Роберт К. Мертон: Америкалық әлеуметтанушының өмір және еңбектері

Кіріспе

Американдық социолог (1910–2003)

Роберт Кинг Мертон (туған Мейер Роберт Школьник; 4 шілде 1910 – 25 ақпан 2003) – американдық социолог, қазіргі заманғы социологияның негізін қалаушылардың бірі және криминологияның маңызды саласына үлкен үлес қосушы. Ол Америкалық социологиялық қауымдастықтың 47-ші президенті болды. Өмірінің көп бөлігін Колумбия университетінде оқытумен өткізді, онда Университет профессоры атағына ие болды. 1994 жылы ғылым саласына қосқан үлесі және ғылым социологиясын құрғандығы үшін Ұлттық ғылым медалімен марапатталды. Мертонның социологияға қосқан үлесі үш салаға бөлінеді: 1) ғылым социологиясы; 2) қылмыс және девианттық социологиясы; 3) социологиялық теория. Ол «күтпеген салдарлар», «жинақталған топ» және «рольдік шиеленіс» сияқты маңызды түсініктерді жасады, бірақ «үлгілік тұлға» және «өзіндік орындалатын болжам» терминдерімен көбірек танымал. Мертон анықтағандай, «өзіндік орындалатын болжам – бұл бастапқыда жаңа мінез-құлықты тудыратын жағдайдың бұрыс анықтамасы, бұл бастапқыдағы бұрыс тұжырымдаманы шындыққа айналдырады». Мертонның «үлгілік тұлға» түсінігі алғаш рет Колумбия университетіндегі медицина студенттерінің әлеуметтенуіне арналған зерттеуде пайда болды. Бұл термин оның жинақталған топ теориясынан өркендеді, яғни адамдар өздерін салыстыратын, бірақ міндетті түрде жата бермейтін топ. Әлеуметтік рөлдер Мертонның әлеуметтік топтар теориясының орталық бөлігін құрайды. Мертон адамның тек бір рөл мен мәртебеге ие болуына қарағанда, әлеуметтік құрылымда мәртебелік жиынтығы бар екенін, оған байланысты күтілетін мінез-құлықтардың толық жиынтығы бар екенін атап өтті. Мертонның өскен ортасы кедей болғанымен, оған көптеген мүмкіндіктер берілгенін сенді. Оңтүстік Филадельфия орта мектебінің студенті кезінде ол жақын маңдағы мәдени және білім беру орындарына, соның ішінде Эндрю Карнеги кітапханасына, Музыка академиясына, Орталық кітапханаға және Көркем өнер мұражайына жиі баратын. 1994 жылы Мертон Оңтүстік Филадельфияда өскен жас адамдарға «әлеуметтік капитал, мәдени капитал, адам капиталының барлық түрлері және ең бастысы, біз оны қоғамдық капитал деп атай аламыз, яғни жеке қаржыдан басқа барлық капиталмен» қамтамасыз етілгенін айтты. Ол Роберт К. Мертон есімін бастапқыда өзінің сиқырлық қойылымдары үшін сахналық есім ретінде қабылдады. Көптеген адамдар Мертонның Темплден бітіргеннен кейін Гарвардқа қабылданатынына күмәнданды, бірақ ол тез арада қиындықтарды жеңіп, екінші курсында Сорокинмен жариялауды бастады. 1934 жылы ол тіпті өз мақалаларын жариялай бастады, соның ішінде: «Жаңа француз социологиясы», «Араб зияткерлік дамуының барысы, 700–1300 ж.б.», «Өнеркәсіптік өнертабыстардың жылдамдығының ауытқуы» және «Ғылым және әскери техника». 1938 жылы студенттік өмірінің соңында ол социологиялық салада танымал болған еңбектерге кірісіп, өзінің алғашқы ірі зерттеуін, «Он жетінші ғасырдағы Англиядағы ғылым, технология және қоғамды» жариялады, бұл ғылым социологиясын құруға көмектесті. Мертонның тезисі – Макс Вебердің протестанттық этика мен капиталистік экономика арасындағы байланыс туралы танымал тұжырымына ұқсас – протестанттық пиетизмнің, пуритандықтардың және ерте эксперименталды ғылымның өсуі арасындағы оң байланысты ұсынады. 1993 жылы Мертон өзінің әріптесі және серігі Харриет Цукерманға үйленді. Денсаулығы нашарлап, алты түрлі қатерлі ісікпен күресіп жүрген Мертон 2003 жылдың 23 ақпанында 92 жасында Манхэттенде қайтыс болды. Мертонның артында әйелі, үш баласы, тоғыз немересі және тоғыз шөбересі бар. Мертон орташа диапазондық теориялар үлкен теориялардың сәтсіздіктерін болдырмайды деп сенді, олар белгілі бір әлеуметтік ортадағы әлеуметтік мінез-құлықты байқаудан тым алыс. Мертонның пікірінше, орташа диапазондық теория әлеуметтік құбылыстардың нақты анықталған аспектілерімен теориялық тұрғыдан басталады, қоғам сияқты кең, абстрактілі ұғымдармен емес. Орташа диапазондық теориялар эмпирикалық деректермен нығайтылуы керек. Бұл теориялар теориялық проблемаларды тудыру үшін байқалған деректермен құрылуы және эмпирикалық сынақтарға мүмкіндік беретін ұсыныстарға енгізілуі керек. Ринзивилло (2019) анықтағандай, орташа диапазондық теорияларды немесе «аралық ережелерді» анықтау, Мертонның зерттеу барысында теория мен эмпирикалық зерттеу арасындағы қарым-қатынас туралы әзірлеген функционалдық талдауынан өтетін ерекшелікке тән. Парсонс ұсынған функционалистік теорияланудан айырмашылығы, Мертон зерттеушінің қолдануға тиіс құралдар мен әдістемелерді прагматикалық таңдау бағытындағы қарым-қатынасты ерекше атап көрсетуге мүмкіндік беретін таңдауды ұсынады. Осылайша, теорияны эвристикалық мақсаттар үшін пайдалануға болады және эмпирикалық зерттеулер талдаудың операциялық аспектісінде нәтиже береді, онда социолог әрқашан айнымалылардың барлық жиынтығын емес, ғылыми қызығушылықтың шектеулі аймағын бейнелеуді міндетті түрде таңдайды. Қысқасы, сауалнамаға бағытталған стратегия.

Robert King Merton (born Meyer Robert Schkolnick; July 4, 1910 – February 25, 2003) was an American sociologist who is considered a founding father of modern sociology, and a major contributor to the subfield of criminology. He served as the 47th president of the American Sociological Association. He spent most of his career teaching at Columbia University, where he attained the rank of University Professor. In 1994 he was awarded the National Medal of Science for his contributions to the field and for having founded the sociology of science. Merton's contribution to sociology falls into three areas: (1) sociology of science; (2) sociology of crime and deviance; (3) sociological theory. He developed notable concepts, such as "unintended consequences", the "reference group", and "role strain", but is perhaps best known for the terms "role model" and "self fulfilling prophecy". More specifically, as Merton defined, "the self fulfilling prophecy is, in the beginning, a false definition of the situation evoking a new behavior, which makes the originally false conception come true". Merton's concept of the "role model" first appeared in a study on the socialization of medical students at Columbia University. The term grew from his theory of the reference group, the group to which individuals compare themselves but to which they do not necessarily belong. Social roles were central to Merton's theory of social groups. Merton emphasized that, rather than a person assuming just one role and one status, they have a status set in the social structure that has, attached to it, a whole set of expected behaviors. Even though Merton grew up fairly poor, he believed that he had been afforded many opportunities. As a student at South Philadelphia High School, he was a frequent visitor to nearby cultural and educational venues, including the Andrew Carnegie Library, the Academy of Music, the Central Library, and the Museum of Arts. In 1994, Merton stated that growing up in South Philadelphia provided young people with "every sort of capital—social capital, cultural capital, human capital, and, above all, what we may call public capital—that is, with every sort of capital except the personally financial." He adopted the name Robert K. Merton initially as a stage name for his magic performances. Many had doubted that Merton would be accepted into Harvard after graduating from Temple, but he quickly defied the odds and by his second year he had begun publishing with Sorokin. By 1934, he had even begun publishing articles of his own, including: "Recent French Sociology", "The Course of Arabian Intellectual Development, 700–1300 A. D.", "Fluctuations in the Rate of Industrial Invention", and "Science and Military Technique". By the end of his student career in 1938, he had already begun to embark on works that made him renowned in the sociological field, publishing his first major study, Science, Technology, and Society in Seventeenth Century England, which helped create the sociology of science. The Merton thesis—similar to Max Weber's famous claim on the link between Protestant ethic and the capitalist economy—proposes a positive correlation between the rise of Protestant Pietism, Puritanism and early experimental science. In 1993 Merton married his fellow sociologist and collaborator, Harriet Zuckerman. Having had failing health over the years and battling six forms of cancer, Merton died on February 23 of 2003 at the age of 92 in Manhattan. Merton is survived by his wife, three children, nine grandchildren, and nine great grandchildren. Merton believed that middle range theories bypassed the failures of larger theories, which are too distant from observing social behavior in a particular social setting. According to Merton, middle range theory starts its theorizing with clearly defined aspects of social phenomena, rather than with broad, abstract entities such as society as a whole. Theories of the middle range should be firmly supported by empirical data. These theories must be constructed with observed data to create theoretical problems and to be incorporated in proposals that allow empirical testing. The identification of middle range theories or "intermediate provisions", as defined by Rinzivillo (2019), is typical of the specification that passes through functional analysis, developed by Merton in the course of his research on the relationship between theory and empirical research. Unlike the functionalist theorisation proposed by Parsons, Merton proposes a choice that puts in particular evidence the relationship that the researcher should assume in the direction of a pragmatic choice of the instruments and methodology it uses. In this way, the theory can be addressed for heuristic purposes and the empirical research results in the operative aspect of the analysis, where the sociologist is obliged to choose to represent always, not the universe of the variables in play, but a reduction of the field of scientific interest. A strategy, in short, in favor of the survey.

Аномия және стресс

Мертон бұрмалаушылықтың себебі адам өмірінде туындайтын кедергі болуы мүмкін екенін айтты, ол адамның мақсатына жетуіне тосқауыл қойып, нәтижесінде бұрмалаушылық мінез-құлыққа алып келеді. Мертонның ширығу теориясына сәйкес, қылмыстылық мәдени идеалдарды және/немесе осы мақсаттарға жетудің институционалдық механизмдерін қабылдау немесе қабылдамау арқылы анықталады. "Ширығу" термині мәдени тұрғысынан белгіленген мақсаттар мен оларды іске асыруға қолжетімді институционалдық құралдар арасындағы қақтығысты білдіреді. Мертон мысал ретінде "Американ арманына" жетуді келтіреді. Егер адам мәдени түрде басым мақсатқа (сәттілікке) жете алмаса, бұл оған көңілсіздік тудырып, заңсыз жолмен құтылуға немесе тәртіпсіздікке ұшырауы мүмкін. Теория жеке адамның әлеуметтік жағдайының жеткілікті ескерілмегені үшін сынға ұшырады, себебі төмен әлеуметтік-экономикалық деңгейдегі адамдар "Американ арманына" ұмтылмауы мүмкін, демек оларға заңсыз әрекеттер жасау қажеттігі тумайды. Осы және басқа да себептерге байланысты, кейінірек ширығу теориясының жақтастары өзгерістер енгізді.

Үлкендердің иығында

Мертон өзінің "Жоңғарлардың иығында: Шандиандық постскрипті" атты кітабын "OTSOG" деп атаған, және бұл кітап "пародия мен идеялар тарихының араласуы" екенін баспагер мәлімдеген. OTSOG-та ол Ньютонның "Егер мен одан ары көре алдым болса, оның себебі алптардың иығында тұрғаным" деген атақты сөзінің тарихын, Лоренс Стерннің "Тристрам Шандидің өмірі мен ой-пікірлері" романының еркін, ойшаң стилінде бірнеше ғасырға дейін созады.

Әсерлер

Мертонға Талкотт Парсонс зор әсер етті, ал Питирим Сорокинге бұл әсер әлдеқайда аз болды. Шындығында, Мертонның диссертация тақырыбын таңдауы Парсонстың қызығушылығын нақты көрсетеді, ал Сорокин бұған қарсы болды. Сондықтан, Сорокин пуритандықтардың шығармашылығына баса назар аударғанға қатысты қатаң оппозицияда болды, себебі бұл Мертонның талқылауының орталық мәселесі еді. Дегенмен, Мертон екеуін де диссертациялық кеңеске мүше етіп алды. Мертон Гарвард университетінде аспирант ретінде Сорокинмен бірге жұмыс істеді.

Марапаттар

Мертон өмірі бойы ғылымның әлеуметтануы саласында 50-ге жуық мақала жариялады. Ол көптеген салалар мен тақырыптарға өз идеялары мен теорияларын үлестірді, соның ішінде девианттық теориясы, ұйымдар теориясы және орташа диапазонды теориясы бар. Халықаралық аналитикалық әлеуметтану желісі 2013 жылдан бері жыл сайын аналитикалық әлеуметтанудағы ең үздік мақалаға Роберт К. Мертон сыйлығын табыс етеді.

Жарияланымдар

1938 ж. "Ғылым, технология және қоғам XVII ғасырдағы Англияда". Osiris 4(2):360–632. Бұл жарияланым Мертонды ғылым тарихшылары арасында кеңінен танымал етті. Ол Борис Гессеннің 1931 жылғы белгілі марксистік еңбегіне, «Ньютонның «Принциптерінің» әлеуметтік-экономикалық тамырларына» зор ықпал етті және оны «Ғылым және XVII ғасырдағы Англия экономикасы» атты мақаласында қорғады. Дегенмен, Мертон Гессеннің XVII ғасырдағы ғылымның зерттеу салаларын анықтайтын технологиялық факторларға жасаған талдауын діннің (әсіресе протестантизмнің) ғылымның кәсіп ретіндегі әлеуметтік қабылдануына тигізетін әсерін зерттеу арқылы толықтырды: бұл «Мертон тезисі» деп аталады. Ол Гессеннің тұжырымдамаларын әскери мәселелердің Корольдік қоғамның зерттеулер жоспарына қалай әсер еткенін көрсету арқылы да қолдады. 1938 ж. "Әлеуметтік құрылым және аномия". American Sociological Review 3:672–82. 1942 ж. "Ғылымның нормативтік құрылымы". 1949 ж. Әлеуметтік теория және әлеуметтік құрылым (1957 және 1968 жылдары қайта қаралып, кеңейтілген). 1965 ж. «Игілік иелерінің иығында»: Шандиандық постскриптум. 1973 ж. Ғылымның әлеуметтануы. 1976 ж. Әлеуметтік амбиваленттілік. 1979 ж. Ғылымның әлеуметтануы: Эпизодтық естеліктер. 1985 ж. «Джордж Сартон: Бір тәртіпсіз шәкірттің эпизодтық естеліктері». Isis 76(4):470–86. 1996 ж. Пётр Штомпка редакциялаған «Әлеуметтік құрылым және ғылым». 2004 ж. «Серендипитидің саяхаттары мен оқиғалары: Әлеуметтану семантикасы және ғылымның әлеуметтануын зерттеу».