Кіріспе
Джордж Каспар Хоманс (11 тамыз 1910 – 29 мамыр 1989) – американдық әлеуметтанушы, мінез-құлық әлеуметтануының негізін қалаушы, Америка әлеуметтану қауымдастығының 54-ші президенті және әлеуметтік алмасу теориясының архитекторы болғандардың бірі. Хоманс ғылымда әлеуметтік мінез-құлықты зерттеулерімен, "Адам тобы", "Әлеуметтік мінез-құлық: оның элементарлық формалары" атты еңбектерімен, алмасу теориясына қосқан үлесімен және әлеуметтік мінез-құлықты түсіндіруге арналған түрлі ұсыныстарымен танымал. Ол сонымен қатар АҚШ-тың екінші президенті Джон Адамстың үшінші ұрпағы.
George Caspar Homans (August 11, 1910 – May 29, 1989) was an American sociologist, founder of behavioral sociology, the 54th president of the American Sociological Association, and one of the architects of social exchange theory. Homans is best known in science for his research in social behavior and his works The Human Group, Social Behavior: Its Elementary Forms, his contributions to exchange theory, and the different propositions he developed to explain social behavior. He is also the third great grandson of the second President of the United States, John Adams.
Өмірбаян
Джордж С. Хоманс 1910 жылдың 11 тамызында Бостон қаласында дүниеге келді және Роберт Хоманс пен Абигейл Адамс Хоманстың ұлы ретінде Массачусетс штатындағы Кембридждегі шағын үйde өсті. Ол анасының тарапынан американ президенттері Джон Адамс пен Джон Куинси Адамстың тікелей ұрпағы еді.
Жеке өмір
Хоманс 1923-1928 жылдары Нью-Гэмпшир штатының Конкорд қаласындағы Санкт-Полс мектебінде оқыды. 1928 жылы Хоманс ағылшын және американ әдебиеті мамандығы бойынша Гарвард колледжіне түсті. Хоманс заңгерлер мен саясаткерлердің ұзын тізімінен шыққан болғанымен, студенттік жылдары поэзияға бейімделді және жазушы мен ақын болуға зор мақсат қойды. Джордж өзінің алғашқы туындыларын «Гарвард адвокаты» журналында жариялады, сондай-ақ редакциялық алқаға сайланды. 1932 жылы бітіргеннен кейін Хоманс Канзас штатының Эмпория қаласындағы «Уильям Аллен Уайтпен бірге «Газетте» газетінде» жұмыс істегісі келді, бірақ Ұлы депрессия салдарынан газет оған жұмыс ұсына алмады, нәтижесінде Хоманс жұмыссыз қалды. «1941 жылы ол Нэнси Паршалл Куперге үйленді, ол оның өмір бойы серігі болды». Соғыс жылдарында қызмет еткеніне қарамастан, «Кереметке келу: Социологтың білім алуы» (1984) атты автобиографиясында ол теңіз күштерінің шектеулеріне наразы екенін және әсіресе Жеткізу корпусы сияқты бюрократиялық бөлімдердегі кеңсе қызметкерлерін жек көретінін айтты. Хоманс әлеуметтануға қатысуын «сәттілікке байланысты» немесе «басқаша істеуге ештеңем болмағандықтан» деп сипаттады. Лоуренс Джозеф Хендерсон, барлық ғылымдардың бірыңғай теориялық және әдістемелік принциптерге негізделуі керек деп сенген биохимик және әлеуметтанушы, Хомансқа маңызды ықпал етті. Бір күні Хоманс Гарвардта Хендерсонның семинарына қатысып, оның лекциясына қызығушылық танытты. Хоманс сондай-ақ адам факторын зерттейтін психолог, профессор Элтон Мейодан да әсер алды. Ол Бронислав Малиновский, Альфред Рэдклифф-Браун және Реймонд Ферт сияқты көрнекті әлеуметтік антропологтардың еңбектерін оқыды. Осы еңбектерден Хоманс мәдениеттердегі ұқсастықтардың орнына «бірдей жағдайларда жұмыс істейтін адамдар тәуелсіз түрде ұқсас институттарды құрды» деген сенімге келді. Содан кейін Хоманс Гарвардтағы Парето шеңбері деп аталатын талқылау тобына қосылды, оны Хендерсон басқарды және Вильфредо Паретоның еңбектері оған үлкен әсер етті. Хендерсон лекцияларында Парето туралы жиі айтты. Парето экономикалық үлестірумен айналысқан әлеуметтік ғалым болды. Паретоның теориялары мен Хендерсонның лекциялары Хоманстың «Паретоға кіріспе» атты алғашқы кітабына ықпал етті, оны Парето шеңберінің мүшесі Чарльз П. Кертиспен бірлесіп жазды. 1934 жылдан 1939 жылға дейін Хоманс Гарвардта А. Лоуренс Лоуэлл құрған, әлеуметтану, психология және тарих сияқты салаларда түрлі зерттеулер жүргізген, жаңадан құрылған Қоғам мүшелерінің қатарына ілікті. Оның институттағы әріптестері Ван Куин, Эндрю Глисон және Б. Ф. Скиннер болды, олардың көпшілігі Гарвард профессоры болды. Скиннер Хомансқа бақылау әдістері және күшейту идеясы туралы үйретті. «Джордж Хоманстың социологиясы Скиннердің күшейтуі мен пайдалылық теориясының үйлесімі болды деуге болады». Кіші ғылыми шәкірттік жобасы аясында Хоманс Англияның ауылдарын антропологиялық тұрғыдан зерттеді, нәтижесінде «Он үшінші ғасырдың ағылшын ауылдары» (1941) атты еңбегі жарық көрді, ол докторлық диссертациясының орнына жазылды, бірақ ол ешқашан алған жоқ. Хоманс Гарвардта магистратураға қабылданды; Гарвардтың әлеуметтану факультетін 1930 жылы құрған Питирим Сорокин Хоманс пен Роберт Мертонды бағдарламаға қабылдағаны үшін мақталады. Осы білімнен «Хоманс осы зерттеулерден алған негізгі идея өзара әрекеттесудің маңыздылығы және өзара әрекеттесудің салдарынан адамдар арасындағы сезімдердің қалыптасуы болды».
Оқыту
1939 жылы Хоманс Гарвард факультетінің мүшесі болды, бұл өмір бойына созылған байланыс болды, ол әлеуметтану және ортағасырлық тарихты оқытты, сонымен қатар поэзия мен шағын топтарды зерттеді. Оқыту қызметі оны индустриалдық социология саласындағы жаңа еңбектермен таныстырды және функционалдық антропологтардың еңбектерімен таныстырды. 1941 жылға дейін ол социология пәнінің оқытушысы болды, содан кейін соғысқа қолдау көрсету үшін АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қатысты. Төрт жылдық әскери қызметтен кейін ол Бостонға оралып, 1946 жылдан 1953 жылға дейін доцент, ал 1953 жылдан кейін әлеуметтану профессоры ретінде сабақ беруін жалғастырды. Ол Гарвардтың Бизнес әкімшілігі мектебінде Форд қорының стипендиаты болды. Хоманс студенттеріне өте берілгендік танытты, шәкірттеріне де, әріптестеріне де бірдей қарады, ешкімді жасы, жынысы, лауазымы немесе әлеуметтік статусы бойынша кемсіртпеді. Ол академиялық пікірталасқа құрметпен қатысуды жақтады. Оның көптеген жазбаларының арқасында 1956 жылы Америка өнер және ғылым академиясының, 1964 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі, 1964 жылы Америка социологиялық қауымдастығының 54-ші президенті, ал 1972 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1980 жылы оқытушылық қызметтен зейнетке шықты.
Адамдар тобы
Хоманс Хендерсонның құбылыстар жиынтығын зерттегенде ескеру қажет айнымалылардың (немесе ұғымдардың) жіктелуінен тұратын тұжырымдамалық схема туралы ойына әсерленді. Хоманс теориясының алмасу қағидалары Б. Ф. Скиннердің мінез-құлқылық теориясына ішінара негізделген. Хоманс Б. Ф. Скиннердің қабақтардың мінез-құлқы туралы қағидаларын адамдардың өзара әрекеттесуіне қолданды. Ол өзінің теориясы "Алмасу теориясы" деп аталуына өкінді, себебі ол бұл әлеуметтік мінез-құлқы теориясын нақты жағдайларға қолданылатын мінез-құлқы психологиясы деп қарады. Хоманс сонымен қатар Эмиль Дюркгеймнің еңбектерінен нұсқау алды, бірақ Дюркгеймнің теорияларының жекелеген аспектілерімен көбінесе келіспеді. Мысалы, Дюркгейм жеке адамдар қоғамның бөліктері болғанымен, қоғамды құрайтын адамдардан гөрі артық екеніне сенді. Ол қоғамды жеке адамдар мен олардың ниеттерін қарапайымдастырып зерттеуге болатынын айтты.
Жетістік ұсынысы
Адамдар жасаған барлық әрекеттер үшін, егер адамның белгілі бір әрекеті жиі марапатталса, сол адамның осы әрекетті қайтадан орындау ықтималдығы артады (Хомэнс, 1974:16). Бұл тұжырымды түсіндіру үшін Хоманс кеңседегі жұмыс ортасын және «Адам» мен «Басқа» арасындағы әлеуметтік қарым-қатынасты мысалға келтіреді. Қарапайым тілмен айтқанда, Хоманс бұл ұсыныстың адам басқалардан кеңес сұрағанда қолданылатынын айтады. Яғни, егер адам басқа біреудің көмегі өте пайдалы болғанын көрсе, ол қайтадан кеңес алу үшін сол адамға жүгінеді. Мұның өзара әсері ретінде, ол басқалардан кеңес немесе көмек сұрауға көбірек сенімді болады, ал олар өздеріне көмек сұрағандарға сол немесе басқа кеңес беруге ынталанады. Хоманс бұл ұсыныстың үш кезеңнен тұратынын түсіндіреді: 1) адамның әрекеті, 2) марапатталған нәтиже және 3) бастапқы әрекеттің қайталануы. Хоманс сонымен қатар сәттілік туралы ұсыныстың үш ерекшелігін атап көрсетеді. Біріншіден, жиі марапаттау жиі әрекеттерге әкеледі. Екіншіден, мінез-құлық пен марапат арасындағы уақыт қысқа болса, адамның осы мінез-құлықты қайталау ықтималдығы артады. Соңғысы, мінез-құлықты қайталау тұрақты марапаттарға қарағанда, аралық марапаттар болғанда көбірек орын алады.
Мұра
1989 жылы 29 мамырда Массачусетс штатының Кембридж қаласында жүрек ауруынан қайтыс болды. Джордж С. Хоманс социологиялық әлемге әлеуметтік теория саласында көптеген еңбектер сыйлады және ең белгілісі – оның Әлеуметтік айырбас теориясы және әлеуметтік мінез-құлық туралы зерттемелері. Чарльз Тилли "Джордж Каспар Хоманс және біз" еңбегінде оның студенттеріне, әріптестеріне және танысқан адамдарына тигізген әсерін былай сипаттайды: "Оның студенттері теорияның өзі үшін құрған теорияларға және теориялар туралы теорияларға сенімсіздікпен қарауды мұра етті. Олар пікір білдірмеген жағдайда да, оның оқушылары мен оқырмандары жігерленіп, жаңарып қайтты. Джордж – өмірге қуат сыйлаушы, жаңа тыныс беруші еді" (Тилли, 1990:264).