless, and caused their general condition to deteriorate. Laxatives did not improve their condition, and the researchers found that only long periods of training proved effective. The dogs were placed in centrifuges that simulated the acceleration of a rocket launch and were placed in machines that simulated the noises of the spacecraft. This caused their pulses to double and their blood pressure to increase by The dogs were trained to eat a special high nutrition gel that would be their food in space. Before the launch, one of the mission scientists took Laika home to play with his children. In a book chronicling the story of Soviet space medicine, Vladimir Yazdovsky wrote, "Laika was quiet and charming I wanted to do something nice for her: She had so little time left to live."

Ұшу алдындағы дайындық

Яздовский иттерді және олардың міндеттерін соңғы рет таңдады. Лайка ғарышқа бір жолғы сапары үшін «ұшқыш ит» болуға тиіс еді – ғылымға құрбандық, бір бағытты миссия. Альбина, бұрын жоғары биіктіктегі сынақ зымыранымен екі рет ұшқан, Лайканың қосалқысы ретінде тағайындалды. Үшінші ит, Мушка, «бақылаушы ит» болды – ол жерде қалып, аспаптар мен тіршілік қамтамасыз ету жүйесін сынау үшін пайдаланылды. Байқоңыр ғарыш айлағына аттанғанға дейін Яздовский мен Газенко иттерге операция жасап, тыныс-құбылысын, пульсін және қан қысымын өлшейтін сенсорларға кабельдерді қосты. Космодромға жақын орналасқан Туратамдағы әуежай кішкентай болғандықтан, иттер мен экипажды алдымен Ту-104 ұшағымен Ташкентке жеткізу қажет болды. Одан кейін, кішірек және жеңіл Ил-14 ұшағы оларды Туратамға алып барды. Иттерді оқу келгеннен кейін де жалғасты – оларды бірінен соң бірі тамақтандыру жүйесімен таныстыру үшін капсулаларға орналастырды. NASA құжатына сәйкес, Лайка 1957 жылдың 31 қазанында, миссия басталғанға үш күн бұрын спутниктің капсуласына орналастырылды. Сол жылы ұшыру алаңындағы температура өте төмен болғандықтан, оның контейнерін жылы ұстау үшін жылытқышқа қосылған шланг қолданылды. Екі көмекші ұшуға дейін Лайкаға үнемі қарауды тапсырды. 1957 жылдың 3 қарашасында Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшырылмас бұрын Лайканың жүні нашар этанол ерітіндісімен сүртіліп, мұқият таралды, ал оның дене функцияларын бақылауға арналған сенсорлар орналастырылатын жерлерге йод жағылды. Капсуланы соңғы көтеріліске дейін дайындаған техниктердің бірі: «Лайканы контейнерге салып, люкті жапқаннан кейін, біз оның мұрнын сүйіп, сәтті сапар тіледік, оның бұл сапардан оралмайтынын білдік», – деді.

Саяхат

Ұшыру уақыты туралы мәліметтер көздерге қарай өзгереді, Мәскеу уақыты бойынша 05:30:42 немесе 07:22 деп көрсетіледі. Ең жоғары үдеу кезінде Лайканың тыныс алуы ұшырылу алдындағы деңгейден 3-4 есеге артты. Сенсорлар оның жүрек соғуы ұшырылуға дейін минут сайын 103 рет болса, алғашқы үдеу кезінде 240 ретке дейін жеткенін көрсетті. Орбитаға жеткеннен кейін, "Спутник-2" ғарыш кемесінің мұрындық бөлігі сәтті ажыратылды; алайда, "А блогының" негізгі бөлігі жоспарланғандай бөлінбеді, бұл жылулық басқару жүйесінің қалыпты жұмыс істеуіне кедергі келтірді. Термооқшаулаудың бір бөлігі жыртылып, кабина температурасы көтерілді. Салмақсыздыққа үш сағаттан кейін Лайканың пульсі минут сайын 102 ретке төмендеді, бұл жердегі бұрынғы сынақтардан үш есе ұзақ болды, ол оның қаншалықты стресске ұшырағанын көрсетеді. Алғашқы телеметриялық мәліметтер Лайканың алаңдағанын, бірақ тамақ жегенін көрсетті. Ұшудың шамамен 5-7 сағатынан кейін ғарыш кемесінен өмірдің белгілері тоқтатылды. Кеңес ғалымдары Лайканы уланған тамақпен өлтіруді жоспарлаған. Көп жылдар бойы Кеңес Одағы оның батареялардың істен шығуынан немесе эвтаназия жасалғанынан өлгені туралы қайшылықты мәлімдемелер жасады. Оның өлімі туралы көптеген қауесет тарады. 1999 жылы бірнеше ресейлік дереккөздер Лайканың төртінші күні кабинаның қызып кетуінен өлгенін хабарлады. 2002 жылдың қазан айында "Спутник-2" миссиясының ғалымдарының бірі Димитрий Малашенков Лайканың төртінші айналымда қызып кетуден өлгенін мәлімдеді. Ол Хьюстон, Техас қаласында өткен Әлемдік ғарыш конгресінде жасаған баяндамасында: "Мұндай шектеулі уақыт ішінде сенімді температуралық басқару жүйесін жасау іс жүзінде мүмкін емес екені анықталды" деді. Бес айдан кейін, 2570 айналымнан соң, 1958 жылдың 14 сәуірінде қайта кіру кезінде "Спутник-2" (Лайканың қалдықтарымен бірге) жанып кетті.

Жануарлармен зерттеулердің этикасы

Кеңес-Америка ғарыш жарысының маңыздылығына байланысты, осы эксперименттің тудырған этикалық мәселелері біраз уақытқа дейін назардан тыс қалды. 1957 жылғы газет тілшіліктері көрсеткендей, баспасөз бастапқыда саяси перспективаны жариялауға бағытталған, ал Лайканың денсаулығы және оны қайтару мүмкін болмауы кейін ғана мәселе болды. "Спутник-2" қайта әкелу үшін жоспарланбаған, және Лайканың қаза болатыны бастан-ақ қабылданған. Бұл миссия әлем бойынша жануарларға қатыгездікпен қарау және ғылымды дамыту үшін жануарларды сынау туралы пікірталасты қозғады. Ұлыбританияда Ұлттық Иттерді Қорғау Лигасы барлық ит иелерін Лайка ғарышта болған әр күні бір минут үнсіздік сақтауға шақырды, ал Жануарларға қатыгездіктің Алдын Алу Корольдік Қоғамы (RSPCA) тіпті Мәскеу радиосы ұшыруды жариялағанға дейін наразылық білдірді. Сол кездегі жануарлар құқығын қорғаушылар кеңестік елшіліктердің алдында наразылық акцияларын ұйымдастыруға шақырды. Басқалары Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының алдында демонстрация өткізді. АҚШ-тағы зертханалық ғалымдар Лайканың қазасы туралы жаңалықтардан бұрын кеңестік ғалымдарға қолдау көрсетті. Кеңес Одағында бұл мәселе бойынша көп дау болған жоқ. Бұқаралық ақпарат құралдары, сондай-ақ кейінгі жылдардағы кітаптар мен жұртшылық ғарышқа итті жіберу туралы шешімді ашық түрде сынаған жоқ. 1998 жылы Кеңес үкіметі құлағаннан кейін, Лайканы ғарышқа жіберуге жауапты ғалымдардың бірі Олег Газенко оның қазасына жол бергеніне өкініш білдірді:

Варшава шартының басқа елдерінде саяси цензураға байланысты кеңестік ғарыш бағдарламасын ашық сынау қиын болды, бірақ польшалық ғылыми айналымдарда сынға алудың айқын мысалдары болды. 1958 жылы жарық көрген польшалық ғылыми журнал "Кто, Когда, Почему" ("Кім, қашан, неге") "Спутник-2" миссиясын талқылады. Журналдың ғарышкерлікке арналған бөлімінде Кшиштоф Борунь "Спутник-2" миссиясын "өкінішті" деп сипаттады және Лайканы тірі күйінде Жерге қайтармағанын "ғылым үшін сөзсіз үлкен шығын" деп сынады.

Мұра

Лайка Ресейдің космонавттарды дайындау орталығы – Жұлдыз қаласындағы ескерткіш және тақта арқылы есте қалдырылған. 1997 жылы орнатылған ескерткіште Лайканың құлақтары тік тұрып, космонавттардың артында бейнеленген. 1964 жылы Мәскеуде салынған "Ғарышқа жандарбандылар" монументінде де Лайка бар. 2008 жылдың 11 сәуірінде Лайканы ғарышқа ұшуға дайындаған әскери зерттеу орталығында оның ғарыш зымыранының үстінде тұрған ескерткіші ашылды. Лайканың суреті салынған маркалар мен конверттер, сондай-ақ брендтік темекілер мен тұспалдақтар шығарылды. Иттерді тасымалдайтын болашақ ғарыш миссиялары оларды аман-есен қайтару мақсатында жоспарланатын болды; алғашқы сәтті қайтару "Корабль-Спутник-2" ұшысынан кейін орын алды, онда Белка мен Стрелка атты иттер және басқа да ондаған тірі организмдер Жерге қауіпсіз оралды. Дегенмен, төрт басқа ит советтік ғарыш миссияларында қаза тапты: Барс пен Лисичка 1960 жылдың 28 шілдесінде ұшырылғаннан кейін көп ұзамай R7 зымырасы жарылып, қаза болды, ал Пхиолка мен Мушка "Корабль-Спутник-3" апатқа ұшырап, жарылысқа жіберілген кезде қайтыс болды.