Кіріспе
Американдық әлеуметтанушы (1940 жылы туған)
Рицер қазіргі уақытта Мэриленд университетінің Колледж-Парк қаласындағы зейнеткер профессор атанды.
Ritzer is currently a Distinguished Professor Emeritus at the University of Maryland, College Park.
Жеке өмір
Рицер 1940 жылы Нью-Йорк қаласындағы Манхэттеннің жоғарғы бөлігінде еврей отбасында дүниеге келген. Рицердің әкесі такси жүргізушісі, ал анасы хатшы болған; оның бір інісі бар. Рицер өзінің балалық шағын "жоғарғы төмен тап" деп сипаттады. Әкесі такси жүргізуші болып жұмыс істеген кезде денсаулығына қатысты "қызық емес дертке" шалдыққанда, Рицердің анасы отбасын асырау үшін жарты доллар жиналған отбасылық шошқа қорын ашуға мәжбүр болды. Рицер Мэриленд штатында Сьюмен бірге тұрады, онда оның үш үйі бар. Ол тұтыну туралы сұхбатында өз кітаптарының табысы "оған көбінесе үйлер сияқты заттарға ие болуға мүмкіндік берді" және өмірін қалағандай өмір сүруге мүмкіндік бергенін айтты. Ол табиғатта болуды ұнататындықтан, оған осыны мүмкіндік беретін үйлерді қалайды. Мысалы, Мэриленд штатындағы қыс айларында сыртқа шығуына шектеу қойылғандықтан, ол Флоридада үй сатып алды, онда жазбаған кезде "күнде үш-төрт шақырым" жүру хоббиін жалғастыра алады. Ол "өмірімде кездескен ең дарынды адамдармен таныстым" деді. Адамгершіліксіздік туралы осы сезімі оның болашақ "Макдональдтану" әлеуметтанулық еңбегінде маңызды рөл атқарады.
Макдональдизация
Джордж Рицер «Қоғамның Макдональдтандырылуы» атты еңбегін жазды. Рицердің Макдональдтандыру туралы идеясы Макс Вебердің (1864–1920) заманауи қоғам мен мәдениетті рационализациялаудың классикалық теориясының кеңейтілген нұсқасы болып табылады. Вебер бюрократиялық өмірдің Кафкаға ұқсас салдарына сипаттама беру үшін «темір тор» терминін қолданды, ал Рицер бұл идеяны жиырма бірінші ғасырдағы ықпалды әлеуметтік жүйеге – Макдональдсқа қатысты қолданды. Рицер Макдональдс мейрамханаларының қазіргі заманғы құралдық рационалдылықтың ең жақсы мысалы және оның адамдарға қатысты ақыр соңында ақылға сыймайтын және зиянды салдарлары бар екенін айтады. Рицер Вебермен рационализация туралы ұқсас көзқарастарды бөліседі. Вебер «ең жоғары құндылықтар қоғамдық өмірден шығып кетті» деп мәлімдесе, Рицер тіпті біздің тамағымыздың да рационализацияға ұшырайтынын айтады, ол «Макдональдтандырылған тәжірибе» немесе 2000 калория мен 100 грамм майға ие стейк болсын». Рицер Макдональдс процесіне Макдональдтандыруға ықпал ететін төрт рационализациялау өлшемдерін анықтайды, Макдональдс мыналарды арттыруға ұмтылады деп мәлімдейді:
Тиімділік: Макдональдс өнімдерді көп ақша жұмсамай, жылдам және оңай жеткізеді. «Макдональдс моделі», демек Макдональдс операциялары, өндірістік құралдарды пайдалана отырып, белгіленген мақсатқа жететін алдын ала жоспарланған процеске сәйкес келеді. Макдональдс моделінің тиімділігі салық декларацияларын онлайн толтыру, салмақ жоғалту бағдарламалары, The Walt Disney Company FASTPASS жүйесі және eHarmony және match.com сияқты онлайн танысу қызметтері сияқты басқа да заманауи қызметтерге еніп кетті. Есептеуге келгенде: Америка өнімнің мөлшерін оның сапасымен байланыстырып, «үлкені жақсы» деген тұжырымға келді. Бұлардың бәрі қоғамды рационализациялау мен Макдональдтандырудың оң әсерлері. Алайда, Макдональдтандыру адамдарды бөліп-жарып, әлемге деген қызығушылықты тудырады. Қоғамның стандарттануы адамдар мен институттарды адамгершіліксіз етеді. Фастфуд мекемелеріндегі «конвейер» сезімі өмірдің көптеген басқа да салаларына таралып, бұрынғы адамдық тәжірибеден адамзатты жояды. Қоғамда машиналар мен компьютерлерді енгізу арқылы адамдар «машиналар сияқты әрекет ете бастайды» және демек «машиналармен ауыстырылады». Соңғы кезде тұтыну ғылымының зерттеу нысанына айналды. Жан Бодриллардың «Тұтынушылар қоғамы» (1970) еңбегінің ерте жақтаушысы болған Рицер тұтынуды зерттеудің жетекшісі болып табылады. «Қоғамның Макдональдтандырылуы» еңбегінде айтылған пікірлерінен өзге, Рицердің тұтыну социологиясының маңызды көздері – оның «Тұтыну социологиясы бойынша зерттеулер: фастфуд мекемелері, несие карталары және казинолар» (2001), «Адамгершілігінен айырылған әлемді қызықтыру: тұтыну құралдарын революциялау» (2-басылым, 2005, 3-басылым, 2009) және «Американы бейнелеу: жаһандық несие карталары қоғамына сын» (1995) еңбектері болып табылады. Рицер Дон Слейтермен бірге Sage баспасының «Тұтынушылық мәдениет журналының» негізін қалаушы редакторы болып табылады. Өндіріс пен тұтыну арасындағы жалған дихотомияны жою және экономикалық қызметтің екі жақты сипатын сипаттау мақсатында. Рицер просумпция экономикалық қызметтің бастапқы түрі екенін, ал өндіріс пен тұтыну арасындағы қазіргі идеалдық бөліну индустриалдық революция мен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі американдық тұтыну бумының салдарынан бұрмаланған және қиысқан екенін айтады. Интернет пен Web 2.0-дегі просумпцияның болуы жеке өндіріс немесе тұтынуға қарағанда просумпцияға көбірек ұқсайтыны соңғы кезде ғана кеңінен мойындалды. Әртүрлі онлайн-әрекеттерге тұтынушылардың қатысуы қажет, мысалы, Wikipedia жазбалары, Facebook профильдері, Twitter, Blog, Myspace, Amazon артықшылықтары, eBay аукциондары, Second Life және т.б. Рицер барлық экономикалық қызметті просумпция континуумында қарастыру керек екенін, просумпция өндіріс ретінде (p a p) және просумпция тұтыну ретінде (p a c) әр полюсте орналасқан екенін айтады.
Efficiency: McDonald's delivers products quickly and easily without inputting an excessive amount of money. The "McDonald's model," and therefore the McDonald's operations, follow a predesigned process that leads to a specified end, using productive means. The efficiency of the McDonald's model has infiltrated other modern day services such as completing tax forms online, easy weight loss programs, The Walt Disney Company FASTPASSes, and online dating services, eHarmony and match. com. Calculability: America has grown to connect the quantity of a product with the quality of a product and that "bigger is better". These things are all positive effects of the rationalization and McDonaldization of society. However, McDonaldization also alienates people and creates a disenchantment of the world. The increased standardization of society dehumanizes people and institutions. The "assembly line" feel of fast food restaurants is transcending many other facets of life and removing humanity from previously human experiences. Through implementing machines and computers in society, humans can start to "behave like machines" and therefore "become replaced by machines". Since, consumption has become a basis of study within the science. An early admirer of Jean Baudrillard’s Consumer Society (1970), Ritzer is a leading proponent of the study of consumption. In addition to his beliefs expressed in The McDonaldization of Society, the most important sources for Ritzer’s sociology of consumption are his edited Explorations in the Sociology of Consumption: Fast Food Restaurants, Credit Cards and Casinos (2001), Enchanting a Disenchanted World: Revolutionizing the Means of Consumption (2nd edition 2005, 3rd edition 2009), and Expressing America: A Critique of the Global Credit Card Society (1995). Ritzer is also a founding editor, with Don Slater, of Sage's Journal of Consumer Culture. to break down the false dichotomy between production and consumption and describe the dual identity of economic activities. Ritzer argues that prosumption is the primordial form of economic activities, and the current ideal separation between production and consumption is aberrant and distorted due to the effect of both Industrial Revolution and post WWII American consumption boom. It has only recently become popularly acknowledged that the existence of prosumption as activities on the internet and Web 2.0 resemble prosumption much more so than production or consumption individually. Various online activities require the input of consumers such as Wikipedia entries, Facebook profiles, Twitter, Blog, Myspace, Amazon preferences, eBay auctions, Second Life, etc. Ritzer argues that we should view all economic activities on a continuum of prosumption with prosumption as production (p a p) and prosumption as consumption (p a c) on each pole.
Жерге орналастыру
«Ешнәрсеге жаһандану» (2004) кітабында Рицер жаһанданудың глокализация және гробализациядан тұратынын айтады. Рицердің өзі енгізген «гробализация» термині «ұлттардың, корпорациялардың, ұйымдардың және осы сияқтылардың империалистік мүдделерін, сондай-ақ олардың әртүрлі географиялық аймақтарға өздерін таңуға деген ниетін, тіпті қажеттілігін» көрсетеді. Глокализациядан өзгеше, гробализация «жергіліктіні жоюға» бағытталған. Рицер американдық оқулықтарды гробализацияның мысалы ретінде келтіреді. Ол кітабында оқулықтардың «ақпаратты ұйымдастыру, «Макдоналдтандыру» бағытында жазылғандығын» атап көрсетеді. Студенттер бәсекелес идеяларды бағалаудың орнына, оларға ұсынылған ақпаратты сіңіреді. Дегенмен, бұл оқулықтар бүкіл әлемде кеңінен сатылады, бірақ жергілікті стандарттарға сәйкес келу үшін шамалы өзгерістер енгізіледі. Жергілікті тұрғындар өз жағдайларын өзгерте алады және глокалданған әлемде өздерінің жергілікті орталарында қандай өнімдер мен қызметтер ұсынылатынын анықтауда шығармашылық рөл атқарады. Рицер бұл термин туралы өз еңбектерінде жазған, оның жаһанданумен және «бір нәрсеге қарсы ештеңемен» байланысын көрсеткен. Метатеорияның бірінші санаты (Mu) теорияны тереңірек түсінуге қол жеткізу құралы болуды мақсат етеді. Mu санатының ішінде Рицер тағы төрт кіші топты бөліп көрсетеді: ішкі интеллектуалдық, ішкі әлеуметтік, сыртқы интеллектуалдық және сыртқы әлеуметтік. Mu-ның ішкі интеллектуалдық саласы «ойлау мектептерін» және қазіргі әлеуметтанушылар мен әлеуметтік теориялардың құрылымын анықтайды. Ішкі әлеуметтік түрі әлеуметтанушылар арасындағы және әлеуметтанушылар мен қоғам арасындағы байланыстарды анықтайды. Mu-ның соңғы екі кіші тобы басқа екі кіші топқа қарағанда әлеуметтанудың макро деңгейіне көбірек назар аударады. Mu-дың үшінші түрі – социологияның сыртқы интеллектуалдық көрінісі; ол осы аспектілерді социологияға қолдану үшін әртүрлі зерттеулерге және олардың тұжырымдамаларына, құралдары мен идеяларына қарастырады. Төртінші және соңғы кіші топ – сыртқы әлеуметтік, онда әлеуметтік теорияның кең ауқымды қоғамдағы әсері зерттеледі. Негізгі еңбектер: «Социология: Көп парадигмалы ғылым» (1975), «Біріктірілген социологиялық парадигмаға қарай» (1981), «Социологиядағы метатеория» (1991) және «Әлеуметтік теориядағы зерттеулер: метатеориядан рационализацияға дейін» (2001). Сондай-ақ, Рицердің редакциялаған «Метатеория» (1992) еңбегін қараңыз.
Қазіргі және постмодерн әлеуметтік теориясы
Рицер студенттердің ұрпақтарына әлеуметтік теория бойынша көптеген толық кіріспелер мен жинақтардың авторы ретінде белгілі. Постмодерн қоғам – тұтынушылық қоғам, ол несие карточкалары, сауда орталықтары және сауда желілері сияқты тұтынудың жаңа тәсілдерін ойлап шығарады. Бүгінде "капитализмнің капитализм болып қалуы үшін бізден үнемі артып келе жатқан деңгейде жұмсау талап етіледі". Рицердің басқа да маңызды еңбектері сияқты, олардың көптегені қытай, орыс, парсы, иврит және португал тілдеріне аударылған. Бұл кітап Рицердің метатеорияға қатысты басқа жұмыстарының негізін құрайды. Бұл еңбек Томас Кунның ғылыми парадигма идеясын әлеуметтануға қолданып, әлеуметтанудың көптеген парадигмалардан тұратын ғылым екенін көрсетеді. Рицер сондай-ақ бұл әлеуметтану саласына қандай әсер ететінін талқылайды.
Әлеуметтанудағы метатеорезис (1991)
Бұл мақалада социологиялық метатеориялау, яки социологиялық теорияны жүйелі түрде зерттеу сипатталады және оның қажеттілігі негізделді. Метатеориялаудың үш түрі олардың нәтижесіне қарай бөлінеді: теорияны тереңірек түсінуге қол жеткізу, жаңа теорияны жасау және жалпылама теориялық перспектиива (метатеория) құру. Метатеориялаудағы негізгі мәселелер қарастырылады және ең басты қиындық – бұл саланың анықталмауы екені тұжырымдалады. Социологиядағы метатеориялаудың болашағы туралы бірнеше ой-пікір ұсынылады.
Қоғамның Макдональдтық түрі (1993)
Осы ой қозғайтын кітапта Джордж Рицер Вебердің рационализация туралы классикалық ойлары Макдональдтану процесіне қолданылғанда жаңа күш пен мағынаға ие болатынын зерттейді. Ол мұны жылдам тамақтандыру ресторандарының принциптері АҚШ-та және әлемнің басқа елдеріндегі қоғамның көбінесе салаларына басымдық білдіретін процесс деп сипаттайды. Джордж Рицер "Қоғамның макдональдтануы" еңбегімен танымал, оның бес түрлі басылымы бар және 2007 жылға дейін 175 000-нан астам данасы сатылған. Рицер Вебердің рационалды жүйелердің тиімділігі, болжамдылығы, есептелуі, адам емес технологияны адам технологиясына алмастыру және белгісіздікті бақылау сияқты негізгі ерекшеліктері кең ауқымды ұйымдастырылған адам қызметінде, оның ішінде саяхатта, тұтыну тауарлары мен қызметтерінде, білім беруде, бос уақытта, саясатта және дінде, сондай-ақ жылдам тамақ индустриясында кеңінен көрініс тапқанын көрсетеді.
Blackwell-тің қазіргі заманғы ірі әлеуметтік теориялықтардың серігі (2003)
Он үш жетекші әлеуметтік теоретиктерге арналған нұсқаулық: Роберт К. Мертон, Эрвинг Гоффман, Ричард М. Эмерсон, Джеймс Коулман, Гарольд Гарфинкель, Дэниел Белл, Норберт Элиас, Мишель Фуко, Юрген Хабермас, Энтони Гидденс, Пьер Бурдье, Жан Бодрильяр, Джудит Батлер. Осы кітаптың кіріспесінде Рицер: «Мұндай жинақта қамтылған теоретиктердің тізімін ресми қағида ретінде қарастыруға болады, бірақ бұл кітап теорияны құру және қайта құрудың ашық, пікірталас тудыратын процесінде «оқ-дәрі» ретінде қолданылуға тиіс» деп жазады.
Сиқырсыз әлемді таңғалдыру, үшінші басылым (2009)
"Көңілсіз әлемді қызықтыру", үшінші басылымы Дисней, сауда орталықтары, круиздік компаниялар, Лас-Вегас, Дүниежүзілік желі, Макдональдс, "Голливуд планетасы", несие карточкалары және біз қазір тұтынатын барлық басқа да жолдарды қарастырады. Ағымдағы басылым соңғы экономикалық төңкеріс пен интернеттің әсерін ескере отырып жаңартылды. Рицер осы кітаптың негізгі тезисін зерттеуді жалғастырады: біздің қоғамымыз тұтынудың жолдары мен деңгейіне байланысты түбегейлі өзгеріске ұшырады. Үшінші басылымда біз тұтынудың жаңа "соборларын" (бізді ұзақ уақытқа тоқтатып, көбірек тұтынуға итермелеу үшін бізді қызықтыратын орындар) қалай жасағанымызды көрсетеді, сонымен қатар капитализмді жаңа деңгейге көтеруді жалғастырады. Бұл тұтыну орындары, біздің үйлерімізде, сауда орталықтарында немесе кибер кеңістікте болсын, үнемі "көңілсіздерді қызықтырып", жаңа көріністермен бізді әуелендіреді, себебі олардың рационалды қасиеттері бір уақытта қажетті де, жанды өлтіретін де болады. Кітапта сондай-ақ кең ауқымды теориялық көзқарастар – Марксистік, Веберлік, сындық теория, постмодернистік теория – және гипертұтыну, имплозия, симуляция, уақыт және кеңістік сияқты бірқатар ұғымдар бар, бұл оқырманға социологиялық теорияны күнделікті құбылыстарға қалай қолдануға болатынын көрсетеді.
Жаһандану: Негізгі мәтін (2010)
«Жаһандану: негізгі оқулық» – бұл сала бойынша жазылған алғашқы толыққанды оқулық, жаһандану зерттеулеріндегі маңызды тақырыптарға тепе-теңдікпен кіріспе береді. Оңай түсінілетін стильде жазылған бұл кітапта академиялық және көпшілік көздерден алынған материалдар пайдаланылған. Кітап жаһандануды планетарлық ағымдар мен оларды жеделдететін және кедергі келтіретін құрылымдарды баса назарда ұстайтын анықтама негізінде қарастырады. Империализм, американизация (және америкаға қарсылық), неолиберализм, неомарксистік баламалар және мәдени теорияның негізгі түрлері сияқты теорияларға сүйене отырып, кітап жаһандану тарихындағы маңызды оқиғаларды, сондай-ақ осы тарих барысында пайда болған негізгі ағымдар мен құрылымдарды зерттейді. Кітапта экономика, мәдениет, технология, бұқаралық ақпарат құралдары және интернет, көші-қон, қоршаған орта, жаһандық теңсіздіктер және жаһанданудың болашағы сияқты маңызды тақырыптар қамтылған. Көптеген карталарды пайдалана отырып және маңызды терминдердің сөздігін қоса, бұл кітап оқырманға жаһандануды ғана емес, сонымен қатар оны сын тұрғысынан талдауға мүмкіндік береді.
Әлеуметтануға кіріспе (2012)
Венди Виденхофт Мерфимен бірлесіп жазылған оқулық, бұл шығарма әлеуметтанудың күнделікті өмірмен байланысын жаңа бастаған әлеуметтану студенттеріне түсіндіруге арналған. Мәтінде негізгі әлеуметтану ұғымдары мен теориялық негіздері, сондай-ақ Ритцердің зерттеген маңызды салалары: Макдональдизация, тұтынушылық және цифрлық дәуір әлеуметтануы ерекше атап көрсетілген. 2019 жылдың тамызынан бастап оқулықтың бесінші басылымы жарық көрді, онда "Цифрлық өмір" тақырыбындағы қосымшаларға жаңа, заманауи мысалдар енгізілген, олар әлемдегі үнемі өзгеріп жатқан және қазіргі заманғы цифрлық жаңарулардың әсерін көрсетеді.
Қоғамның Макдональдтық түрі: 20 жылдығы (2012)
Рицтердің «Қоғамды макдоналдтандыру» еңбегі, қазір 20 жылдығын тойлап жатыр, қазіргі заманғы әлеуметтанулық ойдың негізгі тіректерінің бірі болып қала береді. Теорияны 21 ғасыр мәдениетімен байланыстыру арқылы, бұл кітап көптеген басқа кітаптарға қарағанда ерекше әсер етеді, оқырмандардың назарын тұтыну және жаһандану сияқты көптеген өзекті мәселелерге аударады. Алдыңғы басылымдардағыдай, кітап жаңарып, In N Out Burger және Pret a Manger сияқты макдоналдтандыруға қарсы тұратын нығайлар ретінде жаңа талқылауларды ұсынады. Алайда, ең маңызды өзгеріс – кітап макдоналдтандыру тезисін одан да анық түсіндіру үшін ықшамдалды. Соңғы тарауда «Қоғамның макдоналдтандырылмайуы» тақырыбы қарастырылып, беткейде болғанымен, макдоналдтандыру әлі де күшті екені тұжырымдалады.
Әлеуметтану теориясы, Тоғызыншы басылым (2013)
Джордж Ритцер мен Джеффри Степниски осы кітаптың бірлескен авторлары. Кітап төрт бөлімге бөлінген. Бірінші бөлім әлеуметтану теориясының бастапқы жылдарына қатысты егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтиды, Карл Маркс, Эмиль Дюркгейм, Макс Вебер және Георг Симмельге баса назар аударады. Екінші бөлімде құрылымдық функционализм, жүйелер теориясы, қақтығыс теориясы, неомарксизм теориясының түрлері, символдық өзара әрекеттесу, этнометодология, айырбас, желілік және рационалды таңдау теориялары, сондай-ақ қазіргі заманғы феминистік теория сияқты заманауи әлеуметтану теориялары қарастырылады. Үшінші бөлім интегративтік әлеуметтану теориясын, атап айтқанда микро-макро және агенттік-құрылымдық интеграцияны қамтиды. Төртінші бөлім заманауилықтың заманауи теориялары, жаһандану теориясы, структурализм, постструктурализм, постмодерн әлеуметтік теориясы және жиырма бірінші ғасырдағы әлеуметтік теорияға арналған.
Әлеуметтанудың негізгі негіздері (2014)
Социологияға кіріспе (2012) нұсқасының қысқартылған және оңайлатылған түрі. Негізгі мазмұны сақталған (Intro to Sociology 2012-ге қараңыз). 2019 жылғы желтоқсан айынан бастап төртінші басылымда.
Жаһандану: негізгі мәтін екінші басылым (2015)
Жақындағы жаһандық өзгерістерді ескере отырып, "Жаһандану: негізгі мәтін" кітабының екінші басылымы жаһандану зерттеулеріне қатысты маңызды трендтер мен тақырыптарға қазіргі заманғы кіріспе ұсынады.
Жаһандану: негізгі мәтін үшінші басылым (2022)
"Глобализация: негізгі мәтін" атты үшінші басылымның жан-жақты қайта қаралып жаңартылған нұсқасында танымал зерттеушілер және авторлар Джордж Рицер мен Пол Дин жаһандануды зерттеуге қатысты маңызды үрдістер мен тақырыптарға қазіргі заманғы көзқарас ұсынады. Кітап жаһанданудың негізгі теориялары мен маңызды тақырыптарын, сондай-ақ популизм мен ашық оңшыл саяси топтардың күшеюі, Brexit, көші-қон және оған туындаған қарсылық, сауда келісімдері, әлеуметтік желілер мен қате ақпараттың таралуы, климаттың өзгеруі, әлеуметтік әділдік мәселелері және COVID-19 сияқты соңғы оқиғалар туралы жеңіл түсінікті және терең материалды қамтиды.