Кіріспе

Американдық социолог (1929–2017 жж.)

Питер Людвиг Бергер (17 наурыз 1929 – 27 маусым 2017 жж.) – Австрияда туған американдық социолог және протестанттық теолог. Бергер білімнің социологиясы, діннің социологиясы, модернизацияны зерттеу және социологиялық теорияға теориялық үлес қосу салаларындағы еңбектерімен танылды. Бергер ең белгілісі – Томас Лакманмен бірлесіп жазған «Реальностьтың әлеуметтік құрылысы: Білім социологиясы бойынша трактат» (Нью-Йорк, 1966) кітабы. Бұл кітап білім социологиясының ең ықпалды мәтіндерінің бірі саналады және әлеуметтік конструкционизмнің дамуында маңызды рөл атқарды. 1998 жылы Халықаралық социологиялық қауымдастық осы кітапты 20 ғасырда социология саласында жазылған ең ықпалды бес кітаптың қатарына қосты. Бергердің басқа да жазған кітаптары: «Социологияға шақыру: Гуманистік перспектива» (1963); «Періштелердің қауесеті: Заманауи қоғам және үстін тану» (1969); және «Қасиетті шатыр: Діннің социологиялық теориясының элементтері» (1967). Бергер өзінің мансабының көп бөлігін The New School for Social Research, Rutgers University және Boston University университеттерінде оқытты. Зейнеткерлікке шыққанға дейін 1981 жылдан бері Бостон университетінде жұмыс істеді және Экономикалық мәдениетті зерттеу институтының директоры болды.

Отбасылық өмір

Питер Людвиг Бергер 1929 жылғы 17 наурызда Австрияның Вена қаласында, христиан дініне ауысқан еврей Джордж Уильям мен Елька (Лоу) Бергерлердің отбасында дүниеге келді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай, 1946 жылы 17 жасында АҚШ-қа эмиграциялады.

1959 жылғы 28 қыркүйекте ол Бриджит Келнерге үйленді. Бригитта өзі де көрнекті әлеуметтанушы, Велсли колледжі мен Бостон университетінде қызмет етті, сонымен қатар екі оқу орнында да әлеуметтану кафедрасын басқарды. Бригитта 1928 жылы Шығыс Германияда дүниеге келген. Ол 1950-ші жылдардың ортасында АҚШ-қа көшіп келді. Ол отбасы әлеуметтануымен айналысқан әлеуметтанушы, ядролық отбасының жаңғырудың басты себептерінің бірі екенін айтты. Ол дәстүрлі отбасыларды зерттегенімен, бір жынысты қатынастарды қолдады. Ол Нью-Йорк қалалық университетінің Хантер колледжінде, Лонг-Айленд университетінде, Велсли колледжінде және Бостон университетінде оқытушы болып жұмыс істеді. Олардың екі ұлы болды: Томас Ульрих Бергер және Майкл Джордж Бергер. Томас өзі халықаралық қатынастар саласындағы ғалым, қазір Бостон университетінің Pardee Global Studies мектебінің профессоры және «Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі соғыс, кінә және әлемдік саясат» (2012) және «Антимилитаризм мәдениеттері: Германия мен Жапониядағы ұлттық қауіпсіздік» (2003) кітаптарының авторы.

Білім және мансап

1938 жылы Австрияны нацистер басып алғаннан кейін Бергер отбасымен бірге Палестинаға эмиграциялады, ол кезде бұл аймақ британдық басқаруда болған. Ол британдық жоғары мектеп, St. Luke's-те оқыды. Немістердің Хайфаны бомбалауынан кейін, ол Кармел тауына эвакуацияланды, онда дінге өмір бойына деген қызығушылығы қалыптасты. 1947 жылы Бергер отбасымен бірге тағы да эмиграциялады, бұл жолы АҚШ-қа, олар Нью-Йорк қаласында қоныстанды. Бергер Вагнер колледжінде бакалавр дәрежесін алып, 1954 жылы Нью-Йорктегі New School for Social Research-тен магистр және доктор ғылымдарының дәрежелерін алды. 1955 және 1956 жылдары Бад-Болл қаласындағы Евангелие академиясында жұмыс істеді. 1956 жылдан 1958 жылға дейін Бергер Гринсборо қаласындағы Солтүстік Каролина университетінде ассистент-профессор болды; 1958 жылдан 1963 жылға дейін Хартфорд теологиялық семинариясында доцент болды. Оның мансабындағы келесі қадамдар - New School for Social Research, Ратгерс университеті және Бостон колледжінде профессорлық қызметтер. 1981 жылдан бастап Бергер Бостон университетінде социология және теология профессоры болды. Ол 2009 жылы BU-дан зейнеткерлікке шықты. 1985 жылы ол Экономикалық мәдениетті зерттеу институтын құрды, кейін ол Мәдениет, дін және әлемдік істер институты (CURA) болып өзгерді, қазір Бостон университетінің Парди жаһандық зерттеулер мектебінің құрамында. 1985 жылдан 2010 жылға дейін CURA директоры қызметін атқарды. Питер Л. Бергердің түпнұсқалық қағаздары Констанцтағы әлеуметтік ғылымдар архивінде сақталады.

СОРА

Бергер 1985 жылы Бостон университетінде Мәдениет, дін және әлемдік мәселелер институтын құрды. Бұл институт дін және әлемдік мәселелер саласындағы зерттеулер, білім беру және қоғамдық талдам жүргізетін әлемдік орталық болып табылады. Институт төмендегі сұрақтарға жауап беруге тырысады: Дін мен құндылықтар әлемдегі саяси, экономикалық және қоғамдық этикалық дамуға қалай әсер етеді? Ертедегі болжамдарға қарамастан, неге соңғы жылдары діни тұлғалар мен идеялар жаһандық аренада одан да күшті болды? Дін мен этикалық әртүрлілік артып келе жатқан әлемде, қоғамдық діннің қайта жаңғыруы азаматтық, демократия және бейбіт өмірге қандай салдар әкеледі? CURA 40 елде 140-тан астам жобаны жүзеге асырды.

Шындықтың әлеуметтік құрылымы

Бергер мен Томас Лакманның "Реалитінің әлеуметтік құрылысы" (1966) кітабында түсіндірілгендей, адамдар ортақ әлеуметтік шындықты құрастырады. Бұл шындыққа күнделікті тілден бастап, ірі институттарға дейінгі әртүрлі нәрселер кіреді. Өміріміз әлем туралы білімімізбен басқарылады және біз өмірімізге қатысты ақпаратты пайдаланамыз. Біз қоғам туралы жалпы ережелер болып табылатын типтік схемаларды ескереміз. Жаңа схемамен кездескенде, оны санамыздағы бұрынғы схемалармен салыстырып, оларды сақтап қалуды немесе ескілерін жаңаларымен алмастыруды шешеміз. Әлеуметтік құрылым – осы типтік схемалардың барлығының жиынтығы. Альфред Шутц (1899-1959) білімнің социологиясын жасамағанмен, Бергер мен Лакман оның теориялық негіздерді түсінудегі маңыздылығын мойындайды. Кеңістіктік реттелу басқа адамдармен және заттармен өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді; кеңістіктің белгілі бір аймақтарын басқару қабілеті басқа адамның мүмкіндіктерімен қабаттасуы мүмкін. "Күнделікті өмірдің шындығы шындық деп қабылданады. Оның жай ғана болуынан өзге, қосымша растау қажет емес. Ол өзінен-өзі түсінікті және күшті факт ретінде бар. Тіл ортақ символдар мен білім қорын құруға көмектеседі, ал осыларға қатысу бізді қоғамға қатыстырады."

Әлеуметтану көзқарасы

Бергер социологияны адамдарға және қоғамға көмектесудің ғана емес, сонымен қатар қоғамда әрекетке ұқсатуға мүдделі барлық адам үшін маңызды әлеуметтік түсініктерді ұсынушы құрал ретінде қарастырды. Әлеуметтік зерттеулер тек әлеуметтік жұмыс саласына ғана емес, көптеген салалардың құрамына кіреді. Бергер социологияның тәжірибе емес, әлеуметтік әлемді түсінуге бағытталған тыраштандыру екенін айтты. Бұл түсініктерді кез келген мақсатта және кез келген моральдық салдармен кез келген саланың мамандары қолдана алады. Ол әлеуметтанушылардың көзқарастары әртүрлі болғанымен, кемінде ғылыми адалдыққа ұмтылуы керек деп санайды. Әлеуметтанушылар – тек адамдар, сондықтан олар өздерінің сенімдері, эмоциялары және әдебиеттері сияқты нәрселермен күресуге тиіс. Бірақ социологиялық білім алған адам осы факторларды түсінуге және бақылауға үйренуі керек, сондай-ақ оларды өз жұмысынан жоюға тырысуы керек. Әлеуметтанушының міндеті – белгілі бір әлеуметтік орта туралы нақты мәліметтер беру болып табылады. Социология – ғылым, ал оның тұжырымдары белгілі бір дәлелдемелерге сүйене отырып, оларды қайталауға және дамытуға мүмкіндік беретін әдістер арқылы алынады. 16 ғасырдағы протестанттық реформациядан бастау алған қазіргі заманғы көп түрлілік жаңа құндылықтарды қалыптастырды, оларға мыналар кіреді: діни және секулярлық өмір салаларын бөлу, байлықты құндылықты анықтаушы фактор ретінде қарастыру, байлықты арттыру үшін еркіндікті барынша кеңейту, байлықты арттыру үшін болжам жасау және бақылауды күшейту, және өзін ұлттық мемлекеттің мүшесі деп санау. Бұл капитализм мен оның жеке тұлғалық және рационализация идеяларын таратуға, сондай-ақ христиандарды олардың дінінен бөлуге әкелді. Жаһанданумен бірге одан да көп сенімдер мен мәдениеттер осы өзгерістерге тап болды. Жеке адамның қоғамда кеңінен қабылдалмаған сенімдері жеке өмірге шектеліп, сырттан көрінбейді. Бергердің пікірінше, социалистік миф – бұл кемсітуші емес термин, ол капитализмнің құлдырауын жою арқылы қазіргі әлемдегі қоғамдық байланыстың жоқтығын толтыруға бағытталған интеллектуалды солшылдықтың көрінісі. Бергер қазіргі қоғамдағы қоғамдық байланысты нығайту үшін адамдардың өміріндегі «аралық құрылымдардың» рөлін күшейту қажет деп санайды. Қазіргі заманғы адамның өмір сүруі үшін шіркеу, аудан және отбасы сияқты құрылымдар болуы керек, олар ортақ құндылықтар мен нанымдарға берілгендікке негізделген жақындық сезімін қалыптастыруға көмектеседі. Бұл адамда қоғамдық байланыс және өзіне тиесілілік сезімін тудырады. Бұдан өзге, бұл құрылымдар үлкен қоғамның тудыратын шеттетусіз үлкен әлеуметтік мәселелерді шешуге көмектесе алады. Азаматтық қоғамдағы аралық құрылымдардың рөлі осы мағынада жеке және қоғамдық болып табылады.

Плюрализм

Плюрализмнің жалпы мағынасы – бір қоғамда әртүрлі діндердің, дүниетанымының және құндылық жүйелерінің, көбінесе бейбіт, қатар өмір сүруі. Бергердің пікірінше, плюрализм екі түрде кездеседі. Біріншісі – көптеген діндер мен дүниетанымының бір қоғамда бірге болуы. Екіншісі – осылардың барлығымен қатар дүниелік ой-пікірдің де қатар өмір сүруі. Кейбір адамдар тек өздерінің зайырлы немесе діни ой-пікірінде қана жұмыс істеу арқылы плюрализмнен қашып тыналады, яғни өз сенімдерінен тыс адамдармен байланыс жасамайды. Қазіргі кезде плюрализмнің бір ерекшелігі – ол жаһандық сипатқа ие. Бергер плюрализмнің пайдасын көреді. Біріншіден, сенімдерде толық келісімге келу өте сирек болады; бұл адамдарға өздерінің әртүрлі сенімдерін қалыптастыруға және ұстануға мүмкіндік береді: қоғамның құрылымы сондай, адамдардың барлығы бірдей сенімді ұстануға және сәйкес болуға тырыспайды. Бұл екінші пайдамен байланысты: плюрализм еркіндік сыйлайды және адамдарға еркін шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Үшінші артықшылығы – егер плюрализм діни бостандықпен байланысты болса, онда діни институттар ерікті ұйымдарға айналады. Соңында, плюрализм жекелеген сенушілерге және діни қауымдастықтарға өздерінің сенімдерінің негізгі мәнін, оның маңызды емес элементтерінен бөліп қарастыруға көмектеседі. Бұл адамдарға өздері таңдаған сенімдерінің белгілі бір жақтарын, олармен келісе алатынын немесе келіспейтінін таңдауға мүмкіндік береді, бірақ оның негізгі қағияттарына адал болып қалады.

Трансценденттілік

Күнделікті өмірде адамдар эмпирикалық тәртіптен тыс және трансценденттік өмірдің белгілерін және шабыттарын сезінеді. Бергер мұны "періштелердің сыбырлары" деп атайды. Адамдар зор қуаныш сәттерінде, хаоске қарсы тәртіпті үнемі іздеуде, объективті жамандықтың болуында және адамдық өмірден артық табиғаттан тыс бір шындық бар деген үмітте осыны сезінеді. Табиғаттан тыс күштердің бар екендігіне сенуді қалаушы адамдарға сенім қажет – күмәндан қарсы сенуге жасалған тәуекел. Қазіргі рационалды әлемде білім адамның сенімін толыққанды нығайта алмайды, сондықтан адамдар қоғамдағы күмән ағынына қарсы өз сенімдерін сынауға мәжбүр болады.

Секуляризация теориясы

Өз заманының көптеген басқа дін әлеуметтанушылары сияқты, Бергер де әлемді толығымен қамтитын секуляризацияны болжаған. Ол секуляризация туралы өзінің қате есептеулерін мойындап, модернизацияланған әлемде діннің қайта жандануы одан басқаша екенін түйіндеді. "Дүниежүзілік секуляризацияның жойылуы" атты еңбегінде ол Батыс академиялық ортасы мен Батыс Еуропаның өзін жеңіске жеткен секуляризация гипотезасынан тысқары жатқан ерекшеліктер ретінде көрсетеді: осы мәдениеттер әлемнің қалған бөлігінде діннің қайта өркендеуіне қарамастан, жоғары секуляризацияланған күйінде қалды. Бергердің пікірінше, оның және көптеген әлеуметтанушылардың секуляризация туралы жасаған қателігі, академиялық қауымның мүшелері ретінде олардың өзіндік көзқарасының салдары болуы мүмкін, себебі бұл орта негізінен дінсіз адамдардың шоғырланған ортасы.

Теориялық үлестері

Қазіргі заманның мәнін түсіну: Питер Л. Бергер және интерпретациялық әлеуметтану көзқарасы, Джеймс Дэвисон Хантер және Стивен С. Айнлей Бергердің әлеуметтік теорияларына сүйенеді. Хантер мен Айнлей Бергердің идеологиясын осы кітаптың негізі және құрылымы ретінде пайдаланады. Николас Аберкромби білім социологиясын реформалауын зерттеуден бастайды. Күнделікті өмірдің субъективті шындығына назар аудара отырып, Бергер білімнің дәстүрлі социологияларымен – атап айтқанда, Карл Маркс пен Карл Маннгеймнің социологияларымен – диалогқа түседі. Аберкромби Бергердің осы диалогын тереңірек зерттейді және ол Бергердің осы есімдерден асып түсу жолдарын қарастырады. Стивен Айнлей Бергердің еңбектеріне елеулі әсер еткен факторларды іздейді. Социология саласында Бергер белгілі бір дәрежеде басты ағымнан шеттетілді; оның гуманистік көзқарасы осы саладағы зиялы элитаның көп бөлігімен сыналып, бірақ миллионнан астам дана сатылды. Бергердің солшыл сын-пікірлері де оған осы жағынан көп көмектеспеді. Дегенмен, Бергердің дін туралы теориялары қазіргі заманғы неоконсервативтік және теологиялық ойлау салаларында маңызды рөл атқарады. 1987 жылы Бергер "білім класы" деп аталатын жаңа әлеуметтік таптың пайда болуы туралы пікір білдірді. Ол оны орта тап деп белгілі болған екі топтың нәтижесі ретінде қарастырады: материалдық тауарлар мен қызметтерді өндіретін "ескі орта тап" және "символикалық білімді" өндіру мен таратумен байланысты "білім класы". Ол Хельмут Шелскидің "Sinn und Hellsvermittler" анықтамасын, "мағыналар мен мақсаттардың агенттері (аралықтар)" деп қабылдайды.

Әсерлер

Бергердің жұмысына Макс Вебердің зор ықпалы тиді. Вебер рационалдылықтың эмпирикалық шындықтарына, әрекет пен рационализацияның ерекшелігі ретінде назар аударды. Ал Бергер, эмпирикалық ұғым ретінде еркіндік емес, "мүмкіндіктер" деген сөзді қолдануды ұсынды. Сондықтан Бергер мен Вебердің эмпирикалық жұмыстарының көп бөлігі, қазіргі заманғы рационализация мен әлеуметтік іс-қимыл мүмкіндіктері арасындағы қарым-қатынасты зерттеуге арналды. Вебер рационализм сананың субъективті деңгейінде де, әлеуметтік институттардың объективті деңгейінде де түрлі мағыналарға ие болатынын айтты. Бергердің қазіргі қоғамдағы дін социологиясын талдауы мен Макс Вебердің "Протестанттық этика және капитализм рухы" еңбегі арасындағы байланыс айқын көрінеді. Вебер капитализмді протестанттықтардың жұмыс этикасы мен моральдық принциптерін секулярландыруының, байлық жинауға бағытталған процесінің нәтижесі деп қарастырды, ал Бергер осыны, өмірдің түпкі мағынасына қатысты сенімдердің діни емес негіздерін жоғалтудың салдары ретінде талдауына енгізеді. Бергердің 1950-ші жылдары Солтүстік Каролинада оқыту тәжірибесі, сол дәуірдегі Оңтүстік мәдениетінің таңғажайып американдық көзқарастарын көрсетті және оның гуманистік көзқарасына әсер етіп, идеологиялық күштерді анықтауға көмектесті. Ол Лойола университетінің, Вагнер колледжінің, Holy Cross колледжінің, Нотр-Дам университетінің, Женева университетінің және Мюнхен университетінің құрметті докторы, сондай-ақ көптеген ғылыми қауымдастықтардың құрметті мүшесі болды. 2010 жылы ол Тюбинген университетінің доктор Леопольд Лукас сыйлығымен марапатталды.