Кіріспе
Американдық-австриялық социолог Томас Лакманн (14 қазан 1927 – 10 мамыр 2016) – неміс және словен тегінен шыққан, негізінен Германияда оқытқан американдық-австриялық социолог. Югославия Корольдігінің Есенице қаласында туған Лакманн Вена университеті мен Инсбрук университетінде философия және тіл білімін оқыды. 1950 жылы Бенита Петкевичке үйленді. Оның еңбектері коммуникация социологиясы, білім социологиясы, дін социологиясы және ғылым философиясы саласындағы зерттеулердің маңызды бөлігін құрайды. Оның ең белгілі еңбектері: 1966 жылғы «Реальностьтың әлеуметтік құрылысы: Білім социологиясы бойынша трактат» (Питер Л. Бергермен бірге жазылған), «Көрінбейтін дін» (1967) және «Тіршілік әлемінің құрылымы» (1973) (Альфред Шюцпен бірге жазылған).
Thomas Luckmann ('/l//ʌ//k//m//ən/; October 14, 1927 – May 10, 2016) was an American Austrian sociologist of German and Slovene origin who taught mainly in Germany. Born in Jesenice, Kingdom of Yugoslavia, Luckmann studied philosophy and linguistics at the University of Vienna and the University of Innsbruck. He married Benita Petkevic in 1950. His contributions were central to studies in sociology of communication, sociology of knowledge, sociology of religion, and the philosophy of science. His best known titles are the 1966 book, The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge (co authored with Peter L. Berger), The Invisible Religion (1967), and The Structures of the Life World (1973) (co authored with Alfred Schütz)
Ерте өмір
Лакман 1927 жылы сол кезде Югославия Корольдігінің құрамына кіретін Словенияның Есенице қаласында дүниеге келді. Оның австриялық әкесі өнеркәсіпші, ал анасы Люблянадан шыққан словен отбасынан болған. Анасының жағынан ол словен ақыны Божо Водушекпен туыс болды. Бала кезінде ол екі мүлдем әртүрлі мәдениетке тап болды, соның арқасында Лакман словен және неміс тілдерінде сөйлейтін екі тілді ортада өсудің мүмкіндігіне ие болды. 1941 жылға дейін Есеницеде словен тіліндегі мектептерде оқыды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Словенияның оккупациясы оны Австриядағы Клагенфурт гимназиясына ауысуға мәжбүр етті. Кейін 1943 жылы әкесі мен басқа да туыстары Екінші дүниежүзілік соғыста қаза болғаннан кейін анасымен бірге Венаға көшіп келді, және ол Luftwaffe-ге Luftwaffenhelfer ретінде қатысты. Соғыс аяқталуға аз уақыт қалғанда Лакман жеңіл жарақаттар алғандықтан әскери госпитальға ауыстырылды. Лакман Бавариядағы госпитальде болғанда, АҚШ аймақты азат етті. 1945 жылы азат етілгеннен кейін Лакман соғыс тұтқынына айналып, үш айдан кейін қашып құтылды. Содан кейін ол Венаға қайта оралды. Алғашқы академиялық лауазымын Нью-Йорк штатының Женева қаласындағы Хобарт колледжінде алды, ал кейін Альфред Шюц қайтыс болғаннан кейін The New School-да оқытушылыққа оралды. Лакман 1965 жылы Франкфурт университетінде профессорлық қызметке тағайындалды. 1963 және 1966 жылдары екі кітап және бірнеше сәтті мақалалар жариялағаннан кейін, Лакман 1970 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Германияның Констанц университетінде социология профессоры, кейіннен профессор-эмеритус болып жұмыс істеді. Констанцтағы оның қызметі жан-жақты ғылыми зерттеулермен және қарым-қатынас, тіл білімі, әдебиет және тарих салаларындағы көптеген мақалалар жазумен ерекшеленді.
Өмірдегі оқиғалар
1950 жылы Лакманн латыш тайлы, Австрия мен Германияда оқытқан әлеуметтанушы Бенита Петкевичке үйленді. Олардың некесі оның өміріндегі маңызды өзгеріс болды, оған көптеген басқа да жағдайлар әсер етті. Олардың үш қызы болды: Мая, Мара және Метка.
Философия және әлеуметтік ой
Лакманн австриялық-американдық ғалым Альфред Шюц негізін салған, феноменологиялық бағытталған әлеуметтану мектебінің жақтасы болды. Ол феноменологиялық социологияның, қазіргі қоғамдағы дін социологиясының, сондай-ақ білім және коммуникация социологиясының қалыптасуына үлес қосты.
Әлеуметтік конструктивизм
Әлеуметтік конструкционизм әлеуметтік құрылыс процесін зерттеуге қатысты. Оны дін теориясы немесе басқа да әлеуметтік құбылыс емес, көзқарас ретінде сипаттауға болады. Өзінің бірнеше еңбектерінде ол әлеуметтік конструкционизм теориясын дамытты, бұл теория барлық білім, соның ішінде күнделікті өмірдің ең қарапайым, жалпы ақыл-ойы, гендер, этникалық топтар, ұлттар және дін сияқты ұғымдардың да әлеуметтік тұрғыдан құрылатынын айтады. Бұл білім әлеуметтік өзара әрекеттесулер арқылы, әсіресе тіл арқылы пайда болады және қолдауға алынады. Питер Л. Бергермен бірге ол "Реальностьтың әлеуметтік құрылысы" атты кітап жазды, ол 1966 жылы жарық көрді. Бұл кітап социология ғылымындағы маңызды өзгерістердің бір бөлігі болды, себебі ол "әлеуметтік құрылыс" терминін социологиялық терминологияның құрамына енгізді. Сонымен қатар, бұл дінтану саласындағы зерттеулерге де әсер етті, дін мен діни құндылықтарды әлеуметтік тәртіптің орталық элементі деп қарастырудан ауытқып, әлеуметтік тәртіпті жеке адамдар немесе адамдар тобы әлеуметтік тұрғыдан құрастырады деген пікірді қолдады. Кітап жарық көргеннен бері он үш тілге аударылды және социологиялық әдебиеттегі негізгі еңбектердің бірі саналады.
Діннің әлеуметтануы
Германиядағы далалық жұмысынан кейін және диссертациясын аяқтағаннан соң Лакманнан дінге қатысты айналадағы социологиялық әдебиеттерге шолулар жасауды сұрады. Шіркеутің қолдауымен жазылған дінтану социологиясының позитивистік, нақты емес көзқарастарынан көңілі қалған Лакманн 1963 жылы "Көрінбейтін дін" еңбегін жазуға мәжбүр болды. Онда, "діннің нақты институционалдық әлеуметтік түрі, діни ұғымдардың құрамында қалыптасқан, дүниетанымының бір бөлігін құрайтын қасиетті әлем". Лакманн бастапқыда қатал сынға ұшырағанымен, "Көрінбейтін дін" 20-ғасырдағы дінтану социологиясындағы маңызды қадамға айналды, әсіресе "Шындықтың әлеуметтік құрылысы" еңбегімен байланысты қарастырылғанда.
Білім және коммуникация әлеуметтануы
Лакманның білім мен коммуникация социологиясына қосқан үлесі, оның әлеуметтік-мәдени тілдік практикалар мен әлеуметтік шындықтың құрылысы арасындағы байланысты жан-жақты талдауына негізделген. Лакманн әңгімелесуді талдау бойынша жүргізген эмпирикалық зерттеулеріне сүйене отырып, «коммуникативтік жанрлар» теориясын түсіндіреді, онда әңгіме, мақал-мәтелдер, әзілдер сияқты тілдік түрлер әлеуметтік білімнің нысандары ретінде қызмет етеді және әлеуметтік құрылымды қалыптастыру құралы болып табылады. 2004 жылы Лакман Словения социологиялық қауымдастығының құрметті мүшесі атанды. 2002 жылы өткен конгресте Неміс социологиялық қауымдастығы оған социология ғылымына өмір бойы қосқан еңбегі үшін сыйлық берді, ал 2016 жылы Лакман осы қауымдастықтың құрметті мүшесі болды. Томас Лакманннің түпнұсқа қолжазбалары Констанцтағы әлеуметтік ғылымдар архивінде сақтаулы.