Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балтық теңізіндегі құм шеті
Sand dune spit on the Baltic
Курш шеті (; Ку́ршская коса́; Kurische Nehrung;) – Курш лагунасын Балтық теңізінен бөліп тұратын ұзын, жұқа, иіліс құм шеті. Бұл Литва мен Ресей бөлісіп пайдаланатын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы. Оның оңтүстік бөлігі Ресейдің Калининград облысы аумағында, ал солтүстік бөлігі Литваның оңтүстік-батысындағы Клайпеда округінде орналасқан.
The Curonian (Courish) Spit (; Ку́ршская коса́; Kurische Nehrung; ) is a long, thin, curved sand dune spit that separates the Curonian Lagoon from the Baltic Sea. It is a UNESCO World Heritage Site shared by Lithuania and Russia. Its southern portion lies within Kaliningrad Oblast of Russia, and its northern within southwestern Klaipėda County of Lithuania.
География
Курш аралы оңтүстіктегі Самбия түбегінен солтүстік ұшына дейін созылып жатыр, одан тарғыл жол арқылы Литва материгіндегі Клайпеда порты көрінеді. Курш аралының солтүстікке қарай ұзаққа созылған бөлігі Литваның Клайпеда округінде орналасқан, ал қалған бөлігі Ресейдің Калининград облысының құрамына кіреді. Аралдың ені Ресейде (Лесной ауылының жанында) ең кемінен Литвада (Ниданың солтүстігінде) ең көбіне дейін өзгеріп тұрады.
The Curonian Spit stretches from the Sambia Peninsula on the south to its northern tip next to a narrow strait, across which is the port city of Klaipėda on the Lithuanian mainland. The northern long stretch of the Curonian Spit peninsula lies in Klaipėda County, Lithuania, while the rest is part of Russia's Kaliningrad Oblast, Russia. The width of the spit varies from a minimum of in Russia (near the village of Lesnoy) to a maximum of in Lithuania (just north of Nida).
Геологиялық тарихы
Курш түкіршігі шамамен б.з.д. 3 мың жылдықта қалыптасқан. Мұздық морена оның негізін құрады; желдер мен теңіз ағындары кейіннен құмды жеткілікті мөлшерде әкеліп, осы құрылымды теңіз деңгейінен жоғары көтеріп, ұстап тұрды. Ол құмның тасымалдануы мен шөгінуі арасындағы динамикалық тепе-теңдікке байланысты. Геологиялық тұрғыдан алғанда, бұл – уақытша жағалау элементі. Ең мүмкін даму жолы – Курш түкіршігінің ішкі жағындағы аязды шығанақ әбден шөгінділермен толып, жаңа жер пайда болуы.
The Curonian Spit was formed about 3rd millennium BC. A glacial moraine served as its foundation; winds and sea currents later contributed enough sand to raise and keep the formation above sea level. It depends on a dynamic balance between sand transport and deposition. It is, geologically speaking, an ephemeral coast element. The most likely development is that the shallow bay inside the Curonian Spit will eventually fill up with sediment, thus creating new land.
Мифология
Неринга муниципалитеті атауының халықтық этимологиясы бойынша, Неринга есімді алып бойлы қыз болған, ол Курш шығанағын жасап, балықшыларға көмектескен.
According to folk etymology for the name of Neringa Municipality, there was a giantess girl named Neringa, who formed the Curonian Spit and helped fishermen.
Орта ғасырлар
800-1016 жылдары Спит Кауп қаласының орналасқан жері болды, ол әлі күнге дейін қазба жұмыстары жүргізілмеген маңызды пұтқа табынушы сауда орталығы еді. Тевтон орденінің рыцарлары 13 ғасырда бұл аймақты басып алып, Мемель (1252), Нойхаузен (1283) және Росситтен (1372) қалаларын салған. Он үш жылдық соғыстан (1454–1466) кейін, бұл құмтөбе Тевтон орденінің билігіндегі поляк феодалының бір бөлігіне айналды. Бұл жерде Балтық тілдерінің бірі – қазір жойылып кеткен Ескі Пруссия тілінің соңғы тірі сөйлеушісі тұрған болуы мүмкін.
From c. 800 to 1016, the Spit was the location of Kaup, a major pagan trading centre which has not yet been excavated. The Teutonic Knights occupied the area in the 13th century, building their castles at Memel (1252), Neuhausen (1283), and at Rossitten (1372). After the Thirteen Years' War (1454–1466), the spit became part of a Polish fief held by the Teutonic Knights. The spit may have been the home of the last living speaker of now extinct Old Prussian, one of the Baltic languages.
Курсениеки мекені
Адамның бұл аймаққа елеулі әсері 16 ғасырда басталды. Кенигсбергтен келген суретшілер, мысалы Юлиус Фреймут, сондай-ақ Эрнст Вихерт және Карл Цукмайер сияқты ақындар да осы аймақты аралады.
Significant human impacts on the area began in the 16th century. Painters from Königsberg such as Julius Freymuth visited the area, as did poets like Ernst Wiechert and Carl Zuckmayer.
Курсеньики
Қазіргі уақытта Куршениектер, сондай-ақ Куршинкаилар деп те аталады, бұл Курондық тілдеме бойында өмір сүретін, құрылысқа жақын Балтық этносы. 1649 жылы Куршинкаилардың қоныстану аймағы Мемельден (Клайпеда) Гданьскқа дейін созылған. Куршинкаилар ақырында немістерге сіңіп кетті, бірақ олардың бір бөлігі әлі де Курондық тілдеме бойында тұрып жатыр. Куршинкаилар Латвия Ресей империясынан тәуелсіздік алғанға дейін латыштар саналды, бұл тілдік аргументтерге негіделген еді. Осы себепті Латвия Курондық тілдеме, Мемель және Пруссияның басқа да аумақтарына талаптар қойды, бірақ кейіннен бұл талаптардан бас тартылды.
While today the Kursenieki, also known as Kuršininkai, are a nearly extinct Baltic ethnic group living along the Curonian Spit, in 1649 Kuršininkai settlement spanned from Memel (Klaipėda) to Gdańsk. The Kuršininkai were eventually assimilated by the Germans, except along the Curonian Spit where some still live. The Kuršininkai were considered Latvians until after World War I, when Latvia gained independence from the Russian Empire, a consideration based on linguistic arguments. This was the rationale for Latvian claims over the Curonian Spit, Memel and other territories of Prussia, which would be later dropped.
Қазіргі жағдай
Курониялық шыбық Еуропадағы ең биік жылжымалы (қозғалмалы) құм төбелеріне мекендейді. Олардың орташа биіктігі 15 метрді құрайды, бірақ кейбіреулері одан да биік. Шыбықтың сыртқы жағалауларынан бастап құм қырларына, батпақты жерлерге, шалғындар мен орманға дейін әртүрлі экологиялық жүйелер кездеседі. Оның Шығыс Атлант мұхитының көшпенді құстар жолында орналасқандығы көшіп бара жатқан су құстарының осы жерге жиі тоқтағанын білдіреді. Көктем және күзгі көшу кезінде 10-20 миллионға жуық құс осы аймақтан өтеді, соның ішінде көптегендері демалуға немесе көбейіп өсіп-өнуге тоқтайды.
The Curonian Spit is home to the highest moving (drifting) sand dunes in Europe. Their average height is , but some attain a height of Several ecological communities are present on and near the Spit, from its outer beaches to dune ridges, wetlands, meadows, and forests. Its location on the East Atlantic Flyway means it is frequently visited by migratory waterfowl. Between 10 and 20 million birds fly over the feature during spring and fall migrations, and many pause to rest or breed there.
Туризм
Литвадағы Нида шағын аралдың ең ірі қаласы, көбінесе литвалық және неміс туристері демалуға жиі келетін курорт.
The largest town on the spit is Nida in Lithuania, a holiday resort, mostly frequented by Lithuanian and German tourists.
Парнид құмдықтары мен күн сағаты
Қатты желдің әсеріне түскен Парнидис құмды төбесі теңіз деңгейінен жоғары көтеріліп келеді. Жергілікті тұрғындар Парнидис атауы "Нида арқылы өтті" деген мағына беретін сөз тіркесінен шыққан деп санайды, себебі бұл желмен соққан құмды төбе Нида ауылынан бірнеше рет өтіп кеткен. Ғалымдардың есебуынша, тік құм беткейлеріне шығу немесе түсу кезінде әрбір адам бірнеше тонна құмды жылжытады, сондықтан саяхатшыларға белгіленген жолдармен ғана көтерілуге рұқсат етіледі. 1995 жылы Парнидис құмды төбесінде орнатылған граниттен жасалған күн сағаты уақытты дәл көрсетеді. Күн сағаты 2011 жылы дауылдан зардап шегуінен кейін қайта жаңартылды. Күн сағаты – биіктігі және салмағы бар тас бағана. Ол гранитті тақташалармен жабылған, сағат және жарты сағаттық белгілермен ойылған кішкентай сатылардан, сондай-ақ әр ай үшін бір белгіден және күн тоқырауы мен күн мен түн теңелуі үшін қосымша төрт белгіден тұрады. Астрономиялық тұрғыдан қарағанда, Парнидис құмды төбесі Литвада күн сағатын орнату үшін өте қолайлы орын болып табылады.
Parnidis sand dune, subjected to drift by harsh winds, is rising up to above sea level. Local residents believe that the name Parnidis comes from the phrase meaning "passed across Nida", because this wind blown dune has several times passed through the village of Nida. Scientists estimated that each person climbing or descending on the steep dune slopes moves several tons of sand, so hikers are allowed to climb only in designated paths. There is a granite sundial built on Parnidis dune in 1995 that accurately shows the time. The sundial was rebuilt in 2011 following storm damage. The sundial is a stone pillar high and weighing It consists in small steps covered with granite slabs, carved with hour and half hour notches, as well as one notch for each month, and four additional notches for solstices and equinoxes. From the astronomical point of view Parnidis dune is an ideal place for the sundial in Lithuania.
Қоршаған ортаны қорғау
Көбінесе таза табиғаттың панасы ретінде танымал Курш шетқабатымен байланысты экологиялық мәселелер бар. Туризм мен балық аулаудың аймақтық экономика үшін маңыздылығына байланысты теңіз бен жағалаудың ластануы аймақ үшін апатты салдарға әкелуі мүмкін, себебі бірегей табиғат пен экономикаға зиян келтіріледі. Ресейдің аумақтық суларында, Курш шетқабатының жағалауынан оффшорлық бұрғылау нысанының (Кравцовское (D 6) мұнай кен орны) салынуы мұнайдың төгілуі мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. 2002-2005 жылдар аралығында Калининград облысы мен Литвадағы жергілікті экологиялық белсенділер «Лукойлдың» мұнай кен орнын игеру жоспарларына қарсылық білдірді, мұнайдың ағып кетуі жағдайында қоршаған ортаға және туризмге (аудандағы маңызды табыс көзі) келтірілетін мүмкін үлкен зиянды ескерді. Бұл мәселе Ресей үкіметінен қолдау таппады. Дегенмен, оны Литва үкіметі қолдады. Мұнай кен орны Литваның аумақтық суларының шекарасынан шамамен алғанда; басым солтүстік ағындарының болуы, мұнай төгілген жағдайда Литваның жағалауына көп зиян тиеді дегенді білдіреді. D 6 операцияларына қарсылық халықаралық деңгейде аз қолдау тапты және мұнай платформасы 2004 жылы іске қосылды. ХХІ ғасырдың басында екі мемлекет D 6 жобасының қоршаған ортаға тигізетін әсерін бірлесіп бағалауға келісті, соның ішінде мұнай төгілуін болдырмау жоспарлары да қарастырылды. 2010 жылға дейін бағалау және жою жобасы аяқталған жоқ. Тағы бір алаңдаушылық – туризмнің артуы оны тартымды ететін табиғаттың өзін жояды. Осы себепті, қорғау шаралары қабылданды, мысалы, шетқабаттың белгілі бір аймақтарында туристерге жаяу жүруге тыйым салынды. Курш шетқабатында табиғи қауіптер Литваның басқа жерлеріне немесе Калининград облысына қарағанда қауіптірек. Мысалы, дауылдар онда күштірек болады. Топырақтың эрозиясын болдырмау үшін ағаштардың маңыздылығын ескере отырып, жазда болатын орман өрттері экология үшін үлкен қауіп төндіреді.
There are environmental concerns related to the Curonian Spit, which is often promoted as a refuge of clean nature. Due to the importance of tourism and fishing for the regional economy, pollution of sea and coastlines may have disastrous effects for the area as the unique nature and the economy would be damaged. The construction of an offshore drilling facility (the Kravtsovskoye (D 6) oilfield) in the territorial waters of Russia, from the coastline of the Curonian Spit raised concerns over possible oil spills. Between 2002 and 2005 local environmentalists in Kaliningrad Oblast and Lithuania protested against Lukoil's plans to exploit the oilfield, objecting to the possible great damage to the environment and tourism (a vital source of income in the area) in case of oil leakage. These concerns did not engender support in the government of Russia. They were, however, supported by the government of Lithuania. The oilfield is about from the boundary of Lithuanian territorial waters; the prevailing northward currents means that the Lithuanian coastlines would receive much potential damage in case of leakage. Opposition to the operation of D 6 met little international support, and the oil platform was opened in 2004. During the first decade of the 21st century the two states agreed to a joint environmental impact assessment of the D 6 project, including plans for oil spill mitigation. The assessment and mitigation project had not been completed as of 2010. Another concern is that increased tourism destroys the very nature that attracts it. For this reason, protective measures have been taken, such as banning tourists from hiking in certain areas of the spit. Natural hazards are more dangerous in the Curonian Spit than elsewhere in Lithuania or the Kaliningrad Oblast. For example, storms tend to be stronger there. Due to the importance of trees in preventing soil erosion, forest fires that happen in summer are more dangerous to the ecology.